॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 56వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

వసిష్ఠుడు మిత్రావరుణుల తేజస్సులో ప్రవేశించడం, ఊర్వశికి శాపం

వాయురూపుడైన వసిష్ఠుడు బ్రహ్మ దగ్గరకు వెళ్ళడం, మిత్రావరుణుల తేజస్సులో ప్రవేశించమనే ఆజ్ఞ, ఊర్వశిపై వరుణుని కామం, కుంభంలో తేజస్సును ఉంచడం, మిత్రుని శాపం, పురూరవుని దగ్గర ఊర్వశి నివాసం

రాముని మాటలు విని, శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి, దీప్తమైన తేజస్సు గల రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, దేవతలచే గౌరవించబడిన ఆ ద్విజుడూ రాజూ దేహాలను విడిచిపెట్టిన తరువాత మళ్ళీ దేహంతో ఎలా కలిశారు?’ లక్ష్మణుడు ఇలా అడగగా, మహాతేజస్వి అయిన ఇక్ష్వాకునందనుడు రాముడు పురుషశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘పరస్పర శాపం వల్ల దేహాన్ని విడిచి, ధార్మికులూ తపోధనులూ అయిన ఆ రాజూ విప్రర్షీ వాయురూపులయ్యారు.’ లక్ష్మణుని జిజ్ఞాస కథ తరువాతి భాగాన్ని ముందుకు నడిపిస్తుంది. ‘దేవసమ్మతౌ’ (దేవతలచే గౌరవించబడినవారు) అనే విశేషణం శాపం వల్ల కూడా వారు తమ గొప్పతనాన్ని కోల్పోలేదని సూచిస్తుంది; దేవతలు వారిని గౌరవించేవారు. ‘ధార్మికులు’, ‘తపోధనులు’ అనే రాముని మాటలు కూడా ఇద్దరి పట్లా అతని ఆదరాన్ని చూపిస్తాయి — కోపంతో శాపం ఇచ్చుకొన్నా, స్వభావంలో వారు ధర్మనిష్ఠులే. వాయుభావం అంటే దేహం లేని సూక్ష్మస్థితి; అందులో చైతన్యం ఉంటుంది కానీ కర్మ చేయడానికి సాధనం ఉండదు. ముందు వసిష్ఠునిదీ నిమిదీ వేర్వేరు గతులు వర్ణించబడతాయి — ఈ సర్గలో వసిష్ఠునిది, తరువాతి సర్గలో నిమిది. రాముడు ఇక్కడ కథను అతి సంక్షేపంగా మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు, ఎందుకంటే లక్ష్మణుని ప్రశ్న గత సర్గ చివరి శ్లోకాన్నే అనుసరిస్తుంది. ‘నిక్షిప్య దేహౌ’ (దేహాలను విడిచి) అనే ప్రశ్నలోని మాటలు తరువాతి సర్గలో కూడా మళ్ళీ వస్తాయి — అక్కడ లక్ష్మణుడు నిమిని గురించి అడుగుతాడు. ఇలా రెండు సర్గల సమానమైన ఆరంభం కథ రెండు భాగాలుగా ఉందని సూచిస్తుంది. శాపం తరువాత కూడా వారి తపస్సు నశించలేదు, అందుకే వారు ‘తపోధనులే’ అని రాముడు తెలియజేస్తున్నాడు; దేహనాశం ఆత్మనాశం కాదని కూడా ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది.

‘మహాతేజస్వి అయిన మహాముని వసిష్ఠుడు శరీరం లేనివాడై, మరొక శరీరం కోసం తండ్రి అయిన బ్రహ్మ దగ్గరకు వెళ్ళాడు. ధర్మం తెలిసిన అతడు దేవదేవుని పాదాలకు నమస్కరించి, వాయురూపంలోనే పితామహునితో ఇలా అన్నాడు — “భగవాన్, అండజుడా, దేవదేవా, మహాదేవా, నిమి శాపం వల్ల నేను దేహరహితుడనయ్యాను, వాయురూపంలో ఉన్నాను. దేహం లేనివారందరికీ గొప్ప దుఃఖం కలుగుతుంది; ప్రభూ, దేహం లేనివాని పనులన్నీ లోపిస్తాయి. మరొక దేహం లభించేలా అనుగ్రహించాలి.” అప్పుడు అమితప్రభావుడైన స్వయంభువు బ్రహ్మ అతనితో అన్నాడు — “మహాకీర్తిమంతుడా, నీవు మిత్రావరుణుల తేజస్సులో ప్రవేశించు. ద్విజశ్రేష్ఠా, అక్కడ కూడా నీవు అయోనిజుడవుగానే పుడతావు; గొప్ప ధర్మంతో కూడినవాడవై మళ్ళీ నా ఆధీనంలో, నా పుత్రునిగా ఉంటావు.” దేవుడు ఇలా అనగా అతడు పితామహునికి నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి, వెంటనే వరుణాలయానికి వెళ్ళాడు.’ ‘అండజ’ అనే సంబోధన హిరణ్యగర్భమైన బ్రహ్మాండం నుండి పుట్టిన బ్రహ్మను సూచిస్తుంది. వసిష్ఠుడు బ్రహ్మ మానసపుత్రుడు, అందుకే తండ్రినే శరణు వేడుతున్నాడు. దేహపు ప్రాముఖ్యం ఇక్కడ స్పష్టం — ధర్మకార్యాలూ యజ్ఞాలూ తపస్సూ దేహం ద్వారానే సాధ్యమవుతాయి. బ్రహ్మ ఆజ్ఞ రెండు ఫలాలు ఇస్తుంది — కొత్త దేహం, మళ్ళీ బ్రహ్మపుత్రత్వం. అయోనిజత్వం వసిష్ఠుని గొప్పతనాన్ని కాపాడుతుంది — అతడు సాధారణ జన్మతో పుట్టడు. ‘ధర్మేణ మహతా యుక్తః’ (గొప్ప ధర్మంతో కూడినవాడు) అనే మాటతో అతని భవిష్యత్ కులపురోహితత్వం సూచించబడింది. బ్రహ్మ వసిష్ఠుని దుఃఖాన్ని ఉపేక్షించడం లేదు, కానీ నిమి శాపాన్ని నిష్ఫలం కూడా చేయడం లేదు — శాపం సత్యమే, పాత దేహం మళ్ళీ లభించదు; కేవలం కొత్త దేహానికి ఉపాయం మాత్రమే ఇవ్వబడుతుంది. ఇది దేవతల న్యాయం — ఇతరుల మాటను అబద్ధం చేయరు, అయినా ఆర్తులను రక్షిస్తారు. ప్రదక్షిణం చేసి వెంటనే వెళ్ళడం వసిష్ఠుని శ్రద్ధనూ తొందరనూ చూపిస్తుంది. వరుణాలయం అంటే సముద్రం; అక్కడ మిత్రావరుణుల తేజస్సు ఉంది.

‘ఆ సమయంలోనే మిత్రుడు కూడా వరుణుని పదవిని నిర్వహిస్తున్నాడు — వరుణునితో కలిసి అతని అధికారాన్ని పాలిస్తూ, క్షీరసముద్రంతో కూడి, దేవేశ్వరులచే పూజించబడుతున్నాడు. సరిగ్గా ఆ సమయంలోనే అప్సరలలో శ్రేష్ఠురాలైన ఊర్వశి సఖులతో కలిసి యాదృచ్ఛికంగా ఆ ప్రదేశానికి వచ్చింది. రూపసంపన్నురాలై వరుణాలయంలో క్రీడిస్తున్న ఆమెను చూసి ఊర్వశి కోసం వరుణుని మనస్సులో గొప్ప ఉత్సాహం కలిగింది. ఆ వరుణుడు తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలదీ, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలదీ అయిన ఆ అప్సరశ్రేష్ఠను సంగమానికి కోరాడు. అప్పుడు ఆమె చేతులు జోడించి నిలబడి వరుణునికి ఇలా బదులిచ్చింది — “సురేశ్వరా, నన్ను స్వయంగా మిత్రుడు ముందే కోరాడు.” మన్మథబాణాలతో పీడితుడైన వరుణుడు ఇలా అన్నాడు — “నేను ఈ తేజస్సును దేవతలు నిర్మించిన ఈ కుంభంలో విడుస్తాను. సుందరమైన పిరుదులు గలదానా, శ్రేష్ఠవర్ణం గలదానా, నీవు సంగమాన్ని కోరకపోతే, నిన్నే ఉద్దేశించి ఇలా విడిచి నేను కోరిక తీర్చుకొన్నవాడనవుతాను.” లోకనాథుడైన ఆ వరుణుని చక్కని మాటలు విని ఊర్వశి ఎంతో సంతోషించి ఇలా అన్నది — “అలాగే కానివ్వండి; నా హృదయం మీలోనే ఉంది, మీ పట్ల నా భావం కూడా అధికమే; దేహం మాత్రం, ప్రభూ, మిత్రునిది.” ఊర్వశి ఇలా అనగా వరుణుడు మండుతున్న అగ్నిలా ప్రకాశించే, గొప్పదీ అద్భుతమైనదీ అయిన ఆ రేతస్సును ఆ కుంభంలో విడిచాడు.’ ఇక్కడ వసిష్ఠుని కొత్త దేహానికి బీజం కుంభంలో ఉంచబడింది — అయోనిజత్వానికి ఉపాయం ఇదే. ఊర్వశి ధర్మసంకటంలో ఉంది — దేహంతో మిత్రునిది, మనస్సుతో వరుణునిది; కుంభమే మధ్యేమార్గం. ‘పూర్వం వృతా’ (ముందే కోరబడింది) అనే మాట నిమివసిష్ఠుల కథకు ప్రతిధ్వని లాంటిది — అక్కడ కూడా ముందుగా వరించడం అనే ప్రశ్నే కలహానికి మూలం. మిత్రావరుణులు జంటదేవతలు, అందువల్ల ఇద్దరి తేజస్సూ ఒకే కుంభంలో కలుస్తుంది. వరుణుని కామం దేవతల ఇంద్రియాలకు కూడా ఉన్న దౌర్బల్యాన్ని చూపిస్తుంది; అయినా అతడు బలాత్కారం చేయడు, ఊర్వశి ఇష్టాన్ని గౌరవిస్తాడు — ఇది అతని లోకనాథత్వానికి తగినది. ఊర్వశి మాట చాతుర్యంతో కూడినది — మనస్సుతో వరుణుని స్వీకరిస్తుంది, దేహంతో మిత్రుని పట్ల ధర్మాన్ని పాలిస్తుంది. కుంభానికి ‘దేవనిర్మితః’ (దేవతలు నిర్మించినది) అనే విశేషణం దాని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది; అందువల్ల అందులో పుట్టిన మునులు కూడా దివ్యులే. తరువాతి సర్గలో ఈ కుంభం నుండి అగస్త్యుడూ వసిష్ఠుడూ పుడతారని వర్ణించబడుతుంది.

‘అప్పుడు ఊర్వశి మిత్రదేవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళింది. ఎంతో కోపించిన మిత్రుడు ఆ ఊర్వశితో ఇలా అన్నాడు — “దుష్టచారిణీ, నేను ముందే ఆహ్వానించిన నీవు నన్ను ఎందుకు విడిచిపెట్టావు, మరొక పతిని ఎందుకు వరించావు? ఈ దుష్కృతం వల్ల నా కోపంతో కలుషితమైన నీవు మనుష్యలోకంలో కొంతకాలం నివసిస్తావు. దుర్బుద్ధీ, బుధుని కుమారుడు, రాజర్షి, కాశీరాజు అయిన పురూరవుని దగ్గరకు వెళ్ళు; అతడు నీకు భర్త అవుతాడు.” అప్పుడు ఆమె శాపదోషం వల్ల ప్రతిష్ఠానంలో బుధుని ఔరసపుత్రుడైన పురూరవుని దగ్గరకు వెళ్ళింది. అతనికి శ్రీమంతుడూ మహాబలుడూ అయిన ఆయువు అనే కుమారుడు పుట్టాడు; అతని కుమారుడు ఇంద్రునితో సమానమైన కాంతి గల నహుషుడు; వృత్రునిపై వజ్రాన్ని విసిరి త్రిదివేశ్వరుడైన ఇంద్రుడు అలసిపోయినప్పుడు అతడు లక్ష సంవత్సరాలు ఇంద్రపదవిని పాలించాడు. అందమైన పలువరుస, సుందరమైన కన్నులు, చక్కని కనుబొమలు గల ఆ ఊర్వశి ఆ శాపం వల్ల భూమికి వెళ్ళి ఎన్నో సంవత్సరాలు నివసించింది; శాపం తీరగానే మళ్ళీ ఇంద్రసభకు వెళ్ళింది.’ మిత్రుని శాపం వసిష్ఠ నిముల శాపం వంటిదే — కోపం నుండే పుడుతుంది. కానీ దాని ఫలం చంద్రవంశపు ఆరంభం — పురూరవుడు, ఆయువు, నహుషుడు, తరువాత యయాతి. ఇలా శాపం కూడా లోకహితంగా పరిణమిస్తుంది. ఈ వంశవర్ణనలో తరువాతి యయాతి కథకు భూమిక సిద్ధమైంది — నహుషుని కుమారుడైన యయాతి యాభై ఎనిమిదవ సర్గలో వర్ణించబడతాడు. ప్రతిష్ఠానం ప్రయాగ సమీపంలోని ఝూసీ అని హిందీ భాష్యం చెపుతుంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది, సర్గను ముగిస్తుంది. ఊర్వశి దేహం తనదే అయినా, ఆమె మనస్సులోని భావాన్ని మిత్రుడు సహించడు; అందువల్ల శాపానికి కారణం మానసిక అపరాధం. ‘దుష్టచారిణీ’, ‘దుర్బుద్ధీ’ అనే కఠినమైన సంబోధనలు అతని కోపపు తీవ్రతను చూపిస్తాయి. కానీ శాపానికి గడువు ఉంది — ‘కంచిత్ కాలమ్’ (కొంతకాలం) అని; అందువల్ల ఊర్వశి చివరకు తన లోకానికి తిరిగి వస్తుంది. నహుషుని ఇంద్రపదవి కూడా తాత్కాలికమైనదే, ఎందుకంటే వృత్రవధతో అలసిపోయిన ఇంద్రుడు కొంతకాలం మాత్రమే తన పదవికి దూరంగా ఉన్నాడు. ఇలా శాపాలూ పదవులూ సుఖాలూ అన్నీ కాలానికి అధీనమైనవే అనేది సర్గలో అంతర్లీనంగా ఉన్న ఉపదేశం. ఈ వంశపు ప్రస్తావన రాముని శ్రోతలకు కూడా సందర్భోచితమైనది — ఎందుకంటే ముందు యయాతి కథ ద్వారా క్షమ ప్రాముఖ్యం ప్రదర్శించబడుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి