॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 39వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

సీతకు సముద్రతరణంపై సందేహం, హనుమంతుని ఊరడింపు

మణిని ఇచ్చిన తరువాత సీత ప్రోత్సాహం, అందరికీ క్షేమసందేశం, హనుమంతుని ప్రతిజ్ఞ, ఒక్కరోజు ఉండమని వేడుకోలు, సాగరం దాటడంపై సందేహం, వానరసేన సామర్థ్యవర్ణన, మళ్ళీ ఊరడింపు

మణిని ఇచ్చి సీత హనుమంతునితో ఇలా అన్నది — ‘ఈ గుర్తు రామునికి నిజంగా బాగా తెలిసినదే. ఈ మణిని చూసి వీరుడైన రాముడు ముగ్గురిని స్మరిస్తాడు — నన్ను, తన తల్లి కౌసల్యను, రాజు దశరథుని.’ దానిని చూడగానే ముగ్గురు గుర్తుకు వస్తారు అనే మాట వల్ల ఈ మణి రాముని కుటుంబపు జ్ఞాపకాలతో ముడిపడి ఉన్నదని సూచించబడుతోంది. ‘వానరోత్తమా, నువ్వు మళ్ళీ ఉత్సాహంతో ప్రేరితుడవై ఈ కార్యోద్యమంలో తరువాత చేయవలసినదేమిటో బాగా ఆలోచించు. ఈ కార్యనిర్వహణలో నువ్వే ప్రమాణం; ఏ ప్రయత్నం నా దుఃఖాన్ని నశింపజేస్తుందో దానిని ఆలోచించు. హనుమా, ప్రయత్నం చేపట్టి నా దుఃఖాన్ని తొలగించేవాడివి కా.’ ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞ చేసి భయంకర పరాక్రమం గల మారుతి వైదేహికి శిరస్సు వంచి నమస్కరించి వెళ్ళడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఆ పవనపుత్రుడు బయలుదేరుతున్నాడని తెలిసి మైథిలి కన్నీటితో గద్గదమైన కంఠంతో ఇలా అన్నది — ‘హనుమా, కలిసి ఉన్న రామలక్ష్మణులకు నా క్షేమం చెప్పు; మంత్రులతో కూడిన సుగ్రీవునికీ, వృద్ధులైన వానరులందరికీ ధర్మయుక్తంగా నా క్షేమం చెప్పు. మహాబాహువైన ఆ రాఘవుడు ఈ దుఃఖసముద్రపు నిర్బంధం నుండి నన్ను ఏ విధంగా తరింపజేస్తాడో ఆ విధంగా నువ్వు ఏర్పాటు చేయాలి. కీర్తిమంతుడైన రాముడు నేను బ్రతికి ఉండగానే నన్ను ఆదరించేలా నువ్వు చెప్పాలి; మాట ద్వారా ధర్మాన్ని పొందు. నేను పలికిన మాటలు విని, ఎల్లప్పుడూ ఉత్సాహంతో ఉండే దాశరథి పౌరుషం నన్ను పొందడానికి మరింత పెరుగుతుంది. నా సందేశంతో కూడిన మాటలు నీ నుండి విన్న వెంటనే వీరుడైన రాఘవుడు పరాక్రమం చూపడానికి యథావిధిగా మనస్సును నిశ్చయించుకుంటాడు.’ ఇక్కడ సీత మళ్ళీ మళ్ళీ హనుమంతునికి అతని బాధ్యతను గుర్తు చేస్తుంది — ‘ప్రమాణం’, ‘దుఃఖక్షయకరుడివి కా’, ‘ఏర్పాటు చేయాలి’ అని. హనుమంతునిపై ఆమె నమ్మకం దృఢమైనది, ఎందుకంటే రాముని వైపు ఆమెకు అతడే ఏకైక వారధి. ‘మాట ద్వారా ధర్మాన్ని పొందు’ అనే మాటతో ఆమె హనుమంతుడు సందేశాన్ని మోసుకుపోవడాన్ని ధర్మకార్యంగా స్థాపిస్తుంది — దుఃఖితురాలికి చేసే సహాయం పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది. ‘దుఃఖాంబుసంరోధం’ (దుఃఖజలంలో నిర్బంధం) అనే రూపకంలో దుఃఖం నీటి వంటిది, సీత అందులో చిక్కుకుపోయినట్లు ఉంది — అందుకే ‘తరింపజేయడం’ అనే మాట కూడా సముచితమైనది. ‘నేను బ్రతికి ఉండగానే నన్ను ఆదరించేలా’ అనే మాటతో ఆమె తాను బ్రతికి ఉన్న వార్తను రామునికి పంపాలనుకుంటుంది, తద్వారా అతనికి నిరాశ కలగకూడదని. సందేశపు లక్ష్యం రాముని పౌరుషాన్ని ఉద్దీపింపజేయడమే — ‘పౌరుషం పెరుగుతుంది’, ‘పరాక్రమానికి మనస్సును నిశ్చయించుకుంటాడు’ అని. ఐదవ శ్లోకంలో ‘హనూమన్ యత్నమాస్థాయ’ అనే అర్ధభాగం ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్‌లో) మాత్రమే ఉంది, దాని వల్ల శ్లోకవిభజన అర్ధశ్లోకం మేర జరిగిపోయింది; ఆరవ, ఏడవ శ్లోకాలలో ‘శిరసా ఆవంద్య…’, ‘బాష్పగద్గదయా…’ అనే పూర్వార్ధాలు ముందరి శ్లోకపు కథను పూర్తి చేస్తాయి. ఈ భాగంలో సీత మాట రెండుగా విభజించబడింది — మొదట హనుమంతునికి కార్యభారాన్ని అప్పగించడం, తరువాత అందరికీ క్షేమసందేశం. కార్యభారం అప్పగించేటప్పుడు ఆమె ‘ప్రమాణం’ అనే పదాన్ని రెండుసార్లు ప్రయోగిస్తుంది — ముందరి సర్గలోనూ, ఇక్కడా — దానివల్ల హనుమంతుని బాధ్యత దృఢమవుతుంది. క్షేమసందేశంలో ఆమె కేవలం రామలక్ష్మణులనే కాక, సుగ్రీవుని, అతని మంత్రులను, వృద్ధ వానరులను కూడా స్మరిస్తుంది — ఇది ఆమె కృతజ్ఞత, ఎందుకంటే వారందరూ ఆమె కోసమే ప్రయత్నిస్తున్నారు. హనుమంతుడు వెళ్ళే క్షణంలో ఆమె గొంతు కన్నీటితో గద్గదమవుతుంది — ఉన్న ఒక్క ఆశ్రయం దూరమైపోతోందనే భయం ఆమెది. ‘ముగ్గురిని స్మరిస్తాడు’ అనే మాట వల్ల మణి దర్శనం రాముని హృదయంలో భార్య, తల్లి, తండ్రుల జ్ఞాపకాలను ఒకేసారి మేల్కొలుపుతుంది — ఇదే ఈ గుర్తు యొక్క భావోద్వేగ ప్రభావం.

సీత ఆ మాట విని మారుతపుత్రుడైన హనుమంతుడు శిరస్సుపై అంజలి ఘటించి ఇలా బదులు పలికాడు — ‘శ్రేష్ఠులైన వానరులు, భల్లూకాలు చుట్టూ ఉండగా కాకుత్స్థుడు త్వరలోనే వస్తాడు; యుద్ధంలో శత్రువులను జయించి నీ శోకాన్ని తొలగిస్తాడు. బాణాలను కురిపించే అతని ఎదుట నిలవగలిగేవాడు మనుష్యులలో గాని, అసురులలో గాని, దేవతలలో గాని ఒక్కడినీ నేను చూడను. నీ కోసమైతే ప్రత్యేకించి అతడు యుద్ధంలో సూర్యుణ్ణి, పర్జన్యుణ్ణి, వైవస్వతుడైన యముణ్ణి కూడా ఎదుర్కోగలడు. సముద్రపర్యంతమైన భూమినంతటినీ అతడు సాధించగలడు; జనకనందినీ, రాముని విజయం నీ నిమిత్తమే.’ అతని చక్కని, సత్యమైన, సుభాషితమైన మాట విని జానకి అతనిని ఎంతో గౌరవించి, ఈ మాట చెప్పింది. హనుమంతుని సమాధానంలో రాముని అజేయత్వం మూడు అంచెలలో వర్ణించబడింది — మనుష్యులు, అసురులు, దేవతలు అతని ఎదుట నిలువలేరు; సూర్యుడు, పర్జన్యుడు, యముడు అనే ముగ్గురు దేవతలను కూడా అతడు ఎదుర్కోగలడు; సమస్త భూమి కూడా అతనికి సాధ్యమే. ‘బాణాలను కురిపించే’ (వమతః — కక్కే) అనే క్రియాపదం రాముని బాణవర్షాన్ని మేఘం నీటిని కురిపించినట్లు చూపుతుంది. ‘విజయం నీ నిమిత్తమే’ అనే వాక్యం రాముని కార్యంలో సీత స్థానాన్ని కేంద్రంలో నిలుపుతుంది — ఆమె కోసమే అతడు యుద్ధం చేస్తాడు, ఆమె కారణంగానే విజయం. ‘శిరస్సుపై అంజలి ఘటించి’ అనేది హనుమంతుని వినయానికి చిహ్నం; ‘ఎంతో గౌరవించింది’ అనేది సీత సంతోషానికి చిహ్నం. ముద్రిత ప్రతిలో 17వ శ్లోకంలో ‘సాధితుమర్హతి’ అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శాసితుమ్ ఈహతే’ (పాలించాలని కోరుతాడు) అనే భిన్నపాఠం ఉంది. ఈ విధంగా హనుమంతుని ఊరడింపుతో సీత మనస్సు కొంత స్థిరపడుతుంది. ‘ఎంతో గౌరవించింది’ అనే సీత ప్రతిస్పందనే హనుమంతుని మాటలోని సత్యానికి ప్రమాణం.

అప్పుడు బయలుదేరుతున్న అతనిని మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ సీత భర్తపై ప్రేమతో నిండిన మాటను స్నేహభావంతో అనునయంగా పలికింది — ‘శత్రుసంహారకుడవైన వీరా, నీకు సమ్మతమైతే ఏదైనా రహస్యప్రదేశంలో ఒక్కరోజు ఉండు; విశ్రాంతి తీసుకుని రేపు వెళ్ళవచ్చు. వానరా, నీ సాన్నిధ్యం వల్ల అల్పభాగ్యురాలినైన నాకు ఈ మహాశోకం నుండి ఒక్క క్షణమైనా విముక్తి కలుగుతుంది. వానరశ్రేష్ఠా, మళ్ళీ రావడానికని నువ్వు వెళ్ళిపోయాక నా ప్రాణాలు నిలుస్తాయో లేదో అనే సందేహం కూడా కలుగుతుంది, ఇందులో సంశయం లేదు. నువ్వు కనిపించకపోవడం వల్ల కలిగే శోకం, దుఃఖం మీద దుఃఖంతో కుంగిపోయిన నన్ను దహించివేస్తున్నట్లు మరింత పరితపింపజేస్తుంది. వీరా, వానరేశ్వరా, నీకు సహాయులైన వానరభల్లూకాల విషయంలో ఈ గొప్ప సందేహం నా ఎదుట నిలిచి ఉన్నట్లుంది. ఆ వానరభల్లూకసైన్యాలు గాని, నరశ్రేష్ఠుని కుమారులైన ఆ ఇద్దరు గాని దాటశక్యం కాని ఈ మహాసముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు? ఈ సాగరాన్ని లంఘించడానికి మూడు ప్రాణులకు మాత్రమే శక్తి ఉంది — వైనతేయునికి (గరుడునికి), నీకు, వాయువుకు. కాబట్టి దాటశక్యం కాని ఈ కార్యనిర్వహణలో నువ్వు ఏ పరిష్కారం చూస్తున్నావు? నువ్వు కార్యజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడవు కదా. శత్రువీరులను సంహరించేవాడా, ఈ కార్యాన్ని సాధించడానికి నువ్వు ఒక్కడివే నిజంగా చాలు; కాని ఆ ఫలం నీకు మాత్రమే కీర్తిని తెచ్చిపెడుతుంది. రాముడు సమస్త సైన్యాలతో యుద్ధంలో రావణుని జయించి విజయుడై నన్ను తన పురానికి తీసుకుపోతే అది అతనికి తగినది. శత్రుసైన్యాన్ని నలిపేసే కాకుత్స్థుడు తన సైన్యాలతో లంకను కిక్కిరిసేలా చేసి నన్ను తీసుకుపోతే అది అతనికి తగినది. యుద్ధశూరుడైన ఆ మహాత్ముని పరాక్రమానికి తగినట్లుగా జరిగేలా నువ్వు ఏర్పాటు చెయ్యి.’ ఇక్కడ సీత మనస్సులో రెండు భావాలు ఒకేసారి ఉన్నాయి — ఒకవైపు హనుమంతుని సాన్నిధ్యం అవసరం, ఒక్కరోజైనా అతని ఊరడింపును ఆమె వదులుకోవాలనుకోదు; మరోవైపు రాముడు రావడం గురించిన ఆచరణాత్మక చింత. ‘దుఃఖం మీద దుఃఖంతో కుంగిపోయిన’ అనే పదంలో దుఃఖపరంపర ఉంది — ఒక దుఃఖం నుండి మరో దుఃఖం. మూడు ప్రాణుల గణన సీత యథార్థబుద్ధిని చూపుతుంది — గరుడుడు, వాయువు, హనుమంతుడు మాత్రమే సాగరాన్ని లంఘించగలరు. చివరలో ఆమె ముందరి సర్గలోని తర్కాన్ని మళ్ళీ గుర్తు చేస్తుంది — రాముని యశస్సు అతని స్వపరాక్రమంతోనే. సీత వేడుకోలు మానవస్వభావపు సూక్ష్మచిత్రం — బంధువులా వచ్చిన ఒక్కడిని ఒక్కరోజైనా ఎక్కువ నిలుపుకోవాలని ఆమె కోరుకుంటుంది. ‘నీకు సమ్మతమైతే’ అని వినయంతో ఆమె వేడుకుంటుంది, ఆజ్ఞాపించదు; ‘రహస్యప్రదేశంలో’ అనే మాటతో హనుమంతుని రక్షణను కూడా ఆలోచిస్తుంది. ‘అల్పభాగ్యురాలిని’ అనే ఆత్మవర్ణన ఆమె దైన్యాన్ని చూపుతుంది. ‘ప్రాణాలపై కూడా సందేహం’ అనే మాట ఆమె దుర్బలస్థితిని సూచిస్తుంది — హనుమంతుడు వెళ్ళిపోయాక మళ్ళీ రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపులు, రావణుని భయం. తరువాత ఆమె చింత తన నుండి సైన్యం వైపు మళ్ళుతుంది — వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని విడిచి ఆమె కార్యసిద్ధిని గురించి ఆలోచిస్తుంది. ‘నువ్వు కార్యజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడవు కదా’ అనేది కేవలం బలాన్ని కాక హనుమంతుని బుద్ధిని ప్రశంసించడం. చివరలో రెండుసార్లు చెప్పిన ‘అది అతనికి తగినది’ అనే వాక్యం ఆమె ముఖ్యచింతనను వెల్లడిస్తుంది — విముక్తి రాముని గౌరవానికి తగినట్లుగా జరగాలి, మరోలా కాదు. సీత మాటలో తర్కక్రమం కూడా స్పష్టమే — మొదట తన అవసరం (ఒక్కరోజు ఉండటం), తరువాత కార్యపు కాఠిన్యం (సాగరతరణం), తరువాత పరిష్కారం కోసం అడగడం (నువ్వు ఏం చూస్తున్నావు), చివరగా రాముని యశస్సు గురించిన చింత. ఈ విధంగా ఆమె హనుమంతుని కేవలం సందేశవాహకునిగా కాక మంత్రిలాగా అడుగుతుంది.

అర్థవంతమైన, వినయపూర్వకమైన, కారణసహితమైన ఆ మిగిలిన మాటను విని హనుమంతుడు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు — ‘దేవీ, వానరభల్లూకసైన్యాలకు అధిపతి, ఎగిరేవారిలో శ్రేష్ఠుడు, సత్యసంపన్నుడు అయిన సుగ్రీవుడు నీ కోసం దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నాడు. రాక్షసులను సంహరించే అతడు వేలాది వానరుల కోట్లతో పరివేష్టితుడై త్వరలోనే వస్తాడు. పరాక్రమసంపన్నులు, సత్త్వవంతులు, మహాబలులు, మనస్సంకల్పమంత వేగంతో ఎగిరే వానరులు అతని ఆజ్ఞలో ఉన్నారు. పైకి గాని, క్రిందికి గాని, అడ్డంగా గాని వారి గమనం ఎక్కడా ఆగదు; అమిత తేజస్సు గల వారు గొప్ప కార్యాలలో కూడా అలసిపోరు. మహోత్సాహం గల, వాయుమార్గాన్ని అనుసరించే వారు సముద్రాలతో, పర్వతాలతో కూడిన భూమికి ఎన్నోసార్లు ప్రదక్షిణం చేశారు. అక్కడ నా కంటే గొప్పవారు, నాతో సమానులు అయిన వనవాసులు ఉన్నారు; సుగ్రీవుని సన్నిధిలో నా కంటే తక్కువవాడు ఒక్కడూ లేడు. నేనే ఇక్కడికి చేరుకున్నానంటే, మహాబలులైన వారి సంగతి ఇక చెప్పాలా? శ్రేష్ఠులను పంపరు కదా, ఇతరులనే పంపుతారు. కాబట్టి దేవీ, పరితాపం చాలు, నీ శోకం తొలగిపోవాలి; వానరయూథపతులు ఒక్క ఎగురులోనే లంకకు చేరుకుంటారు. ఉదయించిన చంద్రసూర్యుల్లా, మహాసమూహాలతో కూడిన ఆ నరసింహులిద్దరూ నా వీపుపై ఎక్కి నీ దగ్గరకు వస్తారు. నరశ్రేష్ఠులు, వీరులు అయిన ఆ రామలక్ష్మణులు ఇద్దరూ కలిసి వచ్చి లంకానగరాన్ని బాణాలతో ధ్వంసం చేస్తారు. వరారోహా, రఘునందనుడైన రాఘవుడు పరివారంతో సహా రావణుని సంహరించి, నిన్ను తీసుకుని తన పురానికి వెళతాడు. కాబట్టి ఊరట చెందు, నీకు శుభమగుగాక, సమయం కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉండు; త్వరలోనే మండుతున్న అగ్నిలాంటి రాముణ్ణి చూస్తావు. పుత్రులు, మంత్రులు, బంధువులతో సహా రాక్షసేంద్రుడు హతుడైనప్పుడు, చంద్రునితో రోహిణిలా నువ్వు రామునితో కలుస్తావు. మైథిలీ దేవీ, త్వరలోనే నువ్వు శోకపు అవతలి ఒడ్డును చూస్తావు, రాముని చేత బలవంతంగా సంహరించబడిన రావణుని కూడా చూస్తావు.’ ఈ సమాధానపు కేంద్రంలో హనుమంతుని వినయం ఉంది — ‘నా కంటే తక్కువవాడు ఒక్కడూ లేడు’, ‘శ్రేష్ఠులను పంపరు కదా’ అని. సీత సందేహం తొలగిపోవాలని అతడు తనను అల్పునిగా చూపుకుంటాడు — తక్కువవాడినైన నేనే సాగరాన్ని లంఘించానంటే, శ్రేష్ఠుల సంగతి చెప్పేదేముంది. ‘మనస్సంకల్పమంత వేగంతో ఎగిరే’ అనే పదంతో వానరుల వేగం మనస్సు గతితో పోల్చబడింది. ‘నా వీపుపై ఎక్కి’ అనే మాటతో ముందరి సర్గలోని ప్రతిపాదన మారింది — సీతను కాదు, రామలక్ష్మణులను అతడు మోస్తాడు. సాగరతరణ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇక్కడ స్పష్టం — వానరులు ఆకాశమార్గాన ఒక్క ఎగురుతో వస్తారు. హనుమంతుని సమాధానం సీత రెండు సందేహాలను పరిష్కరిస్తుంది — సాగరాన్ని ఎలా లంఘిస్తారు, రావణుని ఎలా జయిస్తారు. మొదటిదానికి సమాధానం వానరుల గమనం — వారు ఆకాశంలో అడ్డులేని గమనం గలవారు, వాయుమార్గాన్ని అనుసరించేవారు, ఎన్నోసార్లు భూమికి ప్రదక్షిణం చేసినవారు; కాబట్టి సాగరం వారికి అడ్డంకి కాదు. రెండవదానికి సమాధానం రామలక్ష్మణుల పరాక్రమం — ‘బాణాలతో ధ్వంసం చేస్తారు’, ‘పరివారంతో సహా రావణుని సంహరించి’ అని. ‘సత్యసంపన్నుడైన సుగ్రీవుడు’ అనే విశేషణం సుగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞను గుర్తు చేస్తుంది — కిష్కింధలో అతడు రామునికి సీతాన్వేషణ ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ‘కోట్లతో’ అనే సంఖ్య సైన్యపు విశాలతను చూపుతుంది. హనుమంతుని ఆత్మనింద ఇక్కడ ఒక నీతివాక్యంతో బలపడింది — ‘శ్రేష్ఠులను పంపరు కదా’ — లోకంలో కూడా రాజు శ్రేష్ఠులను తన పక్కనే ఉంచుకుని ఇతరులను దూతలుగా పంపుతాడు. ఈ తర్కం సీత సందేహపు మూలాన్నే ఛేదిస్తుంది. ‘ఉదయించిన చంద్రసూర్యుల్లా’ అనే ఉపమ రామలక్ష్మణుల తేజస్సునూ శోభనూ ఒకేసారి చూపుతుంది. ‘మండుతున్న అగ్నిలా’ అనే మాటతో రాముని క్రోధాగ్ని కూడా సూచించబడింది. ‘చంద్రునితో రోహిణిలా’ అనే ఉపమ ముందరి సర్గలలో వలెనే మళ్ళీ వస్తుంది. హనుమంతుని మాటలో గణనశైలి కూడా గమనించదగినది — అతడు వానరుల గుణాలను ఒక్కొక్కటిగా చెబుతాడు: పరాక్రమం, సత్త్వం, బలం, మనోవేగం, అడ్డులేని గమనం, కార్యాలలో అలసట లేకపోవడం, భూప్రదక్షిణం. ఈ గణన సీత మనస్సులో నమ్మకాన్ని క్రమంగా పెంచుతుంది. ‘నా కంటే గొప్పవారు, నాతో సమానులు’ అనే మాటతో అతడు సైన్యంలో తన స్థానాన్ని మధ్యమమైనదిగా లేదా తక్కువదిగా చూపుతాడు — సాగరలంఘనం చేసినది అతడే కాబట్టి ఇది వినయానికి ఉదాహరణ. ‘పరితాపం చాలు’ అనే ఆజ్ఞలాంటి మాట ప్రేమతోనే చెప్పబడింది.

ఈ విధంగా వైదేహిని ఊరడించి, మారుతపుత్రుడైన హనుమంతుడు వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకుని మళ్ళీ వైదేహితో ఇలా అన్నాడు — ‘శత్రుసంహారకుడు, కృతాత్ముడు అయిన ఆ రాఘవుణ్ణి, ధనుస్సు చేతబట్టిన లక్ష్మణుణ్ణి లంకాద్వారం దగ్గరకు వచ్చినవారిగా త్వరలోనే చూస్తావు. గోళ్ళు, కోరలే ఆయుధాలుగా గల, సింహశార్దూలాల పరాక్రమం గల, గజేంద్రాల్లా ఉండే వీరులైన వానరులు కూడి రావడం త్వరలోనే చూస్తావు. ఆర్యా, లంకలోని మలయపర్వత సానువులపై గర్జిస్తున్న, పర్వతాలవంటి మేఘాలవంటి కపిముఖ్యుల అనేక యూథాలను చూస్తావు. ఘోరమైన మన్మథబాణంతో మర్మస్థానంలో కొట్టబడిన ఆ రాముడు సింహం బాధించిన ఏనుగులా శాంతిని పొందడం లేదు. దేవీ, శోకంతో ఏడవకు; నీ మనస్సులో భయం ఉండకూడదు. శోభనా, భర్త అయిన ఇంద్రునితో శచిలా నువ్వు రామునితో కలుస్తావు. రాముని కంటే గొప్పవాడు ఇంకెవరున్నారు, సౌమిత్రితో సమానుడెవరు? అగ్నిమారుతుల వంటి ఆ సోదరులిద్దరూ నీకు ఆశ్రయం. దేవీ, రాక్షసగణాలు నివసించే అతి భయంకరమైన ఈ ప్రదేశంలో నువ్వు ఎక్కువకాలం ఉండవు; ప్రియుని రాక ఎంతో దూరంలో లేదు; నేను అతనిని చేరుకునేంత కాలం మాత్రం సహించు.’ చివరి భాగంలో హనుమంతుడు సీత ఎదుట భవిష్యత్తు చిత్రాన్ని నిలుపుతాడు — లంకాద్వారం వద్ద రామలక్ష్మణులు, పర్వతసానువులపై గర్జిస్తున్న వానరయూథాలు. రాముని విరహవేదన కూడా చెప్పబడింది — మన్మథబాణంతో కొట్టబడి, సింహం బాధించిన ఏనుగులా అతడు అశాంతుడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది; ‘మత్సంగమకాలమాత్రం’ అంటే — నేను రాముని చేరుకునేంత కాలం మాత్రమే సహించు అని. ఈ భాగంలో హనుమంతుడు దృశ్యచిత్రాలను ఉపయోగిస్తాడు — ధనుస్సు చేతబట్టిన లక్ష్మణుడు, గోళ్ళు కోరలే ఆయుధాలుగా గల వానరులు, పర్వతాల్లా మేఘాల్లా ఉన్న యూథాలు — తద్వారా సీత భవిష్యత్తును ప్రత్యక్షంగా చూసినట్లు చూస్తుంది. ‘సింహశార్దూలాల పరాక్రమం గల’, ‘గజేంద్రాల్లా ఉండే’ అనే ఉపమలతో వానరుల బలం, భయంకరత్వం సూచించబడ్డాయి. రాముని విరహవర్ణన, ‘నాపై అతనికి ఆరాటం ఉందా’ అనే ముందరి సర్గలోని సీత సందేహానికి సమాధానం — రాముడు కూడా ఆమె లేకుండా అశాంతంగా ఉన్నాడు. ‘అగ్నిమారుతుల వంటి’ అనే ఉపమ — అగ్ని వాయువుతో కలిసి ఎలా జ్వలిస్తుందో అలా రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి. చివరి శ్లోకం సీత ధైర్యాన్ని అర్థిస్తుంది — ఇక కొద్దికాలమే మిగిలి ఉంది. ఈ విధంగా సర్గ చివరికి సీత సందేహాలన్నీ నివారించబడ్డాయి, హనుమంతుడు బయలుదేరడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. ‘ఆర్యా’ అనే సంబోధన హనుమంతుని ఆదరాన్ని చూపుతుంది; ‘నీకు శుభమగుగాక’ అనే ఆశీర్వచనం అతని ప్రేమను చూపుతుంది. ‘త్వరలోనే’, ‘ఎంతో దూరంలో లేదు’ అనే పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తాయి — త్వరలోనే అనే ఊరడింపే సీతకు ముఖ్యమైన ఔషధం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి