॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 64వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

వానరులు కిష్కింధకు రావడం, సీతాదర్శనాన్ని నివేదించడం

దధిముఖుని క్షమాయాచన, సుగ్రీవుని సందేశం, అంగదుని వినయం, వానరులు ఎగురుట, సుగ్రీవుడు రాముని ఊరడించడం, కిలకిలారావం, హనుమంతుని ప్రణామం, సీతావృత్తాంత నివేదన

సుగ్రీవుడు ఇలా చెప్పగా హర్షించిన దధిముఖుడనే కపి రాఘవునికీ లక్ష్మణునికీ సుగ్రీవునికీ నమస్కరించాడు. అతడు సుగ్రీవునికీ మహాబలులైన రాఘవులిద్దరికీ ప్రణమిల్లి, శూరులైన వానరులతో కలిసి ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. ఎలా వచ్చాడో అలాగే త్వరగా వెళ్ళాడు; ఆకాశం నుండి నేలపై దిగి ఆ వనంలోకి ప్రవేశించాడు. మధువనంలోకి ప్రవేశించిన అతడు మత్తు దిగిపోయి, ఉద్ధతి తగ్గి, మధుజలాన్ని మూత్రంగా విసర్జిస్తున్న వానరయూథపతులందరినీ చూశాడు — అంటే వారి మత్తు దిగిపోయింది. ఆ వీరుడు వారి దగ్గరకు వెళ్ళి దోసిలి జోడించి, సంతోషంగా అంగదునితో ఈ మృదువైన మాట అన్నాడు — సౌమ్యుడా, ఈ రక్షకులు అజ్ఞానం వల్లా క్రోధం వల్లా మిమ్మల్ని అడ్డుకున్నందుకు రోషం పెట్టుకోవద్దు. మహాబలా, మీరు దూరం నుండి అలసిపోయి వచ్చారు; మీ సొంత మధువును తినండి; నువ్వు యువరాజువు, ఈ వనానికి ప్రభువువు. దధిముఖునిలో వచ్చిన మార్పు చూడదగినది — ఇంతకుముందు దండన కోరుకుంటూ వెళ్ళినవాడు ఇప్పుడు దోసిలి జోడించి క్షమాపణ కోరుతున్నాడు. ఇది రాజాజ్ఞ ఫలం, దధిముఖుని వినయమూ. అతడు అంగదుని ‘సౌమ్యుడా’, ‘మహాబలా’, ‘యువరాజా’ అని సంబోధిస్తాడు — దీని ద్వారా అతని అధికారాన్ని అంగీకరిస్తాడు, వనాన్ని ‘మీ సొంతది’ అని అంటాడు. వానరుల మత్తు దిగిపోవడం కూడా సూచించబడింది — మత్తు దిగింది, కాబట్టి వారు ఇప్పుడు వివేకంతో ప్రవర్తిస్తారు. ‘మధుజలాన్ని విసర్జిస్తున్న’ అనే వర్ణన స్వాభావికమైనది — అతిపానపు పరిణామం. దధిముఖుని గమనం కూడా మునుపటిలాగే వేగమైనది, రాజాజ్ఞను శీఘ్రంగా పాటించడానికి. ఈ భాగంలోని ఏడవ శ్లోకం ‘శ్రాంతో దూరాదనుప్రాప్తో…’ అనే పూర్వార్ధంతో వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. దధిముఖుడు ‘అజ్ఞానం వల్ల’, ‘క్రోధం వల్ల’ అనే రెండు కారణాలు చెబుతాడు — రక్షకులకు వానరుల కార్యసిద్ధి తెలియదు, అందుకే క్రుద్ధులయ్యారు. ఇలా అతడు తన సేవకులను కూడా కాపాడతాడు, అపరాధాన్ని తేలిక చేస్తాడు. సుగ్రీవుని ఆజ్ఞవల్ల ఇప్పుడు వనం అంగదునిదేనని అతడు అంగీకరిస్తాడు.

మూర్ఖత్వం వల్ల నేను ఇంతకుముందు చూపిన రోషాన్ని నువ్వు క్షమించాలి. హరిసత్తమా, ఇంతకుముందు నీ తండ్రి వాలి వానరగణాలకు ప్రభువుగా ఉన్నట్టే నువ్వూ, సుగ్రీవుడూ కూడా; మాకు మరొక స్వామి లేడు. పాపరహితుడా, నేను వెళ్ళి నీ పినతండ్రి సుగ్రీవునికి ఈ వనచారులందరూ ఇక్కడికి వచ్చిన సంగతి చెప్పాను. మీ రాక విని అతడు ఈ వనచారులతో కలిసి మిక్కిలి సంతోషించాడు, వనం ధ్వంసమైందని విన్నా కోపించలేదు. నీ పినతండ్రి వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు సంతోషించి ‘వారందరినీ త్వరగా పంపించు’ అని నాతో అన్నాడు. దధిముఖుడు ఇక్కడ వాలినీ సుగ్రీవునీ సమానంగా చూస్తాడు — ఇద్దరూ అతనికి స్వాములు, అంగదుడు వారికి ఉత్తరాధికారి. దీనితో వానరరాజ్యంలో అంగదుని స్థానం స్పష్టమవుతుంది. అతడు తాను ఇంతకుముందు చూపిన రోషాన్ని ‘మూర్ఖత్వం వల్ల’ అని చెబుతాడు, అంగదుని దోషంగా కాదు. సుగ్రీవుని సందేశం మూడు విధాలు — హర్షం, కోపం లేకపోవడం, శీఘ్రంగా రావాలనే ఆజ్ఞ. ‘నేను వెళ్ళి చెప్పాను’ అనే మాటతో దధిముఖుడు తాను నివేదించిన సంగతిని కూడా అంగీకరిస్తాడు, దాచడు. ఇది సత్యవాది అయిన సేవకుని గుణం. ‘మరొక స్వామి లేడు, హరిసత్తమా’ అనే వాక్యంతో అతడు తన నిష్ఠను ప్రకటిస్తాడు — రాజవంశం తప్ప అతనికి మరొక ప్రభువు లేడు.

దధిముఖుని ఈ మృదువైన మాట విని వాక్యవిశారదుడూ వానరశ్రేష్ఠుడూ అయిన అంగదుడు వారితో ఇలా అన్నాడు — వానరయూథపతులారా, ఈ వృత్తాంతం రాముడు విన్నాడని నేను శంకిస్తున్నాను; ఇతడు హర్షంతో చెబుతున్నాడు, ఆ కారణంగా నాకు తెలుస్తోంది. పరంతపులారా, పని పూర్తయిన తరువాత ఇక్కడ ఉండడం మనకు తగదు. పరాక్రమశాలులైన వనచారులు ఇష్టం వచ్చినంత మధువు తాగారు, ఇంకా మిగిలినదేమిటి? సుగ్రీవుడనే వానరుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్ళడమే. వానరశ్రేష్ఠులారా, మీరంతా కలిసి నాకు ఏమి చెబుతారో, కర్తవ్యంలో నేను అలాగే చేస్తాను; నేను మీకు అధీనుడను. నేను యువరాజునైనా మిమ్మల్ని ఆజ్ఞాపించడానికి నేను ప్రభువును కాను; కార్యం సాధించిన మిమ్మల్ని బలవంతంగా అదలించడం తగదు. ఇలా మాట్లాడుతున్న అంగదుని ఉత్తమమైన మాట విని సంతోషించిన మనసులతో వనవాసులు ఈ మాట అన్నారు — రాజా, వానరవృషభా, ప్రభువై ఉండి ఇలా ఎవరు మాట్లాడతారు? ఐశ్వర్యమదంతో మత్తెక్కిన ప్రతివాడూ ‘నేనే’ అనుకుంటాడు. ఈ మాట నీకే తగినది, మరెవరికీ కాదు; నీ వినయం నీ భవిష్యత్ శుభయోగ్యతను తెలియజేస్తోంది. మేము కూడా అందరమూ వానరవీరులకు నాశరహితుడైన ప్రభువు సుగ్రీవుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్ళడానికి సిద్ధమై వచ్చాము. వానరశ్రేష్ఠా, నువ్వు చెప్పకుండా వానరులు ఎక్కడికీ ఒక్క అడుగు కూడా వేయలేరు — ఇది నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాము. అంగదుని వినయం ఇక్కడ పరాకాష్ఠలో ఉంది — మత్తు దిగాక అతడు తన దోషాన్ని తెలుసుకుని అధికారాన్ని విడిచిపెడతాడు. వానరులు కూడా అతని నమ్రత ద్వారా అతని భావి రాజత్వాన్ని అంగీకరిస్తారు. ‘సన్నతి’ అనే పదం నమ్రతను సూచిస్తుంది, అదే భవిష్యత్ శుభానికి లక్షణమని వారు భావిస్తారు. పరస్పర గౌరవపు ఈ దృశ్యం మునుపటి రెండు సర్గలలోని కలహానికి విరుద్ధం. ఇక్కడ పద్నాలుగవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. అంగదుని మాటలో మూడు అంశాలు — మొదట శంక ‘రాముడు విన్నాడు’, తరువాత నిశ్చయం ‘ఇక్కడ ఉండడం తగదు’, చివరికి వినయం ‘నేను మీకు అధీనుడను’. అతడు దధిముఖుని ముఖంలోని హర్షం నుండే ఊహిస్తాడు — సుగ్రీవుడు వానరుల మత్తు నుండి ఊహించినట్టే. ఊహలోని ఈ సమానమైన పద్ధతి రెండుచోట్లా కనిపిస్తుంది. అంగదుడు వానరులను ‘కార్యం సాధించినవారు’ అని గౌరవిస్తాడు — వారు కూడా అతనికి సహాయకులు, కేవలం సేవకులు కాదు. ఇంతకుముందు ప్రాయోపవేశ సమయంలో అంగదుడు రాజ్యభయంతో దుఃఖించాడు; ఇప్పుడు వానరుల ప్రీతిని పొంది నిశ్చింతుడయ్యాడు. ‘ఇది నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాము’ అనే వానరుల మాట వారి నిష్ఠకు ప్రమాణం. వానరుల జవాబు వారి స్వతంత్ర నిర్ణయాన్ని కాక, అంగదుని ఆజ్ఞ కోసం వారి నిరీక్షణను చూపుతుంది.

వారు ఇలా అంటుండగా అంగదుడు ‘మంచిది, వెళ్దాం’ అని బదులిచ్చాడు; అలా చెప్పి ఆ మహాబలులు ఆకాశంలోకి ఎగిరారు. ఎగురుతున్న అంగదుని వెంట ఆ వానరయూథపతులందరూ, యంత్రంతో విసిరిన రాళ్ళలా, ఆకాశంలో ఖాళీ లేకుండా చేస్తూ ఎగిరారు. అంగదుని, వానరుడు హనుమంతుని ముందుంచుకుని వేగవంతులైన ఆ వానరులు ఒక్కసారిగా ఆకాశంలోకి ఎగిరి, గాలికి నెట్టబడిన మేఘాలలా మహానాదం చేస్తూ వెళ్తున్నారు. అంగదుడు సమీపిస్తుండగా వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు శోకంతో తపిస్తున్న కమలలోచనుడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు — ఊరట చెందు, నీకు శుభమగుగాక; దేవి కనబడింది, సందేహం లేదు. ‘యంత్రంతో విసిరిన రాళ్ళు’ అనే ఉపమానం — వడిసెలతో విసిరిన రాళ్ళ వలె అని హిందీ వ్యాఖ్య — వానరుల వేగాన్నీ దిశానిశ్చయాన్నీ సూచిస్తుంది. మేఘాల ఉపమానం వారి నాదాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇక్కడ ‘అంగదుడు సమీపిస్తుండగా’ అనే వాక్యంలో దగ్గరకు రావడం మాత్రమే ఉంది, ప్రత్యక్షంగా వచ్చేయడం కాదు — వారు ఇంకా ఆకాశంలోనే ఉన్నారు. సుగ్రీవుడు వారు రాకముందే రాముని ఊరడిస్తాడు, ఎందుకంటే అతడు తన ఊహలో దృఢంగా ఉన్నాడు. ‘నీకు శుభమగుగాక’ అనే ఆశీర్వాదం కూడా రాముని దుఃఖం ముగుస్తోందని సూచిస్తుంది. కవి సర్గ మధ్యలో దృశ్యాన్ని మధువనం నుండి కిష్కింధకు మారుస్తాడు — వానరులు ఆకాశంలో, సుగ్రీవుడూ రాముడూ భూమిపై ఎదురుచూస్తూ. ఈ క్రమం నాటకీయమైనది. సుగ్రీవుని మాట ‘దేవి కనబడింది, సందేహం లేదు’ సంక్షిప్తమైనది, కాని నిశ్చితమైనది.

గడువు దాటిపోయినవారు పని సాధించకుండా ఇక్కడికి రాలేరు; శుభదర్శనా, అంగదుని హర్షం వల్ల కూడా నాకు తెలుస్తోంది. కార్యం విఫలమైతే వానరశ్రేష్ఠుడూ యువరాజూ మహాబాహువూ అయిన అంగదుడు నా దగ్గరకు రాడు. పని సాధించనివారు ఇటువంటి ప్రయత్నం చేసినా, అతడు దీనమైన ముఖంతో, భ్రమించి కలవరపడిన మనసుతో ఉంటాడు. పూర్వీకులు రక్షించిన, తాతముత్తాతల నుండి వచ్చిన నా మధువనాన్ని జనకాత్మజను చూడకుండా అతడు ధ్వంసం చేయడు. సువ్రతుడవైన రామా, కౌసల్య సుపుత్రుని కన్నది; ఊరట చెందు; దేవి కనబడింది, సందేహం లేదు, మరొకరిచేత కాదు, హనుమంతునిచేతనే. ఈ పనిని సాధించడంలో హనుమంతుడు తప్ప మరొక హేతువు లేదు; బుద్ధిశాలులలో శ్రేష్ఠుడా, హనుమంతునిలో సిద్ధీ బుద్ధీ, పట్టుదలా శౌర్యమూ శాస్త్రజ్ఞానమూ ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి. జాంబవంతుడు నాయకుడూ, వానరేశ్వరుడు అంగదుడూ, అధిష్ఠాతగా హనుమంతుడూ ఉన్నచోట ఫలితం మరోలా ఉండదు. అమితపరాక్రమా, ఇప్పుడు చింతతో ఉండకు. దర్పంతో ఉప్పొంగిన వనవాసులు గుమిగూడినప్పుడు — పని సాధించనివారికి ఇటువంటి ఉత్సాహం ఉండదు; వనభంగం వల్లా మధుభక్షణం వల్లా నాకు తెలుస్తోంది. అప్పుడు అతడు ఆకాశంలో సమీపంలో కిలకిలారావాన్ని విన్నాడు — హనుమంతుని కార్యంతో గర్వించి కిష్కింధకు చేరుకుంటున్న, గర్జిస్తున్న వనవాసులు సిద్ధిని చెబుతున్నట్టు. ఇక్కడ సుగ్రీవుడు మునుపటి సర్గలోని తర్కాన్ని రామునికి ప్రత్యక్షంగా మళ్ళీ చెబుతాడు — అక్కడ లక్ష్మణునికి, ఇక్కడ రామునికి. ‘కౌసల్య సుపుత్రుని కన్నది’ అనే మాట రాముని తల్లిని ప్రశంసిస్తుంది — ఇటువంటి కుమారుడు గలది ఆమె. ‘గడువు దాటిపోయినవారు’ అనే పదంతో కిష్కింధాకాండలో సుగ్రీవుడు వానరులకు ఇచ్చిన నెల గడువు గుర్తుకు వస్తుంది. పని సాధించకుండా గడువు దాటి వచ్చినవారు దండనార్హులని వారికి తెలుసు; కాబట్టి వారి రాకే సిద్ధికి ప్రమాణం. కిలకిలారావం వానరుల హర్షనాదం — అది మాటల కంటే ముందే వార్తను చెబుతుంది. ముద్రణలో ఈ భాగంలో మూడు అర్ధశ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి — 28వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘అంగదస్య ప్రహర్షాచ్చ…’, 36వ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘యదా హి దర్పితోదగ్రాః…’, 37వ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘వనభంగేన జానామి…’; అవి సుగ్రీవుని తర్కాన్ని దృఢపరుస్తాయి. సుగ్రీవుడు నాలుగు లింగాలను (సూచనలను) లెక్కిస్తాడు — గడువు దాటడం, అంగదుని హర్షం, మధువన భంగం, వానరుల దర్పం. ప్రతి లింగమూ వేరుగా కూడా చాలు, అన్నీ కలిసి నిశ్చయాన్ని కలిగిస్తాయి. ‘భ్రమించి కలవరపడిన మనసు గలవాడు’ అనే పదంతో విఫలుడైన దూత అవస్థ చిత్రించబడింది — అంగదుడు అలా లేడు. రాముడు ఇక్కడ మౌనంగా ఉన్నాడు, కేవలం వింటున్నాడు — అతని చింత సుగ్రీవుని మాటలతోనే శాంతిస్తుంది. ‘అమితపరాక్రమా’ అనే సంబోధన రాముని పరాక్రమాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — సీత జాడ దొరికాక ఇప్పుడు అతని పరాక్రమానికి అవకాశం. సమీక్షిత పాఠంలో ఈ స్థలంలో ‘న మే మధువనం హన్యాదదృష్టః ప్లవగేశ్వరః’ (వానరేశ్వరుడు సీతను చూడకుండా నా మధువనాన్ని ధ్వంసం చేయడు) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రణలో మాత్రం ‘అదృష్ట్వా జనకాత్మజామ్’ (జనకాత్మజను చూడకుండా) అని ఉంది — అర్థం ఒక్కటే. ‘నదతాం’ (గర్జిస్తున్న) అనేది ముద్రణ పాఠం, సమీక్షిత పాఠంలో ‘నర్దతాం’. సుగ్రీవుని ఈ భాషణం రామునికి మొదటి ప్రత్యక్ష ఊరడింపు; మునుపటి సర్గలో అతడు లక్ష్మణునితో మాట్లాడాడు.

అప్పుడు కపుల ఆ నినాదం విని కపిసత్తముడైన సుగ్రీవుడు తోకను పొడవుగా పైకి వంచి, సంతోషించిన మనసు గలవాడయ్యాడు. రాముని చూడాలని కోరుకుంటూ ఆ వానరులు కూడా అంగదుని, వానరుడు హనుమంతుని ముందుంచుకుని వచ్చారు. అంగదుడు మొదలైన ఆ వీరులు మిక్కిలి సంతోషంతో, ఆనందంతో వానరరాజు సమీపంలో, రాఘవుని సమీపంలో దిగారు. మహాబాహువైన హనుమంతుడు శిరస్సు వంచి ప్రణమిల్లి ‘దేవి నియమంతో ఉంది, క్షేమంగా ఉంది’ అని రాఘవునికి నివేదించాడు. ‘దేవి కనబడింది’ అనే అమృతం వంటి మాటను హనుమంతుని నోట విని రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి హర్షించాడు. పవనాత్మజుని విషయంలో నిశ్చయంగా ఊహించిన సుగ్రీవుని ప్రీతిమంతుడైన లక్ష్మణుడు ఎంతో గౌరవంతో ప్రీతిగా చూశాడు. శత్రువీరహంతకుడైన రాఘవుడు కూడా పరమప్రీతితో, గొప్ప గౌరవంతో హనుమంతుని చూశాడు. హనుమంతుని నివేదనలోని మొదటి మాట — ‘నియతామ్ అక్షతామ్’ (నియమంతో, క్షేమంగా) — సీత పాతివ్రత్యాన్నీ శారీరక క్షేమాన్నీ ఒకేసారి చెబుతుంది, రాముని మొదటి ప్రశ్న అదే అయి ఉండేది. అతడు మొదట ప్రణామం చేస్తాడు, తరువాత మాట్లాడతాడు — ఇది దూత వినయం. సుగ్రీవుడు తోకను పైకెత్తడం వానరస్వభావపు హర్షచిహ్నం, రాజుకు కూడా. లక్ష్మణుడు సుగ్రీవుని గౌరవంగా చూస్తాడు, ఎందుకంటే అతని ఊహ నిజమైంది; రాముడు హనుమంతుని, ఎందుకంటే అతడే కార్యాన్ని సాధించినవాడు. ఇలా కవి ప్రతి ఒక్కరికీ తగిన గౌరవాన్ని పంచుతాడు. ఈ సర్గలో నలభై మూడవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది — రాముని హర్షపు ప్రత్యక్ష వర్ణన. ‘ఆయతాంచితలాంగూలః’ అనే వర్ణనను హిందీ వ్యాఖ్య ‘తన తోకను పొడవుగా, ఎత్తుగా చేశాడు’ అని వివరిస్తుంది. వానరులు ఆకాశం నుండి దిగి మొదట రాజు, రాముల సమీపంలో దిగుతారు — ఇది దూతల ధర్మం. ఈ సర్గ చివర రాముడు కేవలం చూస్తాడు, మాట్లాడడు; అతని ప్రశ్నలు తరువాతి సర్గలో మొదలవుతాయి. నలభైవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ఇరవై ఐదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధంతో అక్షరశః సమానం. లక్ష్మణుని ప్రీతి సుగ్రీవుని పట్ల, రాముని గౌరవం హనుమంతుని పట్ల — ఇలా సర్గ ఇద్దరి కృతజ్ఞతతో ముగుస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి