సర్గ
దధిముఖుని నివేదన, సుగ్రీవుని ఊహ
సుగ్రీవుని అభయదానం, దధిముఖుడు మధువన విధ్వంసాన్ని నివేదించడం, లక్ష్మణుని ప్రశ్న, సుగ్రీవుడు సీతాదర్శనాన్ని ఊహించడం, రామలక్ష్మణుల హర్షం, దధిముఖునికి సుగ్రీవుని ఆదేశం
శిరస్సుతో పాదాలపై పడిన వానరుడు దధిముఖుని చూడగానే వానరవృషభుడైన సుగ్రీవుడు ఉద్విగ్నహృదయుడై ఈ మాట అన్నాడు — లే, లే, నువ్వు ఎందుకు నా పాదాలపై పడ్డావు? నేను నీకు అభయం ఇస్తాను; సత్యమే చెప్పు. ఎందుకు కంగారుగా వచ్చావు? హితమైనదేదైనా చెప్పదలచుకుంటే, అదంతా చెప్పు. మధువనంలో క్షేమమే కదా? వానరా, ఇది వినాలనుకుంటున్నాను. మహాత్ముడైన ఆ సుగ్రీవుడు ఇలా ఊరడించగా మహాప్రాజ్ఞుడైన దధిముఖుడు లేచి ఈ మాట చెప్పాడు. సుగ్రీవుని మొదటి భావం ఉద్వేగం — వృద్ధుడైన మేనమామ ఇలా పాదాలపై పడడం అసాధారణం. అతడు మొదట అభయం ఇస్తాడు, తరువాత ప్రశ్నిస్తాడు; ఇది రాజధర్మం, ఎందుకంటే భయపడినవాడు సత్యం చెప్పలేడు. ‘మధువనంలో క్షేమమే కదా’ అనే ప్రశ్నతో అతడు తానే వనం గురించి శంకిస్తాడు, ఎందుకంటే దధిముఖుడు దాని రక్షకుడని అతనికి తెలుసు. ఇదంతా రామలక్ష్మణుల సమక్షంలో జరుగుతుంది, కాబట్టి సుగ్రీవుని ప్రవర్తన కూడా మర్యాదాపూర్వకమైనది. ఈ భాగంలో మూడవ శ్లోకం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో దానికి ప్రతిరూపం లేదు.
రాజా, నీ తండ్రి ఋక్షరజుడు గానీ, వాలి గానీ, నువ్వు గానీ ఇంతకుముందు ఎవరికీ ఇవ్వని నీ ఆ వనాన్ని వానరులు నాశనం చేశారు. నేను ఈ వనచారులతో కలిసి వారందరినీ వారించాను; కాని వారు నన్ను లెక్కచేయకుండా సంతోషంగా తింటున్నారు, తాగుతున్నారు. దేవా, ఈ వనపాలకులు దౌర్జన్యాన్ని అడ్డుకున్నా ఆ వనవాసులు నన్ను కూడా లెక్కచేయకుండా తింటున్నారు. మిగిలినదానిని అక్కడ పారవేస్తున్నారు, మరికొందరు తింటున్నారు; వారించినప్పుడు వారందరూ కనుబొమలు ముడిచి చూపుతున్నారు. ఈ రక్షకులు మరింత తీవ్రంగా ఎదురుతిరిగినప్పుడు వారిచేత దాడి చేయబడ్డారు; క్రుద్ధులైన వానరశ్రేష్ఠులు వారిని ఆ వనం నుండి తరిమివేస్తున్నారు. తరువాత ఎర్రబడిన కన్నులు గల ఆ అనేక వీరవానరులు క్రోధంతో ఈ వానరవృషభులపై దాడి చేశారు. కొందరిని అరచేతులతో కొట్టారు, కొందరిని మోకాళ్ళతో గుద్దారు, ఇష్టం వచ్చినట్టు ఈడ్చుకుపోయారు, దేవమార్గాన్ని కూడా చూపించారు. ప్రభూ, నువ్వు ఉండగానే ఈ శూరులు ఇలా దెబ్బతిన్నారు, మధువనమంతటినీ వారు ఇష్టం వచ్చినట్టు తింటున్నారు. దధిముఖుని నివేదనలో మొదట రాజవంశ ప్రస్తావన ఉంది — ఋక్షరజుడు, వాలి, సుగ్రీవుడు అనే ముగ్గురూ వనాన్ని ఎవరికీ ఇవ్వలేదు. దీని ద్వారా అతడు అపరాధపు తీవ్రతను స్థాపిస్తాడు. అతడు తన పరాభవాన్ని విస్తారంగా చెప్పడు, పాలకుల దుఃఖాన్నే మళ్ళీ మళ్ళీ నివేదిస్తాడు — ఇది అతని వినయం, లేదా సిగ్గు. ‘నువ్వు ఉండగానే, ప్రభూ’ అనే మాటతో అతడు రాజాధికారానికి జరిగిన అవమానాన్ని సూచిస్తాడు. మునుపటి సర్గలో ‘అంగదుని దోషాన్ని వినిపిద్దాం’ అని అన్నా, ఇక్కడ అతడు అంగదుని పేరు తీసుకోడు — ‘వానరులు’ అని సామాన్యంగా నిర్దేశిస్తాడు. అతని నివేదనలో నాలుగు అంశాలు ఉన్నాయి — వనం అతిక్రమించరానిది అని, తాను వారించడానికి చేసిన ప్రయత్నం, వానరుల అవజ్ఞ, పాలకులను కొట్టడం. ‘కనుబొమలు ముడిచి చూపుతున్నారు’ అనే మాటతో వానరుల ఉద్ధతత్వం సజీవంగా చిత్రించబడింది. మునుపటి సర్గలో వర్ణించిన పరాభవం ఇక్కడ అతని నోటనే మళ్ళీ వినిపిస్తుంది, కాని తన చేతులు విరిగిన సంగతి అతడు చెప్పడు. నివేదనలోని ఈ సంయమం రాజసభకు తగినది. ఎనిమిదవ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలోని ఆరవ శ్లోకంతో సరిపోతుంది, కాని అక్కడ ‘భ్రువౌ వై దర్శయంతి’ (కనుబొమలు చూపుతున్నారు) అనే పాఠం ఉంది.
ఇలా విన్నవిస్తున్న వానరవృషభుడైన సుగ్రీవుని శత్రువీరహంతకుడూ మహాప్రాజ్ఞుడూ అయిన లక్ష్మణుడు ఇలా అడిగాడు — రాజా, వనపాలకుడైన ఈ వానరుడు ఎందుకు వచ్చాడు? ఏ విషయాన్ని ఉద్దేశించి అతడు దుఃఖంతో మాట్లాడాడు? మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు ఇలా అడగగా వాక్యవిశారదుడైన సుగ్రీవుడు లక్ష్మణునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ఆర్యా లక్ష్మణా, అంగదుడు మొదలైన వీరవానరులు మధువు తిన్నారని వీరుడైన దధిముఖుడనే కపి చెబుతున్నాడు. లక్ష్మణుని ప్రశ్న స్వాభావికమైనది — అతనికి వానరుల భాషా పద్ధతీ సరిగ్గా తెలియవు, కేవలం దధిముఖుని దుఃఖాన్ని మాత్రమే చూస్తున్నాడు. సుగ్రీవుడు అతనిని ‘ఆర్యా’ అని సంబోధిస్తాడు — రాజైనా అతడు రాముని తమ్ముని పూజ్యునిగా భావిస్తాడు. సుగ్రీవుని జవాబులో మొదట కేవలం వృత్తాంతం, తరువాత ఊహ — ఇది వాక్యవిశారదుని క్రమం. ‘అంగదుడు మొదలైన’ అనే పదమే సుగ్రీవుని ఊహకు ఆధారం — వారు దక్షిణదిశకు వెళ్ళారనీ, ఇప్పుడు తిరిగి వచ్చారనీ అతనికి తెలుసు. దధిముఖుడు దుఃఖంతో నివేదించినదానినే సుగ్రీవుడు హర్షానికి కారణంగా మారుస్తాడు; కాబట్టి ఈ భాగంలో కథారసం మారుతుంది.
పని సాధించకపోతే ఈ వానరులు ఇటువంటి అతిక్రమానికి పాల్పడరు; వారు వనంపై పడ్డారంటే, వారు తప్పక పని సాధించారు. వారించిన పాలకులు గట్టిగా దెబ్బలు తిన్నారు, మోకాళ్ళతో గుద్దబడ్డారు; మేమే స్వయంగా నా వనానికి అధిపతిగా నియమించిన ఈ బలశాలి కపి దధిముఖుని కూడా వారు లెక్కచేయలేదు. కాబట్టి దేవి కనబడింది, సందేహం లేదు — మరొకరిచేత కాదు, హనుమంతుని చేతనే. ఈ పనిని సాధించడంలో హనుమంతుడు తప్ప మరొక హేతువు లేదు. వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతునిలో కార్యసిద్ధి, బుద్ధి, పట్టుదల, పరాక్రమం, శాస్త్రజ్ఞానం ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి. జాంబవంతుడు నాయకుడూ, మహాబలుడైన అంగదుడూ, అధిష్ఠాతగా హనుమంతుడూ ఉన్నచోట ఫలితం మరోలా ఉండదు. దక్షిణ దిశను వెదకి వచ్చిన అంగదుడు మొదలైన వీరులైన వానరశ్రేష్ఠులు అతిక్రమించరాని ఆ మధువనాన్ని ధ్వంసం చేశారట; వనాన్ని దౌర్జన్యంగా ఆక్రమించారు, అనుభవించారు, వనపాలకులను పడదోశారు, మోకాళ్ళతో గుద్దారు. ఈ విషయం కోసమే ప్రసిద్ధ పరాక్రమం గల, మధురంగా మాట్లాడే దధిముఖుడనే ఈ వానరుడు ఇక్కడికి వచ్చాడు. మహాబాహువైన సౌమిత్రీ, యథార్థంగా చూడు — సీత కనబడింది, ఎందుకంటే వానరులందరూ వచ్చి మధువు తాగుతున్నారు. పురుషర్షభా, వైదేహిని చూడకుండా ప్రసిద్ధులైన ఆ వనవాసులు వరంగా లభించిన దివ్యమైన వనాన్ని ధ్వంసం చేయరు. సుగ్రీవుని తర్కం క్రమబద్ధమైనది — మొదట కార్యపు లింగం (సూచన), తరువాత కర్త యోగ్యత, తరువాత నాయకుల గుణాలు, చివరికి నిశ్చయం. ఇది అనుమానానికి (ఊహకు) ఉత్తమ దృష్టాంతం — మధువన నాశనమే కార్యసిద్ధికి లింగం. ‘దత్తవరమ్’ (వరంగా లభించిన) అనే పదానికి వనం దేవతలు సుగ్రీవుని పూర్వీకునికి వరరూపంలో ఇచ్చినదని హిందీ వ్యాఖ్య వివరిస్తుంది; కాబట్టి దానిని ధ్వంసం చేయడం గొప్ప సాహసం. కిష్కింధాకాండలో కూడా సుగ్రీవుడు హనుమంతునిపై ప్రత్యేకంగా విశ్వాసం ఉంచాడు, అందుకే రాముడు అతనికి ఉంగరం ఇచ్చాడు; ఇక్కడ ఆ విశ్వాసం సిద్ధించింది. ‘న చాన్యేన హనూమతా’ (మరొకరిచేత కాదు, హనుమంతునిచేతనే) అనే వాక్యం ముద్రణలో రెండుసార్లు వస్తుంది — ఇక్కడ, అరవై నాలుగవ సర్గలో. సుగ్రీవుడు హనుమంతుని ఐదు గుణాలను లెక్కిస్తాడు — కార్యసిద్ధి, బుద్ధి, పట్టుదల, పరాక్రమం, శాస్త్రజ్ఞానం. ఇవే సుందరకాండలో హనుమంతుడు ప్రదర్శించినవి — సముద్రలంఘనంలో పరాక్రమం, సీతాన్వేషణలో బుద్ధి, రావణసభలో శాస్త్రజ్ఞానం, లంకాదహనంలో పట్టుదల. ముగ్గురు నాయకుల ప్రస్తావన కూడా సార్థకమైనది — జాంబవంతుడు వృద్ధుడూ అనుభవజ్ఞుడూ, అంగదుడు యువరాజూ బలవంతుడూ, హనుమంతుడు కార్యానికి అధిష్ఠాత. ఈ ముగ్గురూ కలిస్తే అపజయం సాధ్యం కాదని సుగ్రీవుని దృఢవిశ్వాసం. అతడు దధిముఖుని దుఃఖాన్ని ఉపేక్షించడు, కాని దాని నుండే శుభఫలాన్ని నిర్ణయిస్తాడు. ముద్రణలో 18వ శ్లోకమూ 19వ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి; అక్కడ దధిముఖుని రాజే స్వయంగా నియమించాడనే ప్రస్తావన ఉంది, దాని వల్ల అతనికి జరిగిన అవమానం రాజుకే జరిగిన అవమానమని సుగ్రీవుడు అంగీకరిస్తాడు, అయినా కోపించడు. ‘దృష్టా దేవీ’ (దేవి కనబడింది) అనే వాక్యంలో స్త్రీలింగ నిర్దేశం కూడా ఆదరపూర్వకమైనది — సుగ్రీవుడు సీతను ‘దేవి’ అనే అంటాడు.
అప్పుడు సుగ్రీవుని నోట జారిన, చెవులకు సుఖమైన మాట విని ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు రాఘవునితో కలిసి సంతోషించాడు; రాముడు మిక్కిలి హర్షించాడు, మహాయశస్వి లక్ష్మణుడు కూడా. దధిముఖుని మాట ఇలా విని హర్షించిన సుగ్రీవుడు వనపాలకునితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — కార్యం సాధించిన వారు వనాన్ని అనుభవించినందుకు నేను సంతోషిస్తున్నాను. కార్యం సాధించినవారి దౌర్జన్యమూ చేష్టలూ సహించదగినవే. నువ్వు త్వరగా వెళ్ళు, మధువనాన్ని నువ్వే రక్షించు; హనుమంతుడు మొదలైన ఆ కపులందరినీ త్వరగా పంపించు. సింహాల వంటి దర్పం గల, హనుమంతుడు ప్రధానుడుగా గల ఆ శాఖామృగాలను నేను త్వరగా చూడాలనుకుంటున్నాను; కృతార్థులైన వారిని రాఘవులిద్దరితో కలిసి సీతను కనుగొనడంలో చేసిన ప్రయత్నం గురించి అడగాలనీ వినాలనీ కోరుకుంటున్నాను. ప్రీతితో విప్పారిన కన్నులు గల, మిక్కిలి సంతోషించిన, కృతార్థులైన ఆ రాజకుమారులిద్దరినీ చూసి, పులకించిన అవయవాలతో కార్యసిద్ధి చేతుల్లోకి సమీపించిందని గ్రహించి వానరరాజు అత్యంతం ఆనందించాడు. ఇక్కడ ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, ముప్పై రెండవది ఉపజాతి, ముప్పై మూడవది శాలిని — చివరిది వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. దధిముఖుడు దండనను ఆశించి వచ్చాడు, కాని ప్రీతివచనం వింటాడు — ఇది సర్గలోని విపర్యయం. సుగ్రీవుడు అతనిని ‘మేనమామా’ అని సంబోధించడు, కాని ‘నువ్వే రక్షించు’ అనే మాటతో అతని అధికారాన్ని పునఃస్థాపిస్తాడు. ‘బాహ్వోరాసన్నామ్’ (చేతులకు సమీపించిన) అనే రూపకంతో కార్యసిద్ధి చేతికి అందినట్టు వర్ణించబడింది. ఈ కాండలో రాముని భావం ఇక్కడ మొదటిసారిగా ప్రత్యక్షంగా వర్ణించబడింది — సీతాపహరణం తరువాత చాలాకాలంగా అతడు ఇటువంటి సుఖాన్ని అనుభవించలేదు. లక్ష్మణుడు కూడా అన్న హర్షంతో హర్షించాడు. సుగ్రీవుని ఆదేశంలో మూడు అంశాలు — క్షమ, రక్షణ, త్వరగా పంపడం; దీని ద్వారా రాజు ఔదార్యమూ వివేకమూ కనిపిస్తాయి. చివరి శ్లోకంలో కవి రామలక్ష్మణుల హర్షం సుగ్రీవుని హర్షంలో ప్రతిబింబించినట్టు వర్ణిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥