సర్గ
సీత మళ్ళీ పంపిన సందేశం, హనుమంతుడు ఉత్తరదిశకు మరలడం
ప్రియవార్త చెప్పినవానిని చూసి ఆనందం, దర్భపుల్ల, మణిశిలా తిలకం అనే రెండు గుర్తులు, చూడామణిని అప్పగించడం, నెల గడువు, హనుమంతుని ఊరడింపు, మళ్ళీ గుర్తు కోసం అడగడం, వీడ్కోలు, మనస్సుతో ఉత్తరదిశకు పయనం
వాయుపుత్రుడు, మహాత్ముడు అయిన హనుమంతుని ఆ మాట విని దేవకన్యలాంటి సీత తనకు హితమైన ఈ మాట పలికింది — ‘వానరా, ప్రియమైనది చెప్పే నిన్ను చూసి, సగం పెరిగిన పంట గల భూమి వర్షాన్ని పొందినట్లు నేను ఎంతో ఆనందిస్తున్నాను.’ సగం పెరిగిన ధాన్యం వర్షంతో మళ్ళీ ప్రాణం పోసుకున్నట్లు, నిరాశలో ఉన్న సీత మనస్సు హనుమంతుని మాటతో మళ్ళీ ఉజ్జీవిస్తుంది — ఈ ఉపమ రైతు అనుభవం నుండి తీసుకోబడింది, అందుకే అందరి హృదయాలకు హత్తుకుంటుంది. ‘శోకంతో కృశించిన నా అవయవాలతో ఆ పురుషవ్యాఘ్రుణ్ణి నా కోరిక తీరేలా నేను స్పృశించగలిగేలా నాపై దయ చూపు.’ తరువాత ఆమె రెండు గుర్తులను గుర్తు చేస్తుంది — ‘వానరగణోత్తమా, రామునికి ఈ గుర్తు ఇవ్వు — కోపంతో కాకి ఒక కన్ను పోయేలా విసిరిన దర్భపుల్ల; అలాగే తిలకం చెరిగిపోయినప్పుడు నువ్వు నా చెంప పక్కన దిద్దిన మణిశిలా (ఎర్ర మనశ్శిల) తిలకం — దానిని నువ్వు తప్పక గుర్తు చేసుకోవాలి.’ మొదటిది ముందరి సర్గలోని కాకివృత్తాంతపు సంక్షేపం, రెండవది కొత్తది — రాముడు తన చేత్తో సీత చెంపపై మనశ్శిలతో తిలకం దిద్దాడు, అది కూడా వారిద్దరికి మాత్రమే తెలిసిన క్షణం. ‘మహేంద్రవరుణులతో సమానుడా, అంతటి వీర్యవంతుడవైన నువ్వు, అపహరించబడి రాక్షసుల మధ్య నివసిస్తున్న సీత విషయంలో ఎలా ఊరుకుంటున్నావు? పాపరహితుడా, ఈ దివ్యమైన చూడామణిని నేను ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడుకున్నాను; ఆపదలో దీనిని చూసి నిన్ను చూసినట్లే ఆనందిస్తున్నాను. నీటిలో పుట్టిన ఈ శోభాయమానమైన మణిని నేను నీకు తిరిగి పంపుతున్నాను; ఇకపై శోకంలో మునిగిన నేను బ్రతకలేను. భరించరాని దుఃఖాలనూ, హృదయాన్ని చీల్చే మాటలనూ, రాక్షసులతో కలిసి నివసించడాన్నీ నీ కోసమే సహిస్తున్నాను. శత్రుసూదనా, ఒక్క నెల మాత్రం ప్రాణాలు నిలుపుకుంటాను; రాజకుమారా, నువ్వు లేకుండా నెల దాటి బ్రతకను. ఈ రాక్షసరాజు ఘోరుడు, అతని చూపు నాపై సుఖకరంగా లేదు; నువ్వు ఆలస్యం చేస్తున్నావని వింటే ఒక్క క్షణం కూడా బ్రతకను.’ చూడామణి విషయంలో సీత మాట కరుణాజనకం — అదే ఆమెకు ఏకైక ఊరట, దానిని చూసి ఆమె రాముణ్ణి చూసినట్లే భావించేది; ఇప్పుడు దానిని కూడా ఆమె పంపుతోంది, కాబట్టి ఆమె ధైర్యానికి చివరి ఆధారం కూడా వెళ్ళిపోతోంది. ‘నెల’ అనే గడువు ముందరి సర్గలోని మాటతో సరిపోతుంది. ‘విషజ్జంతం’ అనే పదానికి అర్థం — ఆలస్యం చేస్తున్నవాడు, లేదా కార్యంలో నిమగ్నం కానివాడు; రాముడు ఆలస్యం చేస్తున్నాడని వినబడితే సీత అప్పటికప్పుడే ప్రాణాలు విడుస్తుంది. ఇక్కడ సీత హనుమంతుని మాధ్యమంగా చేసుకుని నేరుగా రాముణ్ణే సంబోధిస్తుంది, ముప్పై ఎనిమిదవ సర్గలో వలెనే. ఈ భాగపు భావం ముందరి రెండు సర్గల భావానికి కొంత భిన్నం — అక్కడ సీత వివేకంతో తర్కించింది, ఇక్కడ మాత్రం ఆమె హృదయం కేవలం రాముని స్పర్శనే కోరుకుంటుంది: ‘నా కోరిక తీరేలా స్పృశించగలిగేలా’ అని. రెండు గుర్తులలోనూ రాముని ప్రేమ, క్రోధం రెండూ కనిపిస్తాయి — కాకిపై క్రోధం, సీత చెంపపై తిలకం దిద్దుతున్నప్పటి ప్రేమ. ‘మహేంద్రవరుణులతో సమానుడా’ అనే సంబోధన రాముని సామర్థ్యాన్ని గుర్తు చేస్తుంది, ‘ఎలా ఊరుకుంటున్నావు’ అనే ప్రశ్న మాత్రం నిష్ఠూరాన్ని మళ్ళీ తెస్తుంది.
వైదేహి కన్నీటితో పలికిన కరుణాజనకమైన ఆ మాట విని మహాతేజస్వి, మారుతపుత్రుడు అయిన హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, సత్యం మీద ఒట్టు పెట్టి చెబుతున్నాను — రాముడు నీ శోకం వల్ల అన్నిటినీ విముఖంగా చూస్తున్నాడు; రాముడు శోకంలో మునిగి ఉండగా లక్ష్మణుడు కూడా పరితపిస్తున్నాడు. ఎలాగో నువ్వు కనిపించావు, ఇది విలపించే సమయం కాదు; భామినీ, ఈ ముహూర్తంలోనే నువ్వు దుఃఖాల అంతాన్ని చూస్తావు. నిందారహితులు, పురుషవ్యాఘ్రులు అయిన ఆ రాజపుత్రులిద్దరూ నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో లంకను భస్మం చేస్తారు. విశాలాక్షీ, యుద్ధంలో బంధువులతో సహా రాక్షసుడైన రావణుని సంహరించి రాఘవులిద్దరూ నిన్ను తమ పురానికి తీసుకువెళతారు. నిందారహితురాలా, రాముడు గుర్తుపట్టగలిగే, అతనికి మరింత ప్రీతిని కలిగించే గుర్తును నువ్వు ఇవ్వాలి.’ ఆమె అన్నది — ‘అయ్యో, ఉత్తమమైన గుర్తును నేను ఇప్పటికే ఇచ్చాను కదా. హనుమా, ఈ ఆభరణాన్నే జాగ్రత్తగా చూసి రాముడు నీ మాటను నమ్ముతాడు.’ ఈ శ్లోకసమూహం (12–16) ముప్పై ఎనిమిదవ సర్గలోని 47–51 శ్లోకాలతో దాదాపు సమానం — ముద్రిత ప్రతి దానిని రెండుసార్లు ఇస్తుంది; ఇక్కడ ‘రామే శోకాభిభూతే’, ‘పరిదేవితుమ్’, ‘భామిని’, ‘అనిందితౌ’, ‘లంకాం భస్మీకరిష్యతః’, ‘రాఘవౌ… నేష్యతః’ అనే రూపాలు ఉండగా, అక్కడ ‘దుఃఖాభిపన్నే’, ‘పరిశోచితుమ్’, ‘శోభనే’, ‘మహాబలౌ’, ‘లోకాన్’, ‘రాఘవః… నేష్యతి’ అని ఉన్నాయి. హనుమంతుడు మళ్ళీ గుర్తు కోసం అడగడం అతని జాగరూకతకు సూచిక — ఒక్క గుర్తుతో రాముని ప్రీతి పూర్తి కాకపోవచ్చని అతడు భావిస్తాడు. సీత సమాధానం దృఢమైనది — చూడామణి ఒక్కటే చాలు, దానిని చూడగానే హనుమంతుని మాటలన్నీ విశ్వసనీయమవుతాయి. ‘అయ్యో’ (అహో) అనే సంబోధన (ముద్రిత ప్రతిలో ‘దత్తమేవాహో’) కొంత ఆశ్చర్యాన్ని సూచిస్తుంది — మళ్ళీ ఏమి అడుగుతున్నావు అని. హనుమంతుని మాటకు బలం అతని ప్రమాణంలో ఉంది — ‘సత్యం మీద ఒట్టు పెట్టి చెబుతున్నాను’. అతడు రాముని శోకాన్నీ, లక్ష్మణుని పరితాపాన్నీ తన కళ్ళారా చూశాడు, కాబట్టి అతని మాట ప్రత్యక్షసాక్ష్యం. ‘ఇది విలపించే సమయం కాదు’ అనే మాటతో అతడు సీతను కన్నీరు విడిచిపెట్టమని ప్రేరేపిస్తాడు, కార్యకాలం వచ్చింది అని. ఈ విధంగా సంభాషణ ఇద్దరి విశ్వాసంతో ముగుస్తుంది.
శోభాయమానుడైన ఆ వానరోత్తముడు ఆ శ్రేష్ఠమైన మణిని తీసుకుని దేవికి శిరస్సు వంచి నమస్కరించి వెళ్ళడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఎగరడానికి ఉత్సాహంతో, మహావేగంతో పెరుగుతున్న ఆ వానరయూథపతిని చూసి, కన్నీరు నిండిన ముఖంతో దీనురాలైన జనకాత్మజ కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో ఇలా అన్నది — ‘హనుమా, సింహాల్లాంటి సోదరులు రామలక్ష్మణులకూ, మంత్రులతో కూడిన సుగ్రీవునికీ, అందరికీ నా క్షేమం చెప్పు. మహాబాహువైన ఆ రాఘవుడు ఈ దుఃఖసముద్రపు నిర్బంధం నుండి నన్ను ఏ విధంగా తరింపజేస్తాడో ఆ విధంగా నువ్వు ఏర్పాటు చేయాలి. వానరవీరా, నా ఈ తీవ్రమైన శోకవేగాన్నీ, ఈ రాక్షసులు నన్ను బెదిరించడాన్నీ రాముని దగ్గరకు వెళ్ళి చెప్పు; నీ మార్గం శుభప్రదమగుగాక.’ రాజపుత్రి తన ఉద్దేశ్యాన్ని తెలియజేయగా, కృతార్థుడై, మనస్సు ఉప్పొంగిన ఆ కపి మిగిలిన కొద్దిపాటి కార్యాన్ని బాగా ఆలోచించి మనస్సుతో ఉత్తరదిశకు వెళ్ళాడు. ఈ వీడ్కోలు క్షణం కరుణాజనకమైనది — హనుమంతుని పెరుగుతున్న రూపాన్ని చూసి అతడు ఇప్పుడే వెళ్ళిపోతాడని సీత గ్రహిస్తుంది, అందుకే ఆమె కన్నీళ్ళు మళ్ళీ ప్రవహిస్తాయి. ఆమె చివరి సందేశం మళ్ళీ క్షేమప్రశ్న, మళ్ళీ తరింపజేయమనే ప్రార్థన — 23వ శ్లోకం ముప్పై తొమ్మిదవ సర్గలోని తొమ్మిదవ శ్లోకంతో దాదాపు సమానం. ‘నీ మార్గం శుభప్రదమగుగాక’ అనే ఆశీర్వాదం తల్లి ఇచ్చినట్లుంది. ‘కృతార్థుడై’ అనే పదంతో హనుమంతుని ముఖ్యకార్యం — సీతాన్వేషణ — సిద్ధించిందని సూచించబడింది; ‘మిగిలిన కొద్దిపాటి కార్యం’ అనే పదంతో మాత్రం తరువాతి సర్గలోని ఆలోచన సూచించబడింది — రాక్షసుల బలపరీక్ష. ‘మనస్సుతో ఉత్తరదిశకు వెళ్ళాడు’ — శరీరంతో అతడు ఇక్కడే ఉన్నాడు, మనస్సుతో మాత్రం కిష్కింధ వైపు వెళ్ళాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో ఉన్నాయి. ‘పెరుగుతున్న, మహావేగం గల’ అనే రెండు పదాలు హనుమంతుని ప్రయాణ సన్నద్ధతను చూపుతాయి — అతడు మళ్ళీ మహారూపం ధరించడం ప్రారంభిస్తాడు. సీత చివరి మాట సంక్షిప్తమైనా గంభీరమైనది — క్షేమం, తరింపజేయడం, శోకవేగం, రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపు, ఆశీస్సు. ‘వానరవీరా’ అనే సంబోధన ఆమె కృతజ్ఞతను చూపుతుంది. ఈ విధంగా సీతాహనుమంతుల సంభాషణ ఇక్కడ పూర్తవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥