॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 41వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

హనుమంతుడు ప్రమదావనాన్ని ధ్వంసం చేయడం

మిగిలిన కొద్దిపాటి కార్యంపై ఆలోచన, సామదానభేదాలు పనికిరావనే నిర్ణయం, దండమే ఉపాయమనే నిశ్చయం, రావణుని బలాన్ని పరీక్షించాలనే కోరిక, ప్రమదావన భంగం, వనపు దుర్దశ, తోరణం మీద యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలవడం

సీత ప్రశంసాపూర్వకమైన మాటలతో పూజించబడి, వెళ్ళబోతున్న ఆ వానరుడు ఆ ప్రదేశం నుండి కొంత దూరం వెళ్ళి ఇలా ఆలోచించాడు — ‘నల్లని కన్నులు గల ఈమెను చూశాను; ఈ కార్యంలో కొద్దిగానే మిగిలి ఉంది. మూడు ఉపాయాలను దాటి నాలుగవ ఉపాయమే ఇక్కడ కనిపిస్తోంది.’ రాజనీతిలో నాలుగు ఉపాయాలు ప్రసిద్ధం — సామం, దానం, భేదం, దండం. హనుమంతుడు ఒక్కొక్కదానినీ పరీక్షిస్తాడు — ‘రాక్షసుల విషయంలో సామం ప్రయోజనం కలిగించదు; ధనసమృద్ధులైన వారి విషయంలో దానం పనికిరాదు; బలగర్వం గల జనులను భేదంతో సాధించలేము; కాబట్టి నాకు ఇక్కడ పరాక్రమమే నచ్చుతోంది. ఈ కార్యానికి పరాక్రమం తప్ప వేరే నిర్ణయం ఇక్కడ పొసగదు; యుద్ధంలో ప్రముఖవీరులు హతులైతే రాక్షసులు ఈ రోజు ఎలాగో కొంత మెత్తబడవచ్చు.’ రాక్షసులు సమృద్ధులు, కాబట్టి ధనంతో వారిని లోబరచుకోలేము; వారు బలగర్వితులు, కాబట్టి వారిలో వారికి భేదం కల్పించడం కూడా సాధ్యం కాదు; సామవచనం వారి విషయంలో నిష్ఫలం. వారి ప్రముఖవీరులు హతులైనప్పుడే వారు మెత్తబడతారు. తరువాత అతడు కార్యకుశలుని లక్షణాన్ని గుర్తు చేసుకుంటాడు — ‘ముఖ్యకార్యం పూర్తయిన తరువాత, ముందరి కార్యానికి విరోధం లేకుండా అనేక కార్యాలను కూడా సాధించేవాడే కార్యం చేయడానికి అర్హుడు. చిన్న కార్యానికి కూడా ఒక్క హేతువే సాధకం కాదు; ఒక ప్రయోజనాన్ని అనేక విధాలుగా తెలుసుకున్నవాడే దానిని సాధించడంలో సమర్థుడు.’ ముఖ్యకార్యమైన సీతాన్వేషణ సిద్ధించింది; దానికి విరోధం లేకుండా ఇతర కార్యాలను కూడా సాధించాలి. ‘ఇక్కడే నిశ్చయం చేసుకుని, స్వపక్ష పరపక్షాల సంఘర్షణలో ఎవరి ప్రత్యేకబలం ఏమిటో యథార్థంగా తెలుసుకున్నవాడినై నేను ఈ రోజు వానరేశ్వరుని నివాసానికి వెళితే, అప్పుడు నా ప్రభువు ఆజ్ఞను నెరవేర్చినట్లవుతుంది.’ స్వపక్షానికీ, పరపక్షానికీ జరిగే సంఘర్షణలో ఎవరికి ఏ బలం ఉందో ప్రత్యేకంగా యథార్థంగా తెలుసుకునే వెళ్ళాలి. ‘ఈ రోజు రాక్షసులతో బలవంతంగా జరిగే యుద్ధం నాకు ఎలా సులభంగా అందివస్తుంది? అలాగే దశాననుడు యుద్ధంలో తన బలాన్నీ, నన్నూ సారవంతులుగా ఎలా గుర్తిస్తాడు? అప్పుడు యుద్ధంలో మంత్రివర్గంతో, సైన్యంతో, అనుచరులతో కూడిన దశాననుని ఎదుర్కొని, అతని హృదయంలోని ఆలోచననూ బలాన్నీ సులభంగా తెలుసుకుని నేను ఇక్కడి నుండి మళ్ళీ వెళతాను.’ ఇక్కడ హనుమంతుని నీతిజ్ఞత ప్రత్యేకంగా ప్రకాశిస్తుంది — అతడు దూతలా కేవలం సందేశాన్ని తీసుకువెళ్ళడు, గూఢచారిలా శత్రువు బలాన్నీ ఆలోచననూ తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు. ‘కొద్దిగానే మిగిలి ఉంది’ అనే పదం సీతాన్వేషణ ముఖ్యమైనదనీ, శత్రుబలపరీక్ష గౌణమైనదే అయినా అవసరమైనదనీ సూచిస్తుంది. మూడవ శ్లోకం నుండి తొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు పన్నెండు అక్షరాల పాదాలు (వంశస్థ వృత్తం) ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి — ఆలోచనలోని గాంభీర్యం వృత్తం ద్వారా కూడా సూచించబడింది.

‘ఈ క్రూరుని వనం నందనవనంలాంటిది, ఉత్తమమైనది, కన్నులకూ మనస్సుకూ ఇంపైనది, నానావిధ వృక్షలతలతో నిండినది. ఎండిన అడవిని అగ్ని నాశనం చేసినట్లు దీనిని నేను ధ్వంసం చేస్తాను; ఇది భగ్నమైతే ఆ రావణుడు కోపిస్తాడు. అప్పుడు రాక్షసాధిపతి గుర్రాలు, మహారథాలు, ఏనుగులతో కూడిన, త్రిశూలాలు, ఉక్కు పట్టిసాలు ఆయుధాలుగా గల మహాసైన్యాన్ని పంపుతాడు; అప్పుడు ఈ మహాయుద్ధం జరుగుతుంది. నేను కూడా యుద్ధంలో చండపరాక్రమం గల ఆ రాక్షసులను ఎదుర్కొని, భంగం లేని పరాక్రమంతో రావణుడు పంపిన ఆ సైన్యాన్ని సంహరించి సుఖంగా వానరేశ్వరుని నివాసానికి వెళతాను.’ హనుమంతుని పథకం స్పష్టం — ఈ వనం రావణునికి ప్రియమైనది, దాని నాశనంతో అతడు తప్పక కోపించి సైన్యాన్ని పంపుతాడు; ఈ విధంగా యుద్ధానికి అవకాశం తనంతట తానే వస్తుంది. ‘నందనవనంలాంటి’ అనే పదంతో వనసౌందర్యం ఇంద్రుని నందనవనంతో పోల్చబడింది — ఏది సుందరమో దాని నాశనమే రావణుని హృదయాన్ని చీల్చగలదు. ‘ఎండిన అడవిని అగ్నిలా’ అనే ఉపమ హనుమంతుని వేగాన్నీ నిర్దయతనూ చూపుతుంది. ‘భంగం లేని పరాక్రమం గల’ అనే ఆత్మవిశేషణం అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది — అతని పరాక్రమాన్ని ఎవరూ భంగపరచలేరు. ఈ నిశ్చయం వెనుక సీత రక్షణ కూడా ఆలోచించబడింది — ఆమెకు ఆశ్రయమైన శింశుపావృక్షాన్ని అతడు ముట్టుకోడు, తరువాతి సర్గలో రాక్షసస్త్రీలు నివేదించినట్లు.

అప్పుడు గాలిలా కోపించిన, భయంకర పరాక్రమం గల మారుతి తన తొడల మహావేగంతో చెట్లను విసిరివేయడం మొదలుపెట్టాడు. అప్పుడు వీరుడైన హనుమంతుడు మదించిన పక్షుల కూతలతో మారుమోగుతున్న, నానావిధ వృక్షలతలతో నిండిన ఆ ప్రమదావనాన్ని భగ్నం చేశాడు. విరిచివేయబడిన చెట్లతో, బద్దలైన జలాశయాలతో, పొడిపొడి చేయబడిన పర్వతశిఖరాలతో ఆ వనం చూడటానికి అసహ్యంగా మారింది. నానావిధ పక్షుల అరుపులతో, బద్దలైన జలాశయాలతో, ఎర్రబడి వాడిపోయిన చిగుళ్ళతో, వాడిపోయిన వృక్షలతలతో ఆ వనం దావాగ్నికి గురైనట్లు శోభించలేదు; ఆచ్ఛాదనలు చెదిరిపోయిన ఆ లతలు కలవరపడిన స్త్రీలలా కనిపించాయి. కూలిపోయిన లతాగృహాలతో, చిత్రగృహాలతో, ఆర్తనాదాలు చేస్తున్న క్రూరమృగాలతో, మృగాలతో, పక్షులతో, పెకలించబడిన శిలాగృహాలతో, ఇతర గృహాలతో ఆ మహావనం రూపం కోల్పోయింది. దశముఖుని ప్రమదావనంలోని ఆ వనప్రదేశం కపి బలం వల్ల కలతచెందిన అశోకలతల వ్యాప్తి గలదిగా, శోకలతల వ్యాప్తి గలదిగా మారింది. తరువాత ఆ మహాకపి లోకపాలకుడైన ఆ మహాత్ముని మనస్సుకు గొప్ప అప్రియం చేసి, అనేకమంది మహాబలులతో ఒంటరిగా యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో, శోభతో జ్వలిస్తూ తోరణాన్ని ఆశ్రయించాడు. విధ్వంసవర్ణన క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట చెట్లు, తరువాత జలాశయాలు, తరువాత క్రీడాపర్వతాలు, తరువాత గృహాలు. ‘ఆచ్ఛాదనలు చెదిరిపోయిన లతలు కలవరపడిన స్త్రీలలా’ అనే ఉపమలో లతలు భయపడిన స్త్రీల వంటివి, వాటి ఆచ్ఛాదన వస్త్రంలా చెల్లాచెదురైంది — ప్రమదావనానికి స్త్రీలతో ఉన్న సంబంధం ఇక్కడ సూచించబడింది. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో శ్లేష ఉంది — ‘అశోకలత’ అంటే అశోకవృక్షపు లతలు, ‘శోకలత’ అంటే శోకపు విస్తారం; ఏది అశోకవనమో అది శోకవనమైంది. చివరలో హనుమంతుడు పారిపోడు, తోరణం మీద యుద్ధానికి నిలుస్తాడు — అతడు రావణుని సైన్యాన్ని సవాలు చేస్తున్నాడు. పదిహేడు, పద్దెనిమిది, ఇరవై శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, వాటిలో వనపు దుర్దశ అదనపు వర్ణన ఉంది. ‘గాలిలా కోపించిన మారుతి’ అనే పదాలలో అనుప్రాసం ఉంది — కొడుకు తండ్రిలాగే ప్రచండుడు; వాయువు చెట్లను పెకలించినట్లే హనుమంతుడు కూడా. ‘తొడల వేగంతో’ అనే పదం అతడు కేవలం చేతులతోనే కాక తొడలతో కూడా చెట్లను విరిచాడని సూచిస్తుంది. ‘మదించిన పక్షుల కూతలతో మారుమోగుతున్న’ అనే విశేషణం విధ్వంసానికి ముందరి వనపు ఆనందాన్ని గుర్తు చేస్తుంది, దాని వల్ల తరువాతి ‘ఆర్తనాదాలు చేస్తున్న పక్షులు’ అనే వైరుధ్యం తీవ్రమవుతుంది. ‘శోభతో జ్వలిస్తూ’ అనే చివరి చిత్రం హనుమంతుని తేజస్సును చూపుతుంది — విధ్వంసం అతని శోభను తగ్గించదు, పైగా పెంచుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి