సర్గ
దధిముఖుని పరాభవం, సుగ్రీవుని వద్దకు వెళ్ళడం
హనుమంతుని అభయవచనం, అంగదుని అనుమతి, మధువనంలో వానరుల స్వేచ్ఛావిహారం, వనపాలకుల నివేదన, అంగదుడు దధిముఖుని నలిపివేయడం, దధిముఖుడు సుగ్రీవుని వద్దకు వెళ్ళడం
వానరవృషభుడూ వానరశ్రేష్ఠుడూ అయిన హనుమంతుడు ఆ వానరులతో ఇలా అన్నాడు — వానరులారా, మీరు నిశ్చింతమనస్కులై మధువును సేవించండి; మీకు అడ్డువచ్చేవారిని నేను వారిస్తాను. హనుమంతుని ఆ మాట విని వానరశ్రేష్ఠుడైన అంగదుడు ప్రసన్నమనస్కుడై ఇలా బదులిచ్చాడు — వానరులు మధువు తాగుదురుగాక. కార్యం సాధించిన హనుమంతుని మాట చేయరానిదైనా నేను తప్పక చేయాలి; ఇక ఇటువంటి చిన్న పని సంగతి చెప్పేదేముంది. దీని ద్వారా అంగదుడు హనుమంతుని సేవ గౌరవాన్ని అంగీకరిస్తాడు — సీతను చూసినవాని మాట యువరాజుకు కూడా ఆజ్ఞ వంటిది. అంగదుని నోట ఆ మాట విని సంతోషించిన వానరులు ‘బాగు బాగు’ అని అతనిని సత్కరించారు. వానరవృషభుడైన అంగదుని సత్కరించి వారందరూ, నదీవేగం తీరంలోని చెట్టు వైపు దూసుకుపోయినట్టు, మధువనానికి వెళ్ళారు. వారు మధువనంలోకి ప్రవేశించి తమ శక్తి కొద్దీ కాపలాదారులను ఆక్రమించి, అనుమతి లభించిన కారణంగా ధైర్యం పొంది — హనుమంతుడు మైథిలిని చూశాడు, మిగిలినవారు అది విన్నారు కాబట్టి — అప్పుడు అందరూ మధువు తాగారు, రసవంతమైన ఫలాలను తీసుకున్నారు. ఇక్కడ ముద్రణలో శ్లోకవిభాగం సమీక్షిత పాఠం నుండి అర్ధశ్లోకం మేర జరిగిపోయింది; రెండవ శ్లోకం నుండి ప్రతి శ్లోకమూ ముందరి శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంతో, తరువాతి శ్లోకపు పూర్వార్ధంతో నిర్మించబడినట్టు కనిపిస్తుంది. హనుమంతుని ‘అహమావర్జయిష్యామి’ (నేను వారిస్తాను) అనే మాట ఈ సర్గలోని కలహమంతటి బాధ్యతనూ తానే స్వీకరిస్తుంది. మునుపటి సర్గలో అంగదుడు వృద్ధుల అనుమతి తీసుకుని అనుజ్ఞ ఇచ్చాడు, ఇక్కడ మాత్రం హనుమంతుడు స్వయంగా రక్షణభారాన్ని వహిస్తాడు — ఇద్దరి మాటలూ కలిసి వానరుల నిర్భయత్వానికి కారణమవుతాయి. అంగదుని జవాబులో కైముతికన్యాయం కనిపిస్తుంది — చేయరానిది కూడా చేయవలసి వస్తే, మధుపానం గురించి చెప్పేదేముంది. వానరుల ‘బాగు బాగు’ అనే అభినందన వారి ప్రీతినీ యువరాజు పట్ల భక్తినీ చూపుతుంది. నదీవేగపు ఉపమానం వారి గమనపు అనివార్యతను సూచిస్తుంది — ప్రవాహం చెట్టును లెక్కచేయనట్టే వారు కాపలాదారులను లెక్కచేయరు. ఇలా సర్గ ఆరంభమే రాబోయే కలహానికి సూచన.
తరువాత అందరూ ఎగిరి, గుమిగూడిన వనపాలకులను వందలకొద్దీ కొడుతూ మధువనంలో లీనమయ్యారు. కొందరు కపులు ద్రోణం పరిమాణం గల మధువులను చేతులతో పట్టుకుని గుంపులుగా సంతోషంగా తాగుతున్నారు. ద్రోణం అనేది ఒక ప్రాచీన పరిమాణం, ఎనిమిది ఆఢకాలకు సమానమని ముద్రణలోని అధోటిప్పణి చెబుతుంది. అందరూ కలిసి తేనెపట్లను కొడుతున్నారు, మరికొందరు తింటున్నారు, తేనెవన్నె గల కొందరు తాగి మిగిలిన మధువులను పారవేస్తున్నారు. మదించిన కొందరు మైనంతో ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు; మరికొందరు చెట్ల మొదళ్ళ దగ్గర కొమ్మలు పట్టుకుని నిలిచారు. మత్తుతో మిక్కిలి సోలిపోయిన కొందరు ఆకులు పరచుకుని పడుకున్నారు; ఉన్మత్తవేగం గల, మధువుతో మత్తెక్కిన వానరులు సంతోషంగా ఒకరినొకరు నెట్టుకుంటున్నారు, మరికొందరు తడబడుతున్నారు. కొందరు సింహనాదాలు చేస్తున్నారు, కొందరు పక్షుల్లా కూస్తున్నారు, కొందరు మధువుతో మత్తెక్కి నేలపై నిద్రపోయారు. ధృష్టులైన కొందరు నవ్వుతున్నారు, మరికొందరు ఏడుస్తున్నారు; కొందరు ఒకటి చేసి మరొకటి చెబుతున్నారు, కొందరు మాటకు మరొక అర్థమే గ్రహిస్తున్నారు. అక్కడ ఉన్న దధిముఖుని సేవకులైన మధుపాలకులు కూడా ఆ భయంకరులైన వానరులచేత అడ్డగించబడి దిక్కులకు పారిపోయారు; కొందరిని మోకాళ్ళతో రుద్దారు, కొందరిని పైకి ఎగరేసి దేవమార్గాన్ని (ఆకాశాన్ని) చూపించారు. ‘దేవమార్గాన్ని చూపించారు’ అనే వాక్యానికి హిందీ వ్యాఖ్య రెండు అర్థాలు ఇస్తుంది — ఆకాశంలోకి విసిరివేయబడ్డారు, లేదా వెల్లకిలా నేలపై పడవేయబడి ఆకాశాన్ని చూపించబడ్డారు. ఇక్కడ మత్తు యొక్క వివిధ దశలు క్రమంగా చిత్రించబడ్డాయి — మొదట హర్షం, తరువాత క్రీడ, తరువాత సోలిపోవడం, చివరికి నిద్రా విపరీతబుద్ధీ. ఈ భాగంలో కవి మునుపటి సర్గలోని విలాసవర్ణనను అనుష్టుప్ ఛందస్సులో మళ్ళీ విస్తారంగా చెబుతాడు. తేనెపట్లను పట్టుకోవడం, గుంపుగా తాగడం, మిగిలినది పారవేయడం, మైనంతో కొట్టుకోవడం — ఈ క్రమం పిల్లల ఆటలాంటిది. వానరులు చెట్ల మొదళ్ళ దగ్గర కొమ్మలు పట్టుకుని నిలిచారనే వర్ణనతో మత్తువల్ల వారు తడబడుతున్నారని కూడా సూచించబడుతుంది — నిలబడటానికి కూడా ఆధారం కావలసి వస్తోంది. ‘ధృష్టులైన కొందరు నవ్వుతున్నారు, మరికొందరు’, ‘కొందరు చేసి మరొకటి చెబుతున్నారు’ అనే రెండు శ్లోకాలలో మత్తువల్ల కలిగే బుద్ధిభ్రంశం చిత్రించబడింది — చేసినదానికీ చెప్పినదానికీ సంబంధం నశించింది. ఈ రెండు శ్లోకాలకు సమీక్షిత పాఠంలో ప్రతిరూపం లేదు, అవి వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి. వనపాలకుల దుర్దశ తరువాతి భాగానికి కారణం — వారే దధిముఖునికి నివేదిస్తారు. వారి సంఖ్య తక్కువ, వానరులు మాత్రం అపరిమితం; కాబట్టి వారు పారిపోవడం అనివార్యం. ‘దిక్కులకు పారిపోయారు’ అనే పదంతో వారు చెల్లాచెదురవడం సూచించబడింది — వారు గుంపుగా కూడా పారిపోలేదు, ఎవరెవరు దెబ్బతిన్నారో వారు ఆయా దిక్కులకు వెళ్ళిపోయారు.
మిక్కిలి కలవరపడిన ఆ పాలకులు దధిముఖుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఇలా అన్నారు — హనుమంతుడు వరమిచ్చినవారు, అంటే అతని ప్రోత్సాహంతో పెచ్చుమీరిన వానరులు, మధువనాన్ని బలవంతంగా ధ్వంసం చేశారు; మమ్మల్ని మోకాళ్ళతో రుద్దారు, దేవమార్గాన్ని కూడా చూపించారు. ఈ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, ముద్రణలో ‘17’ అనే ఒకే సంఖ్యతో మూడు అర్ధశ్లోకాలు కట్టబడ్డాయి. అప్పుడు వనపాలకుడైన దధిముఖుడనే వానరుడు మధువనం ధ్వంసమైందని విని క్రుద్ధుడై ఆ వానరులను ఊరడించాడు — రండి, అతిగర్వితులైన ఆ వానరుల దగ్గరకు వెళ్దాం; ఉత్తమమైన మధువును తింటున్న వారిని నేను బలంతో అడ్డుకుంటాను. దధిముఖుని ఆ మాట విని వీరులైన వానరశ్రేష్ఠులు అతనితో కలిసి మళ్ళీ మధువనానికి వెళ్ళారు. వారి మధ్య దధిముఖుడు ఒక మహావృక్షాన్ని గట్టిగా పట్టుకుని వేగంగా ముందుకు దూసుకుపోయాడు, ఆ వానరులందరూ కూడా. క్రుద్ధులైన వారు శిలలూ చెట్లూ రాళ్ళూ పట్టుకుని కపికుంజరులు ఉన్నచోటికి వచ్చారు. బలవంతంగా వారిస్తూ, పెదవులు కొరుకుతూ, క్రుద్ధులై మళ్ళీ మళ్ళీ దూషిస్తూ ఆ వానరులు వానరులను సమీపించారు. అప్పుడు క్రుద్ధుడైన దధిముఖుని చూసి హనుమంతుడు మొదలైన వానరశ్రేష్ఠులు వేగంగా ఎదురు పరుగెత్తారు. ఇక్కడ రెండు సేనలు ఎదురెదురుగా ఉన్నాయి — ఒకవైపు రాజవనాన్ని రక్షించడానికి వనపాలకులు, మరొకవైపు కార్యం సాధించి తమ విజయోత్సవం జరుపుకుంటున్న వానరులు. రెండు పక్షాలకూ న్యాయం ఉంది, అందుకే ఈ కలహం కరుణాజనకమూ హాస్యజనకమూ. పాలకుల మాట సంక్షిప్తమైనా పూర్ణమైనది — అపరాధి ఎవరు, అపరాధం ఏమిటి, వారి దుఃఖం ఏమిటి అనే మూడూ అందులో చెప్పబడ్డాయి. ‘హనుమంతుడు వరమిచ్చినవారు’ అనే పదంతో వారు హనుమంతునే మూలంగా భావిస్తారు, అది నిజమే — అతడే ‘నేను వారిస్తాను’ అన్నాడు. దధిముఖుడు మొదట తన సేవకులను ఊరడిస్తాడు, ఆ తరువాతే యుద్ధానికి సిద్ధమవుతాడు — ఇది నాయకుని ధర్మం. అతని మాటలో ‘అతిగర్వితులు’ అనే పదం వానరుల మత్తునూ దర్పాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది. పాలకులు శిలలూ చెట్లూ రాళ్ళూ పట్టుకుని వస్తారు, దధిముఖుడు మాత్రం మహావృక్షాన్ని — ఇవి వానరుల స్వాభావికమైన ఆయుధాలు. పెదవులు కొరుకుతూ దూషిస్తున్నారనే వర్ణనలో వారి క్రోధపు తీవ్రత కనిపిస్తుంది, కాని ముందు వారి పరాభవం కూడా త్వరగానే జరుగుతుంది. ‘హనుమంతుడు మొదలైనవారు ఎదురు పరుగెత్తారు’ అనే పదంతో హనుమంతుడు తన ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టుకుంటాడు.
చెట్టుతో సహా దూసుకువస్తున్న మహాబాహువూ మహాబలుడూ వేగవంతుడూ అయిన ఆ దధిముఖుని కుపితుడైన అంగదుడు రెండు చేతులతో పట్టుకున్నాడు. మదాంధుడైన అతడు ‘ఇతడు నాకు పూజ్యుడు’ — అంటే పినతండ్రికి మేనమామ, కాబట్టి తాతతో సమానుడు — అని ఆలోచించకుండా కనికరం చూపలేదు; వెంటనే అతనిని వేగంగా నేలపై వేసి నలిపివేశాడు. దధిముఖుడు సుగ్రీవుని మేనమామ, కాబట్టి అంగదునికి తాత స్థానంలో పూజ్యుడు; అయినా మత్తువల్ల అంగదుడు అది మరచిపోయాడు. ఆ మహావీరుడైన కపికుంజరం చేతులూ తొడలూ ముఖమూ విరిగి, విహ్వలుడై, రక్తంతో తడిసి ఒక ముహూర్తకాలం మూర్ఛపోయాడు. తరువాత ఆ వానరవృషభుడు ఎలాగో ఆ వానరుల నుండి విడివడి ఏకాంత ప్రదేశానికి వచ్చి, అక్కడికి చేరుకున్న తన సేవకులతో ఇలా అన్నాడు. ఈ భాగంలో మత్తు పరిణామం స్పష్టంగా ఉంది — ఇంతకుముందు కేవలం ఆడుకుంటున్నవారు ఇప్పుడు పెద్దలను కూడా కొడుతున్నారు. కవి అంగదుని చర్యను సమర్థించడు, కాని ‘మదాంధుడు’ అనే పదంతో దాని కారణాన్ని నిర్దేశిస్తాడు. తరువాతి సర్గలో అంగదుడే దధిముఖుని క్షమాపణ కోరడం గమనించదగినది. ‘నిష్పిపేష’ (నలిపివేశాడు) అనే లిట్ ప్రయోగం క్రియ వేగాన్నీ సంపూర్ణతనూ సూచిస్తుంది.
వీళ్ళను ఉండనివ్వండి; రండి, మన ప్రభువూ విశాలమైన మెడ గలవాడూ అయిన సుగ్రీవుడు రామునితో కలిసి ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్దాం. రాజైన సుగ్రీవునికి అంగదుని దోషమంతా వినిపిద్దాం; అసహనశీలుడైన అతడు నా మాట విని ఈ వానరులను చంపిస్తాడు. ఈ మధువనం మహాత్ముడైన సుగ్రీవునికి ఇష్టమైనది, తాతముత్తాతల నుండి వచ్చినది, దివ్యమైనది, దేవతలకు కూడా దుర్గమమైనది. మధువుపై లోభించి ఆయువు తీరిన ఈ వానరులందరినీ వారి మిత్రులతో సహా అతడు దండనతో చంపిస్తాడు. రాజాజ్ఞకు అడ్డువచ్చే ఈ దురాత్ములు వధ్యులే; అప్పుడు అసహనం నుండి పుట్టిన నా రోషం సఫలమవుతుంది. ఇలా చెప్పి మహాబలుడైన దధిముఖుడు వనపాలకులతో కలిసి ఒక్కసారిగా ఎగిరి వెళ్ళాడు. రెప్పపాటు కాలంలోనే ఆ వనవాసి ధీమంతుడూ సూర్యపుత్రుడూ అయిన వానరుడు సుగ్రీవుడు ఉన్నచోటికి చేరుకున్నాడు. రాముని, లక్ష్మణుని, సుగ్రీవుని చూసి అతడు ఆకాశం నుండి సమతలమైన నేలపై దిగాడు. పాలకులందరితో పరివేష్టితుడై, పాలకులకు పరమేశ్వరుడూ మహావీరుడూ అయిన వానరుడు దధిముఖుడు దిగి, దీనమైన ముఖంతో తలపై చేతులు జోడించి, వెంటనే సుగ్రీవుని ఆ రెండు పాదాలనూ తన శిరస్సుతో స్పృశించాడు. దధిముఖుని రోషం స్వాభావికమైనది — అతడు రాజాజ్ఞకు రక్షకుడు, తనకు జరిగిన అవమానం రాజుకు జరిగిన అవమానంగా భావిస్తాడు. ‘తాతముత్తాతల నుండి వచ్చినది’ అనే పదంతో వనపు వంశపరంపరాగత ప్రాముఖ్యం సూచించబడుతుంది, దాని వల్ల అపరాధపు తీవ్రత పెరుగుతుంది. కాని అతని ఆశ విపరీత ఫలితాన్నిస్తుంది — సుగ్రీవుడు ఈ నివేదన నుండే సీతాదర్శనాన్ని ఊహిస్తాడు గాని దండన విధించడు. ‘మిత్రులతో సహా’ అనే పదంతో దధిముఖుడు అందరి నాశాన్నీ కోరుకుంటాడు, ఇది అతని క్రోధపు పరాకాష్ఠ. ముద్రణలో ‘శ్రావయిష్యామ’ (వినిపిద్దాం) అనే ఉత్తమపురుష బహువచనం పఠించబడుతుంది, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘శ్రావయిష్యామి పార్థివ’ (రాజా, వినిపిస్తాను) అని ఉంది. దధిముఖుని గమనం కూడా వానరస్వభావానికి తగినదే — రెప్పపాటు కాలంలోనే అతడు కిష్కింధను చేరుకుంటాడు, అక్కడ ప్రస్రవణగిరిపై రాముడూ సుగ్రీవుడూ నివసిస్తున్నారు. అతడు ఆకాశం నుండి సమతలమైన భూభాగంపై దిగుతాడు, హఠాత్తుగా సుగ్రీవుని సమీపంలో కాదు — ఇది రాజసభ మర్యాద. దీనమైన ముఖం, తలపై జోడించిన చేతులు, పాదాలను శిరస్సుతో స్పృశించడం — ఈ మూడూ శరణాగతి లక్షణాలు. అతడు రాముని, లక్ష్మణుని సమక్షంలోనే నివేదిస్తాడు, దాని వల్ల ఈ వృత్తాంతపు ప్రాముఖ్యం పెరుగుతుంది. ఈ సర్గలో కథాసూత్రం ఇలా మారుతుంది — దండన కోసం మొదలైన కలహం సీతాదర్శన సూచనకు సాధనమవుతుంది. కాబట్టి దధిముఖుని అవమానం కూడా రామకార్య సేవకు ఉపయోగపడుతుంది. దధిముఖుని మాటలో ‘వధ్యులు’, ‘చంపిస్తాడు’, ‘ఆయువు తీరినవారు’ అనే పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తాయి, దాని వల్ల గాయపడిన అతని మనసు ఆవేశం ప్రకటమవుతుంది. సుగ్రీవుడు అసహనశీలుడని అతడు గుర్తుచేసుకుంటాడు — ఇంతకుముందు వాలితో విరోధంలో సుగ్రీవుని క్రోధం అందరికీ తెలిసినదే. కాని ఈ వృత్తాంతం సుగ్రీవునికి ప్రియమైనదే అవుతుందని పాఠకునికి తెలుసు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥