సర్గ
నృగుని శాపకథ
పౌరకార్యాలను గురించి రాముని చింత, నృగుని గోదానం, ఇద్దరు బ్రాహ్మణుల వివాదం, రాజు దర్శనం ఇవ్వనందువల్ల తొండగా మారమనే శాపం, వాసుదేవుని వల్ల విముక్తి కలుగుతుందనే ప్రతిజ్ఞ
లక్ష్మణుని పరమాద్భుతమైన ఓదార్పు మాటలు విని రాముడు ఎంతో సంతోషించి ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఈ దుఃఖసమయంలో ముఖ్యంగా నీలాంటి బంధువు దొరకడం దుర్లభం. నీవు మహాబుద్ధిమంతుడవు, నా మనస్సును అనుసరిస్తావు. శుభలక్షణుడా, నా హృదయంలో ఏముందో విను, విని నా మాట ప్రకారం చెయ్యి. సౌమ్యుడా, నాలుగు రోజులు గడిచిపోయాయి, ఆ రోజుల్లో నేను పౌరుల పనులేవీ చేయలేదు; అది నా మర్మస్థానాలను కోస్తోంది. అందువల్ల ప్రకృతులనూ (ప్రజాప్రతినిధులనూ), పురోహితులనూ, మంత్రులనూ, పని మీద వచ్చిన పురుషులనూ స్త్రీలనూ — అందరినీ పిలిపించు. ఏ రాజు ప్రతిరోజూ పౌరుల పనులు చేయడో, అతడు అన్నివైపులా మూసుకుపోయిన, గాలి కూడా లేని ఘోరమైన నరకంలో పడతాడు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ సీతాపరిత్యాగ శోకంలో మునిగి ఉన్నా రాముడు రాజధర్మాన్ని మరచిపోలేదు; వ్యక్తిగత దుఃఖం ప్రజాకార్యానికి అడ్డు కాకూడదని అతని నిశ్చయం. నాలుగు రోజులు చిన్న కాలంగానే కనిపిస్తుంది, కానీ రాజుకు అది కూడా పెద్ద అపరాధమే. ‘మర్మాణి కృంతతి’ (మర్మస్థానాలను కోస్తోంది) అనే మాటలో అతని కర్తవ్యనిష్ఠ ప్రకాశిస్తుంది. ‘సంవృత’ నరకం అంటే బయటపడే దారి లేనిది — పనులు చేయని రాజు స్థితి కూడా అలాగే బంధింపబడినదవుతుంది. పని మీద వచ్చిన స్త్రీలను కూడా ప్రత్యేకంగా పేర్కొనడం రామరాజ్యపు న్యాయం అందరికీ వ్యాపించినదని సూచిస్తుంది. గత సర్గలో లక్ష్మణుడు ‘నిన్ను నీవే నియంత్రించుకోగల సమర్థుడవు’ అన్నాడు; దాని ఫలం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే రాముడు శోకాన్ని వదిలి వెంటనే కర్తవ్యాన్ని స్మరిస్తున్నాడు. ‘నీలాంటి బంధువు దుర్లభం’ అనే మాట లక్ష్మణుని పట్ల కృతజ్ఞతను ప్రకటిస్తుంది. రాజు ప్రజలకు తండ్రి వంటివాడు; బిడ్డల దుఃఖం వినని వాడు పితృధర్మం నుండి జారిపోతాడు — ఇదే ఈ ఉపదేశపు భావం.
ఈ నియమానికి ఉదాహరణగా రాముడు ఒక పురాతన కథ చెపుతాడు — ‘పూర్వం నృగుడు అనే మహాకీర్తిమంతుడైన భూపాలుడు ఉండేవాడని వింటున్నాం. అతడు బ్రాహ్మణభక్తుడు, సత్యవాది, పవిత్రుడు. ఆ నరదేవుడు ఒకసారి పుష్కరతీర్థంలో దూడలతో కూడిన, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించిన కోటి గోవులను భూదేవతలైన బ్రాహ్మణులకు దానం చేశాడు. పాపరహితుడా లక్ష్మణా, అప్పుడు మిగిలిన గోవులతో కలిసిపోయి ఒక పాడి ఆవు తన దూడతో సహా వాటిలో చేరింది; రాజు దానిని తాకి దానం చేశాడు. కానీ అది ఉంఛవృత్తితో జీవించే, అగ్నిహోత్రం చేసే ఒక దరిద్ర బ్రాహ్మణునిది. ఆకలితో బాధపడుతున్న ఆ బ్రాహ్మణుడు పోయిన తన ఆవు కోసం అక్కడా ఇక్కడా వెదకుతూ, ఎన్నో సంవత్సరాలపాటు అన్ని రాజ్యాలలోనూ తిరిగినా దానిని చూడలేకపోయాడు. చివరకు కనఖలానికి వెళ్ళి, అక్కడ ఒక బ్రాహ్మణుని ఇంట్లో తన పాడి ఆవును చూశాడు — అది ఆరోగ్యంగా ఉంది, దాని దూడ మాత్రం ముసలిదైపోయింది. అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుడు దాని పేరుతో దానిని పిలిచాడు — “శబలా, రా” అని; ఆ గోవు ఆ స్వరాన్ని విన్నది. ఆకలితో ఉన్న ఆ ద్విజుని పరిచితమైన స్వరాన్ని గుర్తించి, ఆ గోవు అగ్నిలా వెళ్తున్న అతని వెనుకనే అనుసరించింది.’ ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాజు దోషం తెలియక జరిగినది; దానసమయంలో అతడు ఆవును తాకి ఇచ్చాడు, కానీ దాని యజమాని ఎవరో పరీక్షించలేదు. ఉంఛవృత్తి అంటే పొలాల్లో రాలిన గింజలను ఏరుకొని జీవించడం — అందువల్ల ఆ బ్రాహ్మణునికి ఆ ఒక్క ఆవే సర్వస్వం. గోవు తన పేరు విని పాత యజమానిని అనుసరిస్తుంది — పశువులో కూడా ప్రేమకూ జ్ఞాపకానికీ ఇది నిదర్శనం. కోట్ల సంఖ్యలోని గోవులలో ఒకటి కలిసిపోతే ఎలా తెలుస్తుంది అనే ప్రశ్న రావచ్చు; అయినా దానపు శుద్ధికి దాతే బాధ్యుడని శాస్త్రపు అభిప్రాయం. యజమాని దారిద్ర్యం, ఆకలి, ఎన్నో ఏళ్ళ వెదుకులాట — ఇవన్నీ అతని దుఃఖపు లోతును చూపిస్తాయి. కనఖలం గంగాతీరంలో ప్రసిద్ధమైన తీర్థం; అక్కడ మరొక బ్రాహ్మణుడు దానంగా పొందిన ఆవును పోషిస్తున్నాడు.
‘ఆ గోవును పోషిస్తున్న విప్రుడు కూడా వేగంగా దాని వెంట వెళ్ళి, ఆ ఋషితో తొందరగా ఇలా అన్నాడు — “ఇది నా ఆవు; రాజసింహుడైన నృగుడు తాకి నాకు దానం చేశాడు.” అప్పుడు విద్వాంసులైన ఆ ఇద్దరు బ్రాహ్మణుల మధ్య పెద్ద వివాదం జరిగింది. పరస్పరం వాదించుకుంటూ వారిద్దరూ దాత అయిన నృగుని దగ్గరకు వెళ్ళారు. రాజభవన ద్వారం దగ్గర ఎన్నో రాత్రింబవళ్ళు ఉండినా వారికి నృగుని నుండి తీర్పు లభించలేదు; దాంతో వారికి కోపం వచ్చింది. ఎంతో సంతప్తులై కోపించిన ఆ ద్విజశ్రేష్ఠులిద్దరూ ఘోరమైన శాపవాక్యం పలికారు — “రాజా, పని మీద వచ్చినవారి కార్యసిద్ధి కోసం నీవు దర్శనం ఇవ్వడం లేదు కాబట్టి, సమస్త ప్రాణులకూ కనబడని తొండవు అవుతావు; ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు, వందల సంవత్సరాలు.”’ శాపానికి మూలం దానంలోని దోషం కాదు, రాజు దర్శనం ఇవ్వకపోవడమే — రాముడు ఈ కథ చెప్పడానికి ప్రయోజనం కూడా ఇదే. ఇద్దరు బ్రాహ్మణులూ నిర్దోషులే — ఒకడు తన ఆవును అడుగుతున్నాడు, మరొకడు దానంగా పొందినదాన్ని వదలడం లేదు; అందువల్ల తీర్పు రాజే చెప్పవలసి ఉంది. అదృశ్యత్వం దర్శనం ఇవ్వకపోవడానికి తగిన ఫలమే — అర్థులకు కనబడనివాడు అందరికీ కనబడకుండా పోతాడు. తొండ గుంటలలో నివసించే జంతువు; అందువల్ల శాపం శిక్ష స్వరూపాన్ని కూడా అపరాధానికి తగినట్లు చేస్తుంది. రాజద్వారం దగ్గర ఎన్నో రోజులు ఉన్నా వారికి దర్శనం ఎందుకు దొరకలేదో కథలో చెప్పలేదు; ద్వారపాలకుల ప్రమాదమైనా, రాజు అజాగ్రత్తైనా — రెండు విధాలుగానూ దోషం రాజుదే. అందుకే రాముడు స్వయంగా పని మీద వచ్చినవారి కోసం ఎదురుచూడమని లక్ష్మణుని ఆజ్ఞాపిస్తున్నాడు, తన రాజ్యంలో ఎవరూ ద్వారం దగ్గర నిలిచిపోకూడదని.
‘బ్రాహ్మణులు మళ్ళీ అన్నారు — “నీవు తొండవై ఒక లోతైన గుంటలో చాలాకాలం నివసిస్తావు. ఈ లోకంలో యదువంశీయుల కీర్తిని పెంచేవాడు, వాసుదేవుడు అని ప్రసిద్ధుడు అయిన పురుషరూపంలోని విష్ణువు జన్మిస్తాడు. రాజా, అతడు నిన్ను శాపం నుండి విముక్తుని చేస్తాడు; ఆ సమయంతో నీకు నిష్కృతి కలుగుతుంది. భూభారాన్ని దించడానికి మహాపరాక్రమవంతులైన నరనారాయణులిద్దరూ కలియుగం సమీపించినప్పుడు జన్మిస్తారు.” ఇలా శాపం ఇచ్చి ఆ బ్రాహ్మణులిద్దరూ తాపం తీరినవారయ్యారు; బలహీనమైన ఆ ముసలి ఆవును మరొక బ్రాహ్మణునికి ఇచ్చివేశారు. ఇలా ఆ రాజు ఆ అతిదారుణమైన శాపాన్ని ఈనాటికీ అనుభవిస్తున్నాడు.’ తరువాత రాముడు ఇలా ముగిస్తాడు — ‘పని మీద వచ్చినవారి ఇబ్బందీ, నిరాశా రాజులకు దోషంగా పరిణమిస్తాయి. అందువల్ల పని మీద వచ్చినవారు వెంటనే నా దర్శనానికి రానివ్వండి. చక్కగా చేసిన పని ఫలాన్ని రాజు పొందడని కాదు; తప్పక పొందుతాడు. అందువల్ల సౌమిత్రీ, వెళ్ళు, పని మీద వచ్చిన జనుల కోసం ఎదురుచూడు.’ శాపంలో కూడా అనుగ్రహం దాగి ఉంది — విముక్తి కాలం నిర్దేశించబడింది. ఇక్కడ రామాయణంలోనే కృష్ణావతారం గురించిన భవిష్యవాణి కనిపిస్తుంది; అది పురాణాలలోని నృగోద్ధార కథతో పొసగుతుంది. ఇద్దరు బ్రాహ్మణులూ చివరకు ఆవును మూడవవానికి ఇచ్చారు — వివాదపు మూలాన్నే వదిలేశారు, అందుకే వారు తాపం తీరినవారయ్యారు. కథ ఉపదేశం స్పష్టం — ప్రజల పనిలో ఆలస్యం కూడా రాజుకు గొప్ప దోషం. నృగుడు బ్రాహ్మణభక్తుడు, సత్యవాది, దానశీలుడు; అయినా ఒక్క అజాగ్రత్త వల్ల దీర్ఘకాలం దుఃఖం అనుభవిస్తున్నాడు; అంటే రాజుకు ఎన్ని గుణాలున్నా, చేయని ఒక్క కర్తవ్యాన్ని అవి క్షమించవు. ‘అభివర్తంతు కార్యిణః’ (పని మీద వచ్చినవారు రానివ్వండి) అనే ఆజ్ఞ రాముని న్యాయద్వారం ఎప్పుడూ తెరిచే ఉంటుందని సూచిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో శాపం తరువాత నృగుడు చేసిన ఏర్పాట్లు వర్ణించబడతాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥