॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 55వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

నిమి వసిష్ఠుల పరస్పర శాపం

కథ వినాలనే లక్ష్మణుని కోరిక, నిమి వైజయంతపురాన్ని నిర్మించడం, దీర్ఘసత్ర సంకల్పం, వసిష్ఠుడు ఇంద్రుని యజ్ఞం చేయించడం, గౌతముడు యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేయడం, వసిష్ఠుని శాపం, నిమి ప్రతిశాపం, ఇద్దరూ దేహరహితులవడం

రాముడు అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, ఇది నృగశాపపు వివరం, నేను చెప్పాను. నీకు వినడంలో శ్రద్ధ ఉంటే ఇక్కడ మరొక కథ కూడా విను.’ రాముడు ఇలా అనగా సౌమిత్రి మళ్ళీ అన్నాడు — ‘రాజా, ఆశ్చర్యకరమైన కథలు వినడంలో నాకు తృప్తి కలగదు.’ లక్ష్మణుడు ఇలా అనగా ఇక్ష్వాకునందనుడైన రాముడు పరమ ధర్మమయమైన కథను చెప్పడం ప్రారంభించాడు — ‘మహాత్ములైన ఇక్ష్వాకుల వంశంలో నిమి అనే రాజు ఉండేవాడు; అతడు ఇక్ష్వాకుని పన్నెండవ కుమారుడు, పరాక్రమంలోనూ ధర్మంలోనూ సుస్థిరుడు. పరాక్రమసంపన్నుడైన ఆ రాజు గౌతముని ఆశ్రమ సమీపంలో దేవపురి వంటి నగరాన్ని నిర్మించాడు. మహాకీర్తిమంతుడైన రాజర్షి నిమి నివాసం ఏర్పరచుకొన్న ఆ నగరానికి వైజయంతం అనే చక్కని పేరు ఉందని వింటున్నాం.’ కథ వినాలనే లక్ష్మణుని కోరిక కేవలం కుతూహలం కాదు; గత సర్గలలోని రాముని శోకం దృష్ట్యా, ఇక్కడ కూడా కథల ద్వారా అతని మనస్సుకు ఊరట కలిగించబడుతోంది. హిందీ భాష్యపు పాదటిప్పణిలో ఇలా ఉంది — భాగవతం, విష్ణుపురాణాలలో ఇక్ష్వాకునికి వందమంది కుమారులు, వారిలో నిమి ప్రధానుడు; ఇక్కడ మాత్రం పన్నెండవవాడు అని ఉంది, బహుశా వయస్సు క్రమంలో. వైజయంతం అనే పేరు ఇంద్రుని ప్రాసాదం పేరును పోలి ఉంది; అందువల్ల నగరపు శోభ దేవపురితో సమానమని సూచించబడుతోంది. గౌతమాశ్రమ సమీపంలో నగరం నిర్మించడం ముందు గౌతముడు యజ్ఞంలో ప్రవేశించడానికి కారణమవుతుంది. ఈ కథ ప్రయోజనం — మిథిలా వంశపు, అంటే సీత పూర్వీకుని కూడా, పుట్టుకను వర్ణించడం.

‘ఎంతో గొప్ప నగరాన్ని నిర్మించిన తరువాత అతనికి ఒక ఆలోచన కలిగింది — “తండ్రి మనస్సును సంతోషపెడుతూ దీర్ఘసత్రంతో యజ్ఞం చేయాలి” అని. అప్పుడు మనువు కుమారుడైన తన తండ్రి ఇక్ష్వాకుని అనుమతి తీసుకొని, అతడు మొదట బ్రహ్మర్షిశ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుని ఋత్విక్కుగా వరించాడు. తరువాత ఇక్ష్వాకునందనుడైన ఆ రాజర్షి నిమి అత్రినీ, అంగిరసునీ, తపోనిధి అయిన భృగువునూ వరించాడు. అప్పుడు వసిష్ఠుడు రాజర్షిశ్రేష్ఠుడైన నిమితో అన్నాడు — “నన్ను ఇంద్రుడు ముందే వరించాడు; అందువల్ల అతని యజ్ఞం పూర్తయ్యేదాకా కొంతకాలం ఆగు.” తరువాత మహావిప్రుడైన గౌతముడు వచ్చి ఆ స్థానాన్ని భర్తీ చేశాడు; మహాతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు కూడా ఇంద్రుని యజ్ఞం చేయించాడు. నరాధిపుడైన నిమి మాత్రం ఆ విప్రులను సమీకరించి తన నగర సమీపంలో హిమవత్పర్వతపు పక్కన యజ్ఞం చేశాడు; ఐదువేల సంవత్సరాలు రాజు దీక్షలో ఉన్నాడు.’ ఇక్కడే వివాదానికి బీజం — వసిష్ఠుడు ఆగమని అడుగుతున్నాడు, నిమి మాత్రం ఆగడం లేదు. దీర్ఘసత్రం ఐదువేల సంవత్సరాల పర్యంతం విస్తరించడం దాని గొప్పతనాన్ని చూపిస్తుంది; కులపురోహితుడు లేకపోయినా యజ్ఞం ఆలస్యం కాలేదు. గౌతముని ఆశ్రమం సమీపంలోనే ఉంది, అందువల్ల అతడు సులభంగా ఆ స్థానాన్ని భర్తీ చేయగలిగాడు. నిమి దృష్టిలో తండ్రి ప్రీతే ముఖ్యం, కాలవిలంబనం అసహ్యం; వసిష్ఠుని దృష్టిలో కులపురోహితుని అధికారం అతిక్రమించబడింది. ఇద్దరి పక్షంలోనూ కొంత న్యాయం ఉంది, అందుకే పరిణామం దుఃఖకరమైనది. అత్రి, అంగిరసుడు, భృగువు వంటి మహర్షులు కూడా వరించబడ్డారు, అందువల్ల వసిష్ఠుడు లేకపోయినా యజ్ఞం శాస్త్రీయమైనదే. అయినా కులపురోహితుని మొదట వరించి, మళ్ళీ మరొకరితో అతని స్థానాన్ని భర్తీ చేయడం అనే క్రమం వసిష్ఠుని గౌరవాన్ని తాకుతుంది.

‘ఇంద్రయజ్ఞం ముగిసిన తరువాత నిందారహితుడైన పూజ్య ఋషి వసిష్ఠుడు హోతగా వ్యవహరించడానికి రాజు దగ్గరకు వచ్చాడు. ఆ మధ్యకాలంలో తన స్థానాన్ని గౌతముడు భర్తీ చేసినట్లు చూశాడు; దాంతో బ్రహ్మ కుమారుడైన వసిష్ఠుడు మహాకోపంతో నిండిపోయాడు. రాజు దర్శనం కోరుతూ అతడు కొద్దిసేపు కూర్చున్నాడు; ఆ రోజు మాత్రం రాజర్షి గాఢనిద్రలో మునిగి ఉన్నాడు. అప్పుడు రాజర్షి దర్శనం లభించకపోవడంతో మహాత్ముడైన వసిష్ఠునికి కోపం వచ్చింది; అతడు ఇలా పలకడం ప్రారంభించాడు — “రాజా, నీవు నన్ను అవమానించి మరొకరిని వరించావు కాబట్టి, నీ దేహం చైతన్యం లేనిదై అచేతనమవుతుంది.”’ ఇక్కడ నృగుని కథతో సామ్యం కనిపిస్తుంది — అక్కడ కూడా రాజు దర్శనం ఇవ్వకపోవడమే శాపానికి కారణం, ఇక్కడ కూడా. రాముడు ఈ రెండు కథలనూ వరుసగా చెపుతున్నాడు, ఎందుకంటే రెండిటి ఉపదేశం ఒక్కటే — రాజద్వారానికి వచ్చినవారిని నిరాశపరచకు. వసిష్ఠుని కోపం రెట్టింపు — ఒకటి తన స్థానం అపహరించబడినందుకు, మరొకటి దర్శనం లభించనందుకు. నిద్ర రాజు దోషం కాదు; కానీ కోపించిన మునికి అది కూడా అవమానం లాగానే తోస్తుంది. శాపపు రూపం అపరాధానికి తగినది — నన్ను అవమానించినవాని దేహమే చైతన్యాన్ని వదలాలి. నిద్రిస్తున్న రాజు శయనం కూడా అతని అచేతన దేహానికి పూర్వరూపం వంటిది — అందువల్ల శాపం కనిపిస్తున్న స్థితికే శాశ్వతరూపం ఇస్తుంది. బ్రహ్మ కుమారుని కోపం కూడా అదుపు తప్పిందని కవి నిష్పక్షపాతంగా వర్ణిస్తున్నాడు.

‘అప్పుడు మేల్కొన్న రాజు పలికిన శాపాన్ని విని, కోపంతో మూర్ఛితుడై బ్రహ్మయోని అయిన వసిష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు — “ఏమీ తెలియకుండా నిద్రిస్తున్న నాపై నీవు కోపంతో కలుషితుడవై మరొక యమదండం లాంటి శాపాగ్నిని పలికావు. అందువల్ల బ్రహ్మర్షీ, చిరకాలంగా ప్రసిద్ధమై ఎంతోకాలం శోభిస్తున్న నీ దేహం కూడా చైతన్యం లేనిదవుతుంది, ఇందులో సందేహం లేదు.” ఇలా అప్పుడు రోషవశులై ఒకరినొకరు శపించుకొన్న ఆ రాజూ ద్విజశ్రేష్ఠుడూ ఇద్దరూ వెంటనే విదేహులయ్యారు; వారిద్దరూ బ్రహ్మతో సమానమైన ప్రభావాన్ని పొందినవారు.’ నిమి ప్రతిశాపంలో తర్కం ఉంది — తెలియక చేసిన అపరాధం శాపానికి అర్హం కాదు. కానీ అతడు కూడా కోపంతో మూర్ఛితుడై మాట్లాడుతున్నాడు; అందువల్ల ఇద్దరి కోపమే వినాశానికి మూలం. ‘విదేహ’ అనే మాట ఇక్కడ రెండర్థాలు గలది — దేహం లేనివాడు, ముందు విదేహరాజ్యపు పేరు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, సర్గ ముగింపును సూచిస్తుంది. ఈ కథ తరువాతి భాగం — వారిద్దరూ మళ్ళీ దేహాన్ని ఎలా పొందారు — తరువాతి రెండు సర్గలలో వర్ణించబడుతుంది. శాపప్రతిశాపాల ఈ పరంపర కోపం కోపాన్నే పుట్టిస్తుందనీ, క్షమ మాత్రమే దానిని ఆపగలదనీ చూపిస్తుంది — ఈ విషయం ముందు యయాతి కథలో స్పష్టమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి