సర్గ
చూడామణిని చూసి రాముని విలాపం
మణిని హృదయానికి హత్తుకుని రాముని రోదన, మణి చరిత్ర, సీత మాటలను మళ్ళీ మళ్ళీ వినాలనే కోరిక, సీత దగ్గరకు వెళ్ళాలనే ఇచ్ఛ
హనుమంతుడు ఇలా చెప్పగా దశరథాత్మజుడైన రాముడు ఆ మణిని హృదయానికి హత్తుకుని లక్ష్మణునితో కలిసి ఏడ్చాడు. ఆ మణిశ్రేష్ఠాన్ని చూసి శోకంతో కృశించిన రాఘవుడు కన్నీళ్ళతో నిండిన కన్నులతో సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — వాత్సల్యం గల ఆవు దూడపై ప్రేమతో పొదుగుల నుండి పాలు స్రవించినట్టు, ఈ మణిశ్రేష్ఠాన్ని చూడడంతో నా హృదయం కూడా కరిగిపోతోంది. ఈ మణిరత్నాన్ని నా మామగారు జనకుడు వైదేహికి ఇచ్చాడు; పెళ్ళికూతురుగా ఉన్నప్పుడు ఆమె శిరస్సుపై కట్టినప్పుడు అది మరింత శోభించేది. జలంలో పుట్టిన, శ్రేష్ఠులచేత పూజింపబడిన ఈ మణిని యజ్ఞంలో పరమసంతుష్టుడైన బుద్ధిమంతుడు ఇంద్రుడు జనకునికి ఇచ్చాడు. సౌమ్యుడా, ఈ మణిశ్రేష్ఠాన్ని చూసి ఈ రోజు నేను నా తండ్రి దశరథుని చూసినట్టూ, ప్రభువైన విదేహరాజు జనకుని చూసినట్టూ అనుభూతి చెందుతున్నాను. ఈ మణి నా ప్రియురాలి శిరస్సుపై శోభించేది; ఈ రోజు దీనిని చూసి ఆమెను పొందినట్టే భావిస్తున్నాను. సౌమ్యుడా, వైదేహి సీత ఏమన్నది? మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పు; ప్రాణం పోతున్నవానిపై నీళ్ళు చల్లినట్టు తన మాటలనే నీటితో నన్ను తడుపుతూ ఆమె ఏమి చెప్పింది? ఇక్కడ రాముని శోకం మణి చరిత్రతో పాటు పెరుగుతుంది — వివాహం, మామగారు, తండ్రి, ఇంద్రుడు — అన్ని స్మృతులూ ఒకే మణిలో కలిశాయి. ఆవు ఉపమానం రాముని ప్రేమలోని స్వాభావికతను చూపుతుంది — ఆవు దూడను చూసి అప్రయత్నంగానే పాలు స్రవించినట్టు, మణిని చూసి రాముని హృదయం కరుగుతుంది. మణి సీత శరీరంలో భాగం వంటిది, కాబట్టి దాని స్పర్శ ఆమె స్పర్శ వంటిది. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ’ అనే యాచన విరహి స్వభావాన్ని చూపుతుంది — ప్రియురాలి వార్తను మళ్ళీ మళ్ళీ వినాలనే కోరిక. ‘ప్రాణం పోతున్నవానిపై నీళ్ళు వలె’ అనే ఉపమానంతో రాముడు తనను మూర్ఛిల్లినవానిలా వర్ణించుకుంటాడు, సీత మాట ప్రాణమిచ్చే జలం. లక్ష్మణుడు కూడా ఏడుస్తాడు — ముద్రణలో ‘రురోద సహలక్ష్మణః’, సమీక్షిత పాఠంలో ‘ప్రరురోద సలక్ష్మణః’ అనే పాఠభేదం (అర్థం ఒక్కటే — లక్ష్మణునితో కలిసి ఏడ్చాడు). రాముడు సుగ్రీవునితో మాట్లాడతాడు, ఎందుకంటే అతడే అతని సఖుడు, అతని సమక్షంలోనే సీత సందేశం కూడా నివేదించబడింది.
తరువాత రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — సౌమిత్రీ, రాని వైదేహి లేకుండా జలంలో పుట్టిన ఈ మణిని చూస్తున్నాను, ఇంతకంటే దుఃఖకరమైనది ఏముంది? తరువాత హనుమంతునితో అన్నాడు — వీరా, వైదేహి ఒక నెల ప్రాణాలు నిలుపుకుంటే ఆమె చాలాకాలం జీవించినట్టే; నేను మాత్రం నల్లని కన్నుల ఆమె లేకుండా క్షణమైనా జీవించలేను. నా ప్రియురాలిని నువ్వు ఎక్కడ చూశావో ఆ ప్రదేశానికి నన్ను కూడా తీసుకువెళ్ళు; ఆమె వార్త తెలిశాక నేను క్షణమైనా ఇక్కడ ఉండలేను. సుందరమైన పిరుదులు గల, భయస్థులలో భయస్థురాలైన నా సాధ్వి భయంకరులూ ఘోరులూ అయిన రాక్షసుల మధ్య ఇప్పుడు ఎలా ఉంటోంది? చీకటి నుండి విడివడిన శరచ్చంద్రుడు మేఘాలతో కప్పబడినట్టు ఆమె ముఖం ఇప్పుడు నిశ్చయంగా ప్రకాశించడం లేదు. హనుమంతా, సీత ఏమన్నది, యథార్థంగా నాకు చెప్పు; ఔషధంతో రోగి బతికినట్టు ఈ మాటతో నేను బతుకుతాను. మధురమైనదీ, మధురంగా మాట్లాడేదీ, వరారోహా అయిన నా భామిని నేను లేకుండా ఏమన్నది? హనుమంతా, చెప్పు — దుఃఖం మీద దుఃఖం పొంది జానకి ఎలా జీవిస్తోంది? ఈ భాగంలో రాముని విలాపం క్రమంగా తీవ్రమవుతుంది — మొదట మణిని చూడడం దుఃఖకరం, తరువాత నెల గడువు కూడా దీర్ఘం, తరువాత అక్కడికి వెళ్ళాలనే ఆతురత. ‘భీరుభీరుః’ (భయస్థులలో భయస్థురాలు) అనే ఆమ్రేడితంతో సీత అతిభీరుత్వం సూచించబడుతుంది, అది రాక్షసుల మధ్య ఆమె స్థితిని మరింత కరుణాజనకం చేస్తుంది. చంద్రుని ఉపమానం సీత ముఖసౌందర్యాన్నీ శోకపు ఆవరణనూ ఒకేసారి వర్ణిస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఆరు పాదాలది, ముద్రణలోనూ సమీక్షిత పాఠంలోనూ మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే సంఖ్యతో కట్టబడ్డాయి. సర్గ ప్రశ్నతోనే ముగుస్తుంది, దాని జవాబు హనుమంతుడు తరువాతి సర్గలో ఇస్తాడు. రాముని ‘నన్ను కూడా తీసుకువెళ్ళు’ అనే ప్రార్థన అతని అధైర్యాన్ని చూపుతుంది — సేతుబంధం గురించీ యుద్ధం గురించీ ఆలోచించకుండా అతడు వెంటనే వెళ్ళాలనుకుంటాడు. సీత విశేషణాలు — మధురమైనది, మధురంగా మాట్లాడేది, వరారోహ, భామిని — ప్రేమతో మళ్ళీ మళ్ళీ ఉచ్చరించబడతాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥