సర్గ
లక్ష్మణ సుమంత్రుల సంభాషణ
విధిని గురించి లక్ష్మణుని విలాపం, దుర్వాసుడు పూర్వం చెప్పిన భవిష్యద్వచనాన్ని సుమంత్రుడు సూచించడం
మైథిలి సీత ఆశ్రమంలో ప్రవేశపెట్టబడడం చూసి దీనచిత్తుడైన లక్ష్మణుడు ఘోరమైన సంతాపం పొందాడు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు మంత్రీ సారథీ అయిన సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సారథీ, సీత కారణంగా కలిగిన రాముని దుఃఖాన్ని చూడు. శుద్ధమైన నడవడి గల జనకాత్మజ అయిన పత్నిని విడిచిపెట్టడం కంటె రాఘవునికి ఎక్కువ దుఃఖం ఏముంటుంది? సారథీ, రాఘవునికి వైదేహితో ఎడబాటు విధివల్లనే అని నేను భావిస్తున్నాను; విధిని దాటడం కష్టం కదా. కోపిస్తే గంధర్వులతో సహా దేవతలనూ అసురులనూ రాక్షసులతో పాటు సంహరించగల రాఘవుడు కూడా విధికి లోబడి ఉంటున్నాడు. పూర్వం రాముడు తండ్రి మాట వల్ల నిర్జనమైన దండకవనంలో, మహారణ్యంలో తొమ్మిదీ ఐదూ (పద్నాలుగు) సంవత్సరాలు నివసించాడు. అంతకంటె కూడా మరింత దుఃఖకరమైనది సీతను బహిష్కరించడం; పౌరుల మాట విని చేసిన ఈ పని నాకు క్రూరంగా తోస్తోంది. సూతా, నీచమైన మాటలు మాట్లాడే పౌరుల వల్ల మైథిలికి సంప్రాప్తించిన, కీర్తిని హరించే ఈ పనిలో ధర్మానికి ఆధారం ఏముంది?’ లక్ష్మణుడు రాముని పనిని క్రూరమైనదని స్పష్టంగా చెపుతున్నాడు — అతడు ఆజ్ఞను పాటించాడు, కాని అతని హృదయం దానిని అంగీకరించడం లేదు. అయినా అతడు రాముని నిందించడం లేదు; దోషాన్ని విధిపైనా పౌరులపైనా మోపుతున్నాడు. ‘యో హి దేవాన్… నిహన్యాత్’ అనే మాటతో అతడు రాముని సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — అలాంటి వీరుడు కూడా విధి ఎదుట నిస్సహాయుడు. వనవాసపు పద్నాలుగు సంవత్సరాలను గుర్తుచేసుకొంటూ, రాముని జీవితం దుఃఖపరంపర అని లక్ష్మణుడు అనుభవిస్తున్నాడు. ‘హీనార్థవాదిభిః’ అనేది పౌరులపై నింద — తుచ్ఛమైన విషయం మాట్లాడుతూ వారు గొప్ప దుఃఖానికి కారణమయ్యారు. ‘యశోహరే కర్మణి’ — అతడు పరిత్యాగాన్ని రాముని కీర్తికి హాని చేసేదిగా భావిస్తున్నాడు, రక్షించేదిగా కాదు. ‘మంత్రసారథిం’ అనే సుమంత్రుని విశేషణం సూచిస్తుంది — అతడు రథం నడిపేవాడు మాత్రమే కాదు, రాజకుటుంబానికి మంత్రి కూడా; అందువల్ల లక్ష్మణుడు అతనికే తన దుఃఖాన్ని చెప్పుకొంటున్నాడు. లక్ష్మణుని ప్రశ్న సమాధానాన్ని కోరుతోంది — ఈ దుఃఖానికి ఏదైనా కారణం గానీ ప్రయోజనం గానీ ఉందా?
లక్ష్మణుడు పలికిన ఈ రకరకాల మాటలు విని ప్రాజ్ఞుడైన సుమంత్రుడు శ్రద్ధతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, మైథిలి విషయంలో నీవు సంతాపపడవలసిన పనిలేదు. లక్ష్మణా, ఇది పూర్వమే నీ తండ్రి ఎదుట బ్రాహ్మణులు దర్శించినది — రాముడు నిశ్చయంగా ఎక్కువగా దుఃఖంతోనే, సుఖం లేకుండా ఉంటాడు; ఆ మహాబాహువు త్వరలోనే ప్రియజనుల నుండి ఎడబాటు పొందుతాడు. ధర్మాత్ముడూ మహానుభావుడూ అయిన అతడు చాలాకాలానికి నిన్నూ, మైథిలినీ, శత్రుఘ్న భరతులనూ విడిచిపెడతాడు.’ సుమంత్రుడు వృద్ధుడైన సారథి, దశరథునికి విశ్వాసపాత్రుడు; రాజకుటుంబపు గూఢరహస్యాలు అతనికి తెలుసు. అతని సమాధానం లక్ష్మణుని ‘కో ధర్మాశ్రయః’ అనే ప్రశ్నకు పరిష్కారం — ఇది ముందే నిర్దేశించబడిన విధియే. భవిష్యద్వచనంలో లక్ష్మణుని త్యాగం కూడా చెప్పబడింది — ముందు లక్ష్మణుడు కూడా రామునిచే విడువబడతాడని కథలోని దూరసూచన. ‘విసౌఖ్యభాక్’ అనే పదం రాముని జీవితసారాన్ని చెపుతుంది — సుఖం లేనివాడు. పదకొండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. సుమంత్రుని మాటలో ‘శ్రద్ధయా’ అనే పదం — అతడు ఆదరంతో, గంభీరంగా మాట్లాడుతున్నాడు, కేవలం ఊరడించడానికి కాదు. పన్నెండవ శ్లోకంలో త్యాగానికి విషయాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — నీవు, మైథిలి, శత్రుఘ్న భరతులు — అంటే రాముడు ప్రియులందరినీ కాలక్రమంలో విడిచిపెడతాడు. ‘కాలేన మహతా’ — ఇది వెంటనే కాదు, దీర్ఘకాలం తరువాత జరుగుతుంది. విధివిధానం ముందే ఋషులచే దర్శించబడిందనే జ్ఞానం లక్ష్మణుని దుఃఖాన్ని తొలగించదు, కాని దానికి అర్థం ఇస్తుంది — ఇది రాముని క్రూరత్వం కాదు, నియతి ఫలం.
‘సౌమిత్రీ, ఇది నీకు గానీ భరతునికి గానీ చెప్పకూడదు — దుర్వాసుడు చెప్పిన ఈ మాటను రాజు మీకు చెప్పకూడదని నాతో అన్నాడు. నరశ్రేష్ఠా, పెద్దల సమక్షంలో, నా సమక్షంలో, వసిష్ఠుని సన్నిధిలో ఋషి ఈ మాట పలికాడు. ఋషి మాట విని పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాజు నాతో ఇలా అన్నాడు — సూతా, ఎక్కడా జనుల సన్నిధిలో దీనిని నీవు చెప్పకూడదు. ఆ లోకపాలుని ఆ మాటను బాగా ఏకాగ్రచిత్తంతో నేను ఎప్పుడూ అసత్యం చేయకూడదు — ఇదే, సౌమ్యా, నా దృక్పథం. సౌమ్యా, అన్నివిధాలా నేను దీనిని నీ ఎదుట చెప్పకూడదు; అయినా, రఘునందనా, వినాలని నీకు శ్రద్ధ ఉంటే విను. ఈ రహస్యాన్ని పూర్వం రాజు నాకు వినిపించినప్పటికీ నేను చెపుతాను — విధిని దాటడం కష్టం కదా; దానివల్లనే ఇలాంటి శోకంతో కూడిన దుఃఖం వచ్చింది. కాని నీవు భరతుని ఎదుటా శత్రుఘ్నుని సన్నిధిలోనూ చెప్పకూడదు.’ అతని గంభీరార్థం గల పదాలతో కూడిన గొప్ప మాట విని సౌమిత్రి సూతునితో ‘యథార్థం చెప్పు’ అన్నాడు. సుమంత్రుని ధర్మసంకటం — రహస్యం దాచమని రాజాజ్ఞ, లక్ష్మణుని దుఃఖాన్ని తొలగించడం. అతడు ‘విధిని దాటడం కష్టం’ అని భావించి రహస్యాన్ని వెల్లడించడానికి నిశ్చయించుకొంటున్నాడు, కాని ఒక షరతుతో — భరత శత్రుఘ్నుల ఎదుట చెప్పకూడదు. ఇక్కడ వల్గేట్ పాఠం సమీక్షిత పాఠానికి భిన్నమైనది — సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సర్వథా నాస్తి అవక్తవ్యం మయా తవ అగ్రతః’ (నీ ఎదుట నేను చెప్పకూడనిది ఏదీ లేదు) అని ఉంది, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘సర్వథైవ న వక్తవ్యం’ (అన్నివిధాలా చెప్పకూడదు) అని ఉంది; వల్గేట్లో సుమంత్రుని సంకోచం ఎక్కువ. పందొమ్మిదవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. తరువాతి సర్గలో దుర్వాసుని కథ విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. సర్గ జిజ్ఞాసతో ముగుస్తుంది — పాఠకుడు కూడా లక్ష్మణునితో పాటు రహస్యాన్ని వినడానికి ఉత్సుకుడవుతాడు. రహస్యాన్ని దాచడం సారథి ధర్మం, సత్యాన్ని కాపాడడం అతని వ్రతం; రెండిటి మధ్య అతడు విధినే నిర్ణాయకంగా భావిస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥