సర్గ
దుర్వాసుని భవిష్యద్వచనం, భృగుశాప కథ
వసిష్ఠాశ్రమంలో దశరథుని ప్రశ్న, దుర్వాసుడు చెప్పిన భృగుపత్నీవధ, విష్ణువుకు శాపం కథ, రాముని భవిష్యత్తు, లక్ష్మణునికి సాంత్వన, కేశినీతీరంలో బస
మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు అలా ప్రేరేపించగా సూతుడు ఋషి చెప్పిన ఆ మాటను వివరించడం మొదలుపెట్టాడు — ‘పూర్వం అత్రి కుమారుడైన దుర్వాసుడు అనే మహాముని వసిష్ఠుని పుణ్యాశ్రమంలో వర్షాకాలం నివసించాడు. మహాతేజస్వీ మహాయశస్వీ అయిన నీ తండ్రి దశరథుడు మహాత్ముడైన పురోహితుని చూడడానికి స్వయంగా ఆ ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. అతడు వసిష్ఠుని ఎడమవైపు కూర్చున్న, సూర్యుని వంటి, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న మహామునిని చూశాడు. వినయంతో అతడు తాపసశ్రేష్ఠులైన ఆ ఇద్దరు మునులకూ అభివాదం చేశాడు. వారు స్వాగతంతో, ఆసనంతో, పాద్యంతో, పండ్లతో దుంపలతో పూజించగా రాజు మునులతో పాటు ఉన్నాడు. అక్కడ కూర్చున్న ఆ పరమర్షుల మధ్య, మధ్యాహ్నమైనప్పుడు ఎన్నో మధురమైన కథలు సాగాయి. అప్పుడు ఏదో కథ సందర్భంలో రాజు చేతులు జోడించి వినయంతో వంగి, అత్రి కుమారుడూ తపోధనుడూ మహాత్ముడూ అయిన అతనితో ఇలా అన్నాడు — భగవాన్, నా వంశం ఎంతవరకు ఉంటుంది? నా రాముని ఆయువు ఎంత, ఇతర కుమారుల ఆయువు ఎంత? రాముని కుమారులకు ఆయువు ఎంత ఉంటుంది? భగవాన్, మీకు ఇష్టమైతే నా ఈ వంశగతిని చెప్పండి. రాజు దశరథుడు పలికిన ఆ మాట విని మహాతేజస్వి అయిన దుర్వాసుడు చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు.’ దశరథుని ప్రశ్న తండ్రికి సహజమైన చింత — తన కుమారుల, వంశపు భవిష్యత్తును తెలుసుకోవాలని. దుర్వాసుడు ఉగ్రకోపి అని ప్రసిద్ధుడు; కాని ఇక్కడ అతడు భవిష్యత్తును దర్శించే ఋషి. సందర్భం వసిష్ఠుని ఆశ్రమంలో, రాజపురోహితుని సాన్నిధ్యంలో — అందువల్ల మాటకు ప్రామాణ్యం దృఢం. ‘ప్రగ్రహః’ అనే పదం సూచిస్తుంది — రాజు స్వయంగా వినయంతో వంగి, మునుల ఎదుట అభిమానం లేకుండా ఉన్నాడు. ‘వార్షిక్యం’ అంటే వర్షాకాలంలో చాతుర్మాస్య నివాసం — ఋషులు వర్షాకాలంలో ఒకేచోట నివసిస్తారు. ‘కామ్యయా’ — మీకు ఇష్టమైతే చెప్పండి అని వినయపూర్ణమైన ప్రార్థన. సుమంత్రుడు స్వయంగా ఆ సందర్భంలో ఉన్నాడు, అందువల్ల అతడు ప్రత్యక్షసాక్షిలా చెపుతున్నాడు; అతని కథనం విన్నది విన్నట్లు కాదు, స్వానుభవం. దశరథుడు మూడు ప్రశ్నలు అడుగుతున్నాడు — వంశపు పరిమాణం, రాముని ఇతర కుమారుల ఆయువు, మనుమల ఆయువు. వీటికి దుర్వాసుడు ఒకే కథతో సమాధానం ఇస్తాడు; దాని మూలం దేవాసుర యుద్ధంలో ఉంది. ముని సూర్యసమానత్వం అతని తపస్తేజస్సును సూచిస్తుంది; అతనిని చూడగానే రాజు వినయంతో నమస్కరిస్తాడు.
‘రాజా, పూర్వం దేవాసుర యుద్ధంలో జరిగినది విను. దేవతలచే బెదిరించబడిన దైత్యులు భృగుమహర్షి పత్నిని ఆశ్రయించారు; ఆమె అభయం ఇవ్వగా వారు అక్కడ నిర్భయంగా నివసించారు. ఆమె వారిని ఆదరించడం చూసి కోపించిన సురేశ్వరుడు విష్ణువు వాడి అంచు గల చక్రంతో భృగుపత్ని తలను నరికాడు. అప్పుడు చంపబడిన పత్నిని చూసి భృగువంశోద్ధారకుడైన భృగువు హఠాత్తుగా కోపించి శత్రుకులాన్ని పీడించే విష్ణువును ఇలా శపించాడు — జనార్దనా, కోపంతో మతి తప్పి నీవు చంపదగని నా పత్నిని చంపావు కాబట్టి, మనుష్యలోకంలో పుడతావు; అక్కడ ఎన్నో సంవత్సరాలు పత్నీవియోగాన్ని పొందుతావు. శాపం ఇచ్చి కలతచెందిన మనసుతో భృగువు తనలో తాను ఆలోచించుకొన్నాడు — పశ్చాత్తాపం పొందాడు. శాపం వల్ల బాధపడిన భృగువు ఆ దేవుని అర్చించాడు. తపస్సుతో ఆరాధించబడిన భక్తవత్సలుడైన దేవుడు — లోకాలకు ప్రియం చేయడానికి ఆ శాపాన్ని స్వీకరిస్తున్నాను — అన్నాడు. ఇలా పూర్వజన్మలో భృగువుచే శపించబడిన ఆ మహాతేజస్వి, రాజశ్రేష్ఠా, ఇక్కడ నీకు కుమారుడై వచ్చాడు; గౌరవం ఇచ్చేవాడా, అతడు ముల్లోకాలలో రాముడు అని ప్రసిద్ధుడు.’ ఈ కథ ఉద్దేశం — రాముని సీతావియోగం ఆకస్మికమైనది కాదు, పూర్వం విష్ణువు స్వీకరించిన శాపపు ఫలం. విష్ణువు భక్తుడైన భృగువు శాపాన్ని కూడా లోకహితం కోసం స్వీకరిస్తున్నాడు — భగవంతుని భక్తవాత్సల్యానికి దృష్టాంతం. ‘అవధ్యాం పత్నీం’ — స్త్రీ చంపదగనిది అనేది ధర్మం; దానిని ఉల్లంఘించిన ఫలాన్ని విష్ణువు కూడా అనుభవిస్తాడు. ఈ సందర్భం అంతా (11.2–20.1) సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు; ఇది వల్గేట్ పాఠపు విశేషం. ఇక్కడ రాముని దుఃఖానికి దైవికమైన కారణాన్ని చూపి, కవి పాఠకుని మనసులో రాముని నిర్ణయపు కఠోరతను మృదువు చేస్తున్నాడు. భృగువు పశ్చాత్తాపం కూడా గుర్తుంచుకోదగినది — కోపంతో శాపం ఇచ్చి అతడు ‘స్వాత్మనా భావితః’ — ఆ శాపాన్ని మనసులో మళ్ళీ ఆలోచించి, దాని నివారణకు దేవుని ఆరాధించాడు. కథలోని విరోధం సూక్ష్మమైనది — దేవతలను రక్షించడానికి విష్ణువు దైత్యులను చంపాలనుకొంటున్నాడు, కాని వారు ఋషిపత్ని శరణు పొందారు; శరణాగతుని రక్షించడం ఋషిపత్ని ధర్మం, దైత్యులను చంపడం దేవుని కర్తవ్యం. రెండు ధర్మాల సంఘర్షణ నుండి శాపం పుట్టింది. అలాగే రామునికి కూడా ప్రజాధర్మానికీ పతిధర్మానికీ మధ్య సంఘర్షణ. ‘రిపుకులార్దనం’ అనే విష్ణువు విశేషణం భృగువు కోపానికి కారణాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — శత్రువులను చంపేవాడు ఈ రోజు నిరపరాధి అయిన స్త్రీని చంపాడు.
‘భృగుశాపం వల్ల కలిగిన ఆ గొప్ప ఫలాన్ని రాముడు పొందుతాడు; అంతేకాక అతడు దీర్ఘకాలం అయోధ్యకు ప్రభువుగా ఉంటాడు. అతనిని అనుసరించేవారు సుఖంగా, సమృద్ధిగా ఉంటారు. పదివేల సంవత్సరాలు, పదివందల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేసి రాముడు బ్రహ్మలోకానికి వెళ్తాడు. జయించడానికి అత్యంత కష్టమైన అతడు సమృద్ధమైన అశ్వమేధాలు చేసి, ఎన్నోసార్లు ఎన్నో రాజవంశాలను స్థాపిస్తాడు. సీతయందు రాఘవునికి ఇద్దరు కుమారులు కలుగుతారు.’ ఇలా ఆ మహాముని రాజు వంశపు గతాగతాలన్నిటినీ పూర్తిగా చెప్పి మౌనంగా ఉన్నాడు. ఆ ముని మౌనం వహించగా రాజు దశరథుడు మహాత్ములైన ఇద్దరు మునులకూ అభివాదం చేసి మళ్ళీ ఉత్తమనగరానికి తిరిగి వచ్చాడు. రాముని రాజ్యకాలం పదకొండు వేల సంవత్సరాలు — పదివేలు, పదివందలు. అశ్వమేధాలు, రాజవంశాల స్థాపన, ఇద్దరు కుమారుల జననం — ఇవన్నీ ముందు కథలో నిజమవుతాయి. ముఖ్యంగా ‘ఇద్దరు కుమారులు’ అనే భవిష్యద్వచనం సీత గర్భంలో ఉన్న లవకుశులను సూచిస్తుంది; అందువల్ల విడువబడిన సీత భవిష్యత్తు కూడా శుభమే. ‘పరమదుర్జయః’ అనేది రాముని విశేషణం — శాపగ్రస్తుడైనా అతడు అజేయుడు. ‘గతాగతం’ అనే పదంతో వంశపు భూతమూ భవిష్యత్తూ రెండూ చెప్పబడ్డాయి. ఇరవై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘కస్మింశ్చిత్ కరణే త్వాం చ మైథిలీం చ… సంత్యజిష్యతి’ (ఏదో కారణంగా నిన్నూ మైథిలినీ… విడిచిపెడతాడు) అనే భవిష్యద్వచనం ఉంది, అది వల్గేట్లో ఈ సర్గలో లేదు. దుర్వాసుని మాటలో రాముని జీవితానికి రెండు పార్శ్వాలు — ఒకవైపు దుఃఖమూ వియోగమూ, మరొకవైపు దీర్ఘమైన సమృద్ధమైన రాజ్యమూ కీర్తీ. రాముని దుఃఖం అతని మహత్త్వంలో భాగమే, పరాజయం కాదని లక్ష్మణుడు గ్రహించేలా సుమంత్రుడు ఇదంతా అతనికి చెపుతున్నాడు. అశ్వమేధ ప్రస్తావన తరువాతి సర్గలలో వర్ణించబోయే రాముని అశ్వమేధానికి పూర్వసూచన; అక్కడే లవకుశులు రామాయణాన్ని గానం చేస్తారు.
‘పూర్వం అక్కడ ముని పలికిన ఈ మాటను నేను విని హృదయంలో దాచుకొన్నాను; అది మరోలా జరగదు. ముని మాట ప్రకారం రాముడు సీత కుమారులను అయోధ్యలో కాక వేరేచోట అభిషిక్తులను చేస్తాడు. రాఘవా, ఇలా జరుగుతున్నప్పుడు నీవు సంతాపపడకూడదు; నరోత్తమా, సీత కోసమైనా రాఘవుని కోసమైనా దృఢంగా ఉండు.’ సుమంత్రుడు లక్ష్మణుని ‘రాఘవా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — అతడు కూడా రఘువంశంలో పుట్టినవాడే. సూతుడు చెప్పిన ఆ పరమాద్భుతమైన మాట విని లక్ష్మణుడు సాటిలేని ఆనందం పొంది ‘బాగు బాగు’ అన్నాడు. లక్ష్మణుని ఆనందం — సీత వియోగం దైవనిర్దిష్టమనీ, ఆమెకు కుమారులు కలుగుతారనీ తెలుసుకొని అతని మనసు శాంతించింది. ఇలా దారిలో సూతుడూ లక్ష్మణుడూ మాట్లాడుకొంటుండగా సూర్యుడు అస్తమించాడు; అప్పుడు వారిద్దరూ కేశినీనదీతీరంలో బసచేశారు. సమీక్షిత సంస్కరణలో నది ‘గోమతి’, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘కేశిని’. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం — ‘అన్యత్ర న త్వయోధ్యాయాం’ — వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; అది లవకుశుల అభిషేకస్థానాన్ని సూచిస్తుంది. సుమంత్రుని ‘నాన్యథా తద్ భవిష్యతి’ (అది మరోలా జరగదు) అనే మాట దృఢవిశ్వాసంతో నిండినది — ఋషివచనం ఎప్పుడూ మిథ్య కాదు. ‘సీతార్థే రాఘవార్థే వా’ — ఇద్దరి కోసమూ దుఃఖపడనక్కరలేదు, ఎందుకంటే ఇద్దరి భవిష్యత్తూ నియతమైనదే. సర్గ శాంతితో ముగుస్తుంది — ప్రారంభంలో ఉన్న దుఃఖం కథ చివరకు ఆశగా పరిణమించింది. లక్ష్మణుని ‘బాగు బాగు’ అనే ఉద్గారం రాముని భవిష్యత్తులోని శుభాంశాన్ని విని పుట్టినది; ఇంతకుముందు అతడు ఏడుస్తున్నాడు, ఇప్పుడు ఊరట పొందాడు. దారిలో రాత్రి బస కూడా చెప్పబడింది — అయోధ్యకు తిరుగుప్రయాణం కూడా వెళ్ళినట్లే రెండు రోజులది. కేశినీనది దారిలో ఉంది; దాని తీరంలో వారిద్దరూ విశ్రాంతి తీసుకొన్నారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥