॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 52వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

లక్ష్మణుని పునరాగమనం, రాముని ఓదార్పు

లక్ష్మణుడు అయోధ్యలో ప్రవేశించడం, దుఃఖంలో ఉన్న రాముని చూడటం, సీతను వాల్మీకి ఆశ్రమంలో విడిచిపెట్టిన విషయం నివేదించడం, కాలగతిని గురించిన ఉపదేశం, రాముని శాంతి

ఆ రాత్రి కేశినీ నది ఒడ్డున గడిపి, రఘునందనుడైన లక్ష్మణుడు తెల్లవారగానే మళ్ళీ లేచి బయలుదేరాడు. మధ్యాహ్నమయ్యేసరికి ఆ మహారథుడు రత్నాలతో నిండినదీ, సంతోషంతో పుష్టిగా ఉన్న జనులతో కిటకిటలాడుతున్నదీ అయిన అయోధ్యలో ప్రవేశించాడు. నగరం సంతోషంగా, సమృద్ధిగా ఉంది — కానీ నగరపు ఆనందం లక్ష్మణుని దుఃఖానికి పూర్తిగా విరుద్ధం; తమ మాటల వల్ల రాజకుటుంబంలో ఎంతటి దుఃఖం కలిగిందో ప్రజలకు తెలియదు. మహాబుద్ధిమంతుడైన సౌమిత్రి ఎంతో దైన్యానికి లోనయ్యాడు — ‘రాముని పాదాల దగ్గరకు వెళ్ళి నేను ఏమి చెప్పాలి?’ అని. లక్ష్మణుని చింత ఇది — అతడు పని పూర్తిచేసి వచ్చాడు, కానీ తన నివేదన రాముని దుఃఖాన్ని పెంచుతుందేమో అని భయం. అతడు ఇలా ఆలోచిస్తుండగానే చంద్రునిలా తెల్లగా మెరిసే, ఎంతో విశాలమైన రాముని భవనం ఎదురుగా కనిపించింది. నరోత్తముడైన అతడు రాజభవన ద్వారం దగ్గర రథం దిగి, తలవంచుకొని, దీనమైన మనస్సుతో, ఎవరూ అడ్డగించకుండానే లోపలికి ప్రవేశించాడు. ‘శశిసంనిభమ్’ (చంద్రునిలాంటిది) అనే మాట భవనపు తెల్లదనాన్ని చెపుతుంది; కానీ అందులో నివసించే రాజు హృదయం చీకటిమయం. ‘అవాఙ్ముఖః’ (తలవంచుకొని) అనే మాట లక్ష్మణుని సిగ్గునూ దుఃఖాన్నీ చూపిస్తుంది — రాముని ముఖం చూడటానికి కూడా అతడు సంకోచిస్తున్నాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కేశినీ స్థానంలో ‘గోమత్యామ్’ (గోమతీ నది ఒడ్డున) అనే పాఠం ఉంది; ముద్రణలో గత సర్గ చివరలో కూడా ‘కేశిన్యామ్’ అనే ఉండటం వల్ల ఇది పొందికగా ఉంది. లక్ష్మణునికి వాడిన ‘సుమహామతిః’ (మహాబుద్ధిమంతుడు) అనే విశేషణం సూచించేది ఇది — అతడు బుద్ధిమంతుడు, అందుకే తన నివేదన ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతుందో ముందుగానే ఆలోచిస్తున్నాడు.

ఉత్తమ ఆసనంపై కూర్చొని దీనంగా ఉన్న అన్న రాఘవుని, కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, అతడు తన ఎదుట చూశాడు. రాముడు కూడా ఆ రెండు రోజులూ శోకంతోనే గడిపాడని అతని కన్నీటి కళ్ళే తెలుపుతున్నాయి — రాజాసనంపై కూర్చొని ఉన్నా అతడు దీనుడే. దీనమైన మనస్సుతో లక్ష్మణుడు అతని పాదాలు పట్టుకొని, చేతులు జోడించి, ఏకాగ్రచిత్తంతో, దీనమైన స్వరంతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఆర్యుని ఆజ్ఞను శిరసావహించి, జనకుని కుమార్తెను గంగాతీరంలో, మీరు నిర్దేశించిన విధంగానే వాల్మీకి మహర్షి యొక్క శుభమైన ఆశ్రమం దగ్గర విడిచిపెట్టి, వీరా, ఆ ఆశ్రమం పొలిమేరలో శుభాచారవతీ యశస్వినీ అయిన ఆమెను వదిలి, మళ్ళీ నీ పాదసేవ చేయడానికి వచ్చాను.’ లక్ష్మణుని నివేదన సంక్షిప్తమైనది, వాస్తవాలకే పరిమితమైనది — సీత విలాపాన్నీ, ఆమె పంపిన సందేశాన్నీ అతడు ఇక్కడ చెప్పడం లేదు; రాముని దుఃఖాన్ని పెంచకూడదని. అతడు వాడిన ‘శుభాచారాం యశస్వినీమ్’ (శుభమైన ఆచరణ గలది, కీర్తిమంతురాలు) అనే విశేషణాలలో సీత పవిత్రతకు సాక్ష్యం కూడా దాగి ఉంది. ‘పునః అపి పాదమూలమ్ ఉపాసితుమ్’ (మళ్ళీ పాదసేవ చేయడానికి) అనే మాటతో లక్ష్మణుడు తన సేవ ఎడతెగనిదని ప్రకటిస్తున్నాడు — పని దుఃఖకరమైనదైనా అతడు రాముని సేవకుడే. తొమ్మిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్) మాత్రమే ఉంది. ‘యథోద్దిష్టే’ అంటే — రాముడు ఎలా నిర్దేశించాడో సరిగ్గా అలాగే, వాల్మీకి ఆశ్రమంలో; లక్ష్మణుడు ఆజ్ఞను సంపూర్ణంగా పాలించినట్లు నివేదిస్తున్నాడు.

‘పురుషవ్యాఘ్రా, శోకించకు; కాలగతి ఇలాంటిదే. నీలాంటి బుద్ధిమంతులూ మనస్వులూ శోకించరు కదా. కూడబెట్టినవన్నీ క్షయంతో ముగుస్తాయి, ఉన్నతికి చేరినవన్నీ పతనంతో ముగుస్తాయి, కలయికలన్నీ ఎడబాటుతో ముగుస్తాయి, జీవితం మరణంతో ముగుస్తుంది.’ ఈ శ్లోకం రామాయణంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన శ్లోకాలలో ఒకటి — అయోధ్యాకాండలో కూడా రాముడు భరతునికి ఇదే ఉపదేశం ఇస్తాడు; ఇక్కడ లక్ష్మణుడు రాముని మాటనే రామునికి తిరిగి అప్పగిస్తున్నాడు. ‘అందువల్ల పుత్రులపై, భార్యలపై, మిత్రులపై, ధనంపై అతి ఆసక్తి పెట్టుకోకూడదు; వారితో ఎడబాటు నిశ్చయం కదా. కాకుత్స్థా, నీవు నిన్ను నీవే, మనస్సును మనస్సుతోనే, సమస్త లోకాలనూ కూడా నియంత్రించగల సమర్థుడవు; ఇక నీ శోకాన్ని గురించి చెప్పాలా? నీలాంటి పురుషశ్రేష్ఠులు ఇలాంటి సందర్భాలలో మోహపడరు. రాఘవా, ఆ అపవాదం మళ్ళీ నిన్ను చేరుతుంది; రాజా, అపవాదభయంతో ఏ కారణంగా మైథిలిని విడిచిపెట్టావో, ఆ అపవాదమే — రాజా, సందేహం లేదు — నగరంలో మళ్ళీ పుడుతుంది. పురుషశార్దూలా, అందువల్ల నీవు ధైర్యంతో, ఏకాగ్రచిత్తుడవై ఈ బలహీనమైన బుద్ధిని విడిచిపెట్టు; సంతాపం చెందకు.’ లక్ష్మణుని తర్కం చతురమైనది — రాముడు శోకిస్తే పౌరులు ‘రాముడు సీతను విడిచిపెట్టి కూడా ఆమె కోసమే శోకిస్తున్నాడు’ అంటారు; ఇలా పరిత్యాగపు ప్రయోజనమే నశిస్తుంది. హిందీ భాష్యం కూడా ఇలా వివరిస్తుంది — ‘పరాయి ఇంట్లో ఉండిన స్త్రీని విడిచిపెట్టి కూడా ఇతడు రాత్రింబవళ్ళు ఆమె చింతతోనే దుఃఖిస్తున్నాడని ప్రజలు అంటారు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు కేవలం తమ్ముడు కాదు, మంత్రిలాగా రామునికి రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు. గత సర్గలలో లక్ష్మణుడే ఏడ్చాడు; ఇప్పుడు అతడే దృఢంగా నిలిచి రాముని ఓదారుస్తున్నాడు — పాత్రల తారుమారు. పన్నెండవ శ్లోకమూ, పధ్నాలుగు, పదిహేనవ శ్లోకాల ఉత్తరార్ధాలూ ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్) మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘దుర్బలాం బుద్ధిమ్’ (బలహీనమైన బుద్ధి) అనే మాట కఠినమైనదే — లక్ష్మణుడు రాముని శోకాన్ని దౌర్బల్యంగా, వీరునికి తగనిదిగా భావిస్తున్నాడు.

మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు ఇలా అనగా, మిత్రవత్సలుడైన కాకుత్స్థుడు ఎంతో ప్రీతితో సౌమిత్రితో ఇలా అన్నాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా, వీరుడా లక్ష్మణా, నీవు చెప్పినట్లే ఇది నిజం. నేను అప్పగించిన పనిని నీవు నెరవేర్చడంతో నాకు సంతృప్తి కలిగింది. సౌమ్యుడా, దుఃఖం నుండి విరామం లభించింది, సంతాపం తొలగిపోయింది; లక్ష్మణా, నీ మనోహరమైన మాటలతో నేను ఊరడిల్లాను.’ రాముడు తమ్ముని ఉపదేశాన్ని స్వీకరిస్తున్నాడు — రాజైనా వినయంతో చిన్నవాని మాట వింటున్నాడు. ‘నివృత్తిః’ అంటే — దుఃఖం నుండి విరమణ, శాంతి; హిందీ భాష్యం దీనిని ‘నేను దుఃఖం నుండి విముక్తుడనయ్యాను’ అని వివరిస్తుంది. కానీ రాముని శాంతి పైపైదిగానే కనిపిస్తుంది — అతని హృదయంలో సీత ఎప్పుడూ నివసిస్తుంది, ముందు అశ్వమేధంలో బంగారు సీతాప్రతిమ ద్వారా సూచించబడినట్లు. ఇలా సీతాపరిత్యాగ ప్రసంగం ఇక్కడ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు మళ్ళీ ప్రజాకార్యాలలో నిమగ్నమవుతాడు, నృగమహారాజు కథను లక్ష్మణునికి చెపుతాడు. ‘పరితోషశ్చ మే వీర మమ కార్యానుశాసనే’ (వీరా, నా ఆజ్ఞను పాలించడంలో నాకు సంతోషం) అని — రాముడు లక్ష్మణుని ఆజ్ఞాపాలనను ప్రశంసిస్తున్నాడు; అతని కర్తవ్యనిష్ఠే రాముని ప్రీతికి కారణం. ‘మిత్రవత్సలః’ అనే విశేషణం రాముని స్నేహశీలతను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — దుఃఖంలో కూడా అతడు తమ్మునిపై ప్రేమతో ఉన్నాడు. ఇలా సర్గ చివరలో రాజధర్మం గృహధర్మాన్ని జయిస్తుంది; కానీ కవి రాముని లోలోపలి దుఃఖాన్ని పాఠకుని మనస్సులో నిలుపుతాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి