సర్గ
కాకవృత్తాంత కథనం, చూడామణి ప్రదానం
హనుమంతుని అనుమోదం, గుర్తు కోసం యాచన, చిత్రకూటంలో కాకవృత్తాంతం, బ్రహ్మాస్త్రం, సీత ఉపాలంభం, హనుమంతుని ఆశ్వాసన, రామలక్ష్మణులకు సందేశం, నెల గడువు, చూడామణి ప్రదానం
సీత మాటతో సంతోషించిన, వాక్యవిశారదుడైన కపిశార్దూలుడు హనుమంతుడు అది విని ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘శుభదర్శనా దేవీ, నీవు చెప్పినది యుక్తమైనది, స్త్రీస్వభావానికీ సాధ్వుల వినయానికీ తగినది.’ అతడు సీత చెప్పిన రెండు కారణాలనూ విడివిడిగా అంగీకరిస్తాడు. మొదటిది — స్త్రీవి గనుక నా వీపుపై కూర్చుని నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గల సముద్రాన్ని దాటడానికి నీవు సమర్థురాలవు కావు; వేగమూ భయమూ స్త్రీకి సహజమైనవి. రెండవది — ‘రాముడు తప్ప మరొకరి స్పర్శకు నేను తగను’ అని వినయంతో కూడిన నీవు చెబుతున్నది ఆ మహాత్ముని భార్యకే తగినది; నీవు తప్ప మరే స్త్రీ ఇటువంటి మాట అనగలదు? ఈ మాటతో హనుమంతుడు సీత పాతివ్రత్యాన్ని ప్రశంసిస్తాడు, తన ప్రతిపాదనను ఆమె నిరాకరించినందుకు ఖిన్నుడు కాడు. తరువాత అతడు అంటాడు — ‘దేవీ, నా ఎదుట నీవు చేసినదీ పలికినదీ అంతా శేషం లేకుండా కాకుత్స్థుడు వింటాడు.’ తన ప్రతిపాదనకు గల కారణాలను కూడా అతడు నివేదిస్తాడు — రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరిక, స్నేహంతో ద్రవించిన మనస్సు, లంకలో ప్రవేశించడం కష్టం కావడం, మహాసముద్రాన్ని దాటడం కష్టం కావడం, తన సామర్థ్యం — ఇలాంటి అనేక కారణాల వల్ల నేను ఇది చెప్పాను. ‘ఈ రోజే నిన్ను రఘునందనునితో కలపాలని కోరుకున్నాను; గురువు పట్ల స్నేహంతోనూ భక్తితోనూ ఇది చెప్పాను, మరొక విధంగా కాదు.’ చివరికి అతడు ప్రార్థిస్తాడు — ‘ఓ అనిందితా, నాతో కలిసి రావడానికి నీకు ఉత్సాహం లేకపోతే, రాఘవుడు గుర్తించగలిగే ఒక గుర్తును ఇవ్వు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని వినయాన్ని గమనించాలి — అతడు తన ఉత్సాహాన్ని ఒక అపరాధంలా భావించడు, దాని హేతువులను స్పష్టం చేస్తాడు. ‘గురుస్నేహేన’ — ‘గురువు పట్ల స్నేహంతో’ — అనే పదంలో రాముడు గురువులా పూజ్యుడనే భావం. గుర్తు కోసం యాచన ఈ సర్గలోని ముఖ్యకార్యాన్ని ఆరంభిస్తుంది, ఎందుకంటే రాముని విశ్వాసం కోసం కేవలం మాట చాలదు. ఈ భాగపు స్వరం ప్రత్యేకంగా మృదువైనది. క్రిందటి సర్గలో సీత హనుమంతుని ప్రతిపాదనను నిరాకరించింది, మొదట అతని బలాన్ని కూడా సంశయించింది; అయినా హనుమంతుడు కోపించడు, తనను సమర్థించుకోవడానికి వాదించడూ లేదు. ఆమె ప్రతి హేతువునూ ‘యుక్తమైనది’ అని అంగీకరించి, కేవలం తన అభిప్రాయంలోని శుద్ధిని స్పష్టం చేస్తాడు. ‘సర్వం నిరవశేషతః శ్రోష్యతే’ — ‘అంతా శేషం లేకుండా వింటాడు’ — అనే మాటతో ఆమె ధైర్యమూ పాతివ్రత్యమూ రాముని చెవికి చేరుతాయని అతడు సీతకు ఆశ్వాసన ఇస్తాడు. ఈ విధంగా దూతధర్మం కూడా ప్రదర్శించబడుతుంది — చూసినదీ విన్నదీ అంతా యథాతథంగా ప్రభువుకు నివేదించాలి. గుర్తు కోసం యాచించడం కూడా దూత కర్తవ్యమే — రాముడూ, సుగ్రీవుడూ, వానరులూ అతని మాటను పూర్తిగా విశ్వసించాలని.
ఇలా అనగా దేవకన్య వంటి సీత కన్నీళ్ళతో తడబడుతున్న అక్షరాలతో మెల్లగా ఇలా అన్నది — ‘ఈ శ్రేష్ఠమైన గుర్తును నా ప్రియునికి చెప్పు.’ రామునికీ తనకూ మాత్రమే తెలిసిన చిత్రకూటపు వృత్తాంతాన్ని ఆమె గుర్తుచేస్తుంది. ‘చిత్రకూటపర్వతపు పాదప్రదేశంలో ఈశాన్యభాగంలో, సమృద్ధిగా కందమూలఫలాలూ నీరూ గల, మందాకినికి దగ్గరలో, సిద్ధులు ఆశ్రయించిన ప్రదేశంలో, తాపసాశ్రమంలో నేను నివసిస్తున్నాను. అక్కడి నానావిధ పుష్పాల సుగంధం గల ఉపవనభాగాలలో నీటిలో విహరించి తడిసిన నీవు నా ఒడిలో కూర్చున్నావు.’ ఇక్కడ సీత రాముని ‘నీవు’ అని నేరుగా సంబోధిస్తుంది — హనుమంతుడు ఆ మాటను యథాతథంగా రామునికి చెప్పాలనే ఉద్దేశం. ‘తరువాత మాంసం కోసం వచ్చిన ఒక కాకి నన్ను పొడిచింది; నేను మట్టిగడ్డ ఎత్తి దానిని అదిలిస్తున్నాను. ఆ కాకి నన్ను గాయపరుస్తూ అక్కడే దాగుకుంటూ ఉంది, బలిభోజనమైన ఆ ఆహారప్రియ పక్షి మాంసం నుండి వెనక్కి తగ్గలేదు. ఆ పక్షిపై కోపించి నేను మొలనూలును పైకి లాగుతుండగా వస్త్రం జారిపోతున్నప్పుడు నీవు నన్ను చూశావు; నీవు నవ్వగా నేను కోపించాను, సిగ్గుపడ్డాను. ఆహారలోభి అయిన కాకి గాయపరచగా నేను నీ దగ్గరకు వచ్చాను. తరువాత అలసిపోయిన నేను కూర్చుని ఉన్న నీ ఒడిలోకి చేరాను; కోపిస్తున్నట్లున్న నన్ను సంతోషించిన నీవు ఊరడించావు.’ ఈ వృత్తాంతంలో దాంపత్యపు సూక్ష్మమైన క్షణాలు చిత్రించబడ్డాయి — రాముని నవ్వు, సీత లజ్జ, కోపం, మళ్ళీ ఊరడింపు. ఈ క్షణాలు ఆ ఇద్దరికి మాత్రమే తెలుసు, అందువల్ల గుర్తుగా పూర్తిగా విశ్వసనీయమైనవి. ‘బలిభోజనః’ — ‘బలిని తినేది’ — అనే కాకి విశేషణం అది బలి అన్నం తింటుందనీ, మాంసలోలుపమనీ సూచిస్తుంది. ఈ భాగంలో వనపు ప్రశాంతతా, మందాకిని సాన్నిధ్యమూ, పుష్పాల గంధమూ వర్ణించబడతాయి, దానివల్ల తరువాత వచ్చే హింసతో వైరుధ్యం తీవ్రమవుతుంది. సీత రెండు విధాల గుర్తును ఇస్తుంది — మొదట మాటరూపమైన ఈ రహస్యవృత్తాంతం, తరువాత సర్గ చివర వస్తురూపమైన చూడామణి. మాటరూపమైన గుర్తు మొదట ఇవ్వబడుతుంది, ఎందుకంటే అది ఆ ఇద్దరికి మాత్రమే తెలుసు, మరెవరూ దానిని కల్పించలేరు. చిత్రకూట ప్రదేశపు సూక్ష్మవర్ణన — ఈశాన్యభాగం, మందాకిని, సిద్ధులు, తాపసాశ్రమం — వృత్తాంతపు సత్యతను దృఢపరుస్తుంది. ‘విహృత్య సలిలే క్లిన్నః’ — ‘నీటిలో విహరించి తడిసినవాడు’ — అనే రాముని రూపం వనవాసంలోని సుఖకాలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, అప్పుడు రాజ్యభారం దూరంగా ఉంది, దుఃఖం కూడా అల్పంగా ఉంది. ‘రశనాముత్కర్షంతీ’ — ‘మొలనూలును పైకి లాగుతూ’ — అనే చిత్రం సీత కోపానికీ లజ్జకూ మధ్య సంఘర్షణను చూపుతుంది — కాకిని అదిలించడంలో నిమగ్నమైన ఆమె వస్త్రం జారిపోవడాన్ని చూడలేదు, రాముడు మాత్రం అది చూసి నవ్వాడు. ఇటువంటి ఆంతరంగిక ప్రసంగం ఇతరుల జ్ఞానానికి అందదు, అందుకే అది శ్రేష్ఠమైన గుర్తు.
‘కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖంతో మెల్లగా కన్నులు తుడుచుకుంటూ, కాకి వల్ల కోపించిన నన్ను నీవు గమనించావు. అలసటతో నేను చాలాసేపు రాఘవుని ఒడిలో నిద్రించాను; వంతులవారీగా భరతుని అన్నగారు కూడా నా ఒడిలో నిద్రించాడు. ఆ కాకి మళ్ళీ అక్కడికి వచ్చింది; నిద్రలేచి రాఘవుని ఒడి నుండి లేచిన నన్ను హఠాత్తుగా వచ్చి స్తనాల మధ్య చీల్చింది. మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరి వచ్చి అది నన్ను తీవ్రంగా గాయపరచింది; అప్పుడు కారిన రక్తబిందువులతో రాముడు లేచాడు. స్తనాల మధ్య గాయపడిన నన్ను చూసి మహాబాహువైన అతడు విషసర్పంలా కోపంతో బుసకొడుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఏనుగు తొండం వంటి తొడలు గలదానా, నీ స్తనాల మధ్యను ఎవడు గాయపరిచాడు? కోపించిన ఐదు పడగల పాముతో ఎవడు ఆడుకుంటున్నాడు?’ చుట్టూ చూస్తూ అతడు రక్తంతో తడిసిన వాడి గోళ్ళతో నా ఎదురుగానే నిలిచి ఉన్న ఆ కాకిని చూశాడు. పక్షులలో శ్రేష్ఠమైన ఆ కాకి ఇంద్రుని కుమారుడట, గమనంలో వాయువుతో సమానుడు, త్వరగా భూమికి వచ్చినవాడు. అప్పుడు కోపంతో కన్నులు తిప్పుతూ, బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ మహాబాహువు ఆ కాకిపై క్రూరమైన నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. అతడు దర్భల పడక నుండి ఒక దర్భను తీసి బ్రహ్మాస్త్రంతో అభిమంత్రించాడు; ఆ దర్భ ప్రళయాగ్నిలా దీప్తమై పక్షి వైపు జ్వలించింది. జ్వలిస్తున్న ఆ దర్భను అతడు కాకి వైపు విసిరాడు; ఆ దర్భ ఆకాశంలో దానిని వెంబడించింది. వెంబడించబడిన కాకి అనేకవిధాలుగా తిరిగింది, రక్షణ కోరుతూ ఈ లోకమంతా సంచరించింది. తండ్రి ఇంద్రుని చేతా సమస్త పరమర్షుల చేతా విడిచిపెట్టబడిన అది మూడు లోకాలూ చుట్టి వచ్చి అతనినే శరణు వేడింది. శరణ్యుడైన కాకుత్స్థుడు నేలపై పడిన, శరణాగతమైన, వధార్హమైన దానిని కూడా కృపతో రక్షించాడు. అలసిపోయి, వన్నె తప్పి, పడిపోతున్న దానితో అతడు అన్నాడు — ‘బ్రహ్మాస్త్రాన్ని వ్యర్థం చేయడం సాధ్యం కాదు; చెప్పు, ఏమి చేయమంటావు.’ అప్పుడు ఆ అస్త్రం ఆ కాకి కుడికన్నును నాశనం చేసింది; కుడికన్నును ఇచ్చి అది ప్రాణాలతో రక్షించబడింది. అది రామునికీ రాజు దశరథునికీ నమస్కరించి, ఆ వీరుడు విడిచిపెట్టగా తన నివాసానికి వెళ్ళిపోయింది.’ ఈ వృత్తాంతంలో రాముని రెండు గుణాలు ఒకేసారి ప్రకాశిస్తాయి — అపరాధిపై ఉగ్రమైన కోపం, శరణాగతునిపై అపారమైన కరుణ. బ్రహ్మాస్త్రపు అమోఘత్వమూ రక్షించబడింది, శరణాగతుని ప్రాణాలూ రక్షించబడ్డాయి — ఒక్క కన్ను కోల్పోవడం రెండింటినీ సమన్వయం చేస్తుంది. ‘రాజ్ఞే దశరథాయ చ’ — ‘రాజు దశరథునికి కూడా’ — అనే మాట కాకి రామునికీ దశరథునికీ ఇద్దరికీ నమస్కరించిందని సూచిస్తుంది. దర్భ కేవలం ఒక గడ్డిపోచ అయినా మంత్రబలంతో మహాస్త్రమవుతుంది — దీనితో రాముని అస్త్రవిద్యా ప్రభావం చూపబడింది. ఇంద్రుడు కూడా తన కుమారుని రక్షించలేకపోయాడు, ఋషులు కూడా రక్షించలేకపోయారు — దీనితో రాముని అస్త్రపు అప్రతిహతత్వం సిద్ధించింది. శరణాగతరక్షణ ఇక్కడ రాముని వ్రతంలా ప్రకాశిస్తుంది. వృత్తాంతపు ఈ రెండవ భాగం మొదటిదానికి భిన్నమైనది — ఇంతకుముందు కాకి చేష్ట కేవలం ఆటలా ఉంది, రాముడు కూడా నవ్వుతాడు; ఇప్పుడు మాత్రం అది స్తనాల మధ్య చీలుస్తుంది, రక్తం కారుతుంది, రాముడు మేలుకుంటాడు. ‘ముక్తైః శోణితబిందుభిః’ — ‘కారిన రక్తబిందువులతో’ — అనే పదంతో రక్తబిందువులు రాముని శరీరంపై కూడా పడ్డాయని సూచించబడుతుంది, దానివల్ల అతడు నిద్ర నుండి లేచాడు. రాముని ప్రశ్న ‘ఐదు పడగల పాముతో ఎవడు ఆడుకుంటున్నాడు’ అని — సీతకు అపకారం చేసినవాడు ఐదు పడగల పాముతో ఆడుతున్నట్లు మృత్యువును ఆహ్వానిస్తున్నాడు. ‘ఆశీవిషంలా’ — ‘విషసర్పంలా’ — అనే ఉపమ రాముని కోపపు భయంకరత్వాన్ని చూపుతుంది. కాకి పరిచయం — ఇంద్రుని కుమారుడు, వాయువేగం గలవాడు — దాని అపరాధాన్ని మరింత గురుతరం చేస్తుంది, ఎందుకంటే దేవపుత్రుడై ఉండి కూడా అది పాపం చేసింది. బ్రహ్మాస్త్రం మూడు లోకాలలోనూ వెంబడిస్తుంది — కాకి ఎక్కడెక్కడికి వెళ్తుందో అక్కడక్కడికి అస్త్రం కూడా వెళ్తుంది; దాని తండ్రి ఇంద్రుడు కూడా దానిని రక్షించడు. చివరికి అది రామునినే శరణు వేడుతుంది — ఎవని వల్ల భయమో అతడే శరణ్యం. రాముడు ‘శరణ్యః’ అనే పదంతో వర్ణించబడ్డాడు — అతడు శరణాగతుని ఎన్నడూ విడువడు, వధార్హుడైనా. అస్త్రం అమోఘం గనుక ఏదో ఒక ఫలం ఇవ్వాలి, అందువల్ల కాకి తానే ఒక కన్నును ఇస్తుంది. ఈ వృత్తాంతం తరువాత రాబోయే సీత ఉపాలంభానికి ఆధారమవుతుంది. ‘ధరాంతరం గతః’ — ‘భూమికి వచ్చినవాడు’ — అనే పదంతో కాకి స్వర్గం నుండి భూమికి వచ్చిందని సూచించబడుతుంది. దర్భల పడక వారి వనవాసపు శయ్య — దాని నుండే దర్భను తీసి రాముడు అస్త్రాన్ని సంధిస్తాడు; ఈ విధంగా వనవాసి సాధారణ సాధనం కూడా అతని చేతిలో మహాస్త్రమవుతుంది. ఈ వృత్తాంతం చివర సీత తానే నిష్కర్షను చెప్పదు; ఆ నిష్కర్ష తరువాతి ఉపాలంభంలో ప్రకటమవుతుంది. రాముని కోపమూ కరుణా అనే రెండూ ఇక్కడ పరస్పర విరుద్ధంగా కనిపిస్తాయి, కాని నిజానికి రెండూ ధర్మానికే అంగాలు — దుష్టునికి దండన, శరణాగతునికి రక్షణ.
వృత్తాంతాన్ని ముగించి సీత రాముని నేరుగా సంబోధిస్తున్నట్లు ఉపాలంభిస్తుంది — ‘మహీపతీ, నా కోసం ఒక్క కాకి మీదనే బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించావు; నీ నుండి నన్ను అపహరించినవానిని ఎందుకు క్షమిస్తున్నావు? నరశ్రేష్ఠా, నాపై గొప్ప ఉత్సాహంతో కృప చూపు; నాథా, నీవు నాథుడవై ఉండి కూడా నేను అనాథలా కనిపిస్తున్నాను. దయయే పరమధర్మమని నీ నుండే నేను విన్నాను. నిన్ను మహావీర్యుడవనీ, మహోత్సాహివనీ, మహాబలుడవనీ ఎరుగుదును — అంతూ దరీ లేనివాడవనీ, కలవరపెట్టరానివాడవనీ, గాంభీర్యంలో సముద్రం వంటివాడవనీ, సముద్రంతో కూడిన భూమికి ప్రభువవనీ, ఇంద్రునితో సాటియైనవాడవనీ. ఈ విధంగా అస్త్రవిదులలో శ్రేష్ఠుడవూ బలవంతుడవూ సత్త్వవంతుడవూ అయి ఉండి కూడా, రాఘవా, రాక్షసుల మీద అస్త్రాన్ని ఎందుకు ప్రయోగించడం లేదు? నాగులు గాని, గంధర్వులు గాని, దేవతలు గాని, మరుద్గణాలు గాని సమరంలో రాముని వేగాన్ని ఎదిరించడానికి సమర్థులు కారు. వీర్యవంతుడైన అతనికి నా పట్ల ఏ కొంచెమైనా ఆదుర్దా ఉంటే, అతడు వాడి బాణాలతో రాక్షసులను ఎందుకు నాశనం చేయడం లేదు? పరంతపుడూ మహాబలుడూ వీరుడూ అయిన లక్ష్మణుడైనా అన్నగారి ఆదేశాన్ని పొంది ఏ కారణం వల్ల నన్ను రక్షించడం లేదు? వాయువుతోనూ ఇంద్రునితోనూ సమానమైన తేజస్సు గలవారూ, దేవతలకు కూడా దుర్ధర్షులూ అయిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రులు ఎందుకు నన్ను ఉపేక్షిస్తున్నారు? సమర్థులైన ఆ పరంతపులిద్దరూ నన్ను పట్టించుకోవడం లేదంటే నిస్సందేహంగా నాదే ఏదో గొప్ప పాపం ఉంది.’ ఈ ఉపాలంభంలో కోపం లేదు, ప్రేమ నుండి పుట్టిన వేదన ఉంది. కాకవృత్తాంతంతో సీత రాముని సామర్థ్యాన్నీ కోపాన్నీ గుర్తుచేసి, తరువాత అతని ఆలస్యాన్ని సహించలేక ప్రశ్నిస్తుంది. చివరికి ఆమె దోషాన్ని తనమీదే ఆరోపించుకుంటుంది — ‘నాదే పాపం’ అని — ఇది ఆమె వినయానికి పరాకాష్ఠ. ఇక్కడ రాముని గుణాల గణన ఉపాలంభంలో భాగం, కేవలం స్తుతి కాదు — ఇటువంటివాడు ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నాడనే ప్రశ్నకు ఆధారం. ఆమె లక్ష్మణుని పేరు కూడా స్మరిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు కూడా రాముని ఆజ్ఞతో ఆమెను రక్షించగల సమర్థుడు. ఉపాలంభపు తర్కం సరళమైనదీ దృఢమైనదీ — కేవలం ఒక కాకి చేసిన చిన్న అపరాధానికి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించినవాడు రావణుడు చేసిన మహాపరాధానికి ఎందుకు పూనుకోవడం లేదు? ‘కాకమాత్రే’ — ‘కేవలం ఒక కాకి మీద’ — అనే పదంలోని ‘మాత్ర’ శబ్దం అపరాధి అల్పత్వాన్నీ రావణుని గురుత్వాన్నీ వైరుధ్యంతో చూపుతుంది. ‘నాథవతీ అనాథా ఇవ’ — ‘నాథుడు ఉండి కూడా అనాథలా’ — అనే విరోధాలంకారం సీత దుఃఖాన్ని తీవ్రం చేస్తుంది — భర్త జీవించి ఉన్నాడు, సమర్థుడు కూడా, అయినా ఆమె అరక్షితలా ఉంది. ‘ఆనృశంస్యం పరో ధర్మః’ — ‘దయయే పరమధర్మం’ — అనే రాముని ఉపదేశాన్నే ఆమె అతనికి గుర్తుచేస్తుంది. నాగ గంధర్వ దేవ మరుత్తుల గణన రాముని అజేయత్వాన్ని స్థాపిస్తుంది; అంతటి బలవంతుని ఆలస్యమే సీత దుఃఖానికి కారణం. ‘నా పట్ల ఆదుర్దా ఉంటే’ అనే సంశయవచనం ప్రేమలోని ఆశంక, అవిశ్వాసం కాదు.
వైదేహి కన్నీళ్ళతో పలికిన కరుణమైన మాట విని మహాతేజస్వి అయిన వానరయూథపతి హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, సత్యం మీద ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను, రాముడు నీ శోకం వల్ల ఇతర కార్యాలన్నిటి నుండీ విముఖుడై ఉన్నాడు; రాముడు దుఃఖంలో మునిగి ఉండగా లక్ష్మణుడు కూడా పరితపిస్తున్నాడు. ఎలాగో నిన్ను చూడగలిగాను; ఇప్పుడు శోకించే సమయం కాదు. శోభనా, ఈ ముహూర్తంలోనే నీ దుఃఖాలకు అంతం చూస్తావు. మహాబలులూ పురుషవ్యాఘ్రులూ రాజకుమారులూ అయిన వారిద్దరూ నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో లోకాలను భస్మం చేస్తారు. సమరంలో క్రూరుడైన రావణుని బంధువులతో సహా చంపి, ఓ విశాలాక్షీ, రాఘవుడు నిన్ను తన నగరానికి తీసుకువెళ్తాడు. చెప్పు, రాఘవునికీ, మహాబలుడైన లక్ష్మణునికీ, తేజస్వి అయిన సుగ్రీవునికీ, సమావేశమైన వానరులకూ ఏమి చెప్పాలి.’ హనుమంతుని జవాబు సీత ఉపాలంభానికి సమాధానం — రాముని ఆలస్యం ఉపేక్ష వల్ల కాదు, తెలియకపోవడం వల్ల; ఇప్పుడు సీత కనిపించింది, అందువల్ల ఆలస్యం జరగదు. ‘సత్యేన శపే’ — ‘సత్యం మీద ప్రమాణం చేసి’ — అనే శపథంతో అతడు తన మాట దృఢత్వాన్ని చూపుతాడు. ఈ శ్లోకసమూహం నలభైవ సర్గలో కూడా దాదాపు అవే పదాలతో మళ్ళీ కనిపిస్తుంది; ముద్రణ దానిని రెండుసార్లూ ముద్రిస్తుంది, అందువల్ల రెండు చోట్లా ఉంచబడింది. ‘త్వచ్ఛోకవిముఖః’ అనే పదానికి అర్థం — నీ శోకం వల్ల మిగిలిన అన్నిటి నుండీ విముఖుడై, కేవలం నిన్నే చింతిస్తున్నాడు. ‘కథంచిత్ భవతీ దృష్టా’ — ‘ఎలాగో నిన్ను చూడగలిగాను’ — అనే మాటతో హనుమంతుడు తన ప్రయత్నంలోని కష్టాన్ని సంక్షేపంగా సూచిస్తాడు. చివరికి అతడు సీతను సందేశం అడుగుతాడు — ఈ విధంగా తరువాతి సందేశభాగానికి ద్వారం తెరుస్తాడు. ‘ఈ ముహూర్తంలోనే దుఃఖాలకు అంతం చూస్తావు’ అనే అతిశయోక్తి కూడా సీత ఆశను పెంచడం కోసమే. ‘లోకాలను భస్మం చేస్తారు’ అనే మాటతో రామలక్ష్మణుల క్రోధపు వ్యాప్తి చూపబడింది.
హనుమంతుడు ఇలా అనగా సీత మళ్ళీ అన్నది — ‘మనస్విని అయిన కౌసల్య లోకానికి ప్రభువుగా ఎవనిని కన్నదో, అతనిని నా తరఫున క్షేమం అడుగు, శిరస్సు వంచి అభివాదం చెయ్యి.’ తరువాత హనుమంతుడు అతనికి కూడా సందేశం ఇవ్వాలని ఆమె లక్ష్మణుని గుణాలను విస్తారంగా వర్ణిస్తుంది. ‘పూలమాలలనూ, సమస్త రత్నాలనూ, ప్రియమైన శ్రేష్ఠ స్త్రీలనూ, విశాలమైన భూమిపై కూడా దుర్లభమైన ఐశ్వర్యాన్నీ విడిచిపెట్టి, తండ్రినీ తల్లినీ గౌరవించి ప్రసన్నులను చేసి ఎవడు రాముని వెంట వనానికి వచ్చాడో, ఎవని వల్ల సుమిత్ర సత్పుత్రవతి అయిందో — ఆ ధర్మాత్ముడు సాటిలేని సుఖాన్ని విడిచి అనుకూలంగా సోదరుడైన కాకుత్స్థుని వనంలో కాపాడుతూ అనుసరిస్తున్నాడు. సింహం వంటి భుజాలు గలవాడూ, మహాబాహువూ, మనస్వీ, చూడముచ్చటైనవాడూ అయిన అతడు రాముని పట్ల తండ్రి పట్లలా ప్రవర్తిస్తాడు, నా పట్ల తల్లి పట్లలా ఆచరించాడు; నేను అపహరించబడుతున్నప్పుడు ఆ వీరునికి తెలియలేదు. వృద్ధులను సేవించేవాడూ, శ్రీమంతుడూ, సమర్థుడూ, ఎక్కువ మాట్లాడనివాడూ, రాజకుమారుడూ, ప్రియులలో శ్రేష్ఠుడూ, నా మామగారి వంటివాడూ; రాముని సోదరుడైన లక్ష్మణుడు నాకంటే కూడా రామునికి ప్రియమైనవాడు; ఏ భారానికి నియమించబడతాడో దానిని ఆ వీర్యవంతుడు మోస్తాడు; ఎవనిని చూసి రాఘవుడు గతించిన పూజ్యుడైన తండ్రిని స్మరించలేదో — అతనికి నా మాటగా నా తరఫున కుశలం చెప్పాలి. మృదువూ, శుచీ, దక్షుడూ, రామునికి ప్రియుడూ అయిన లక్ష్మణుడు నా దుఃఖాన్ని తొలగించేవాడు అయ్యేలా, వానరశ్రేష్ఠా, అలా చెప్పు.’ ‘హరియూథపా, ఈ కార్యనిర్వహణలో నీవే ప్రమాణం; నీ ప్రయత్నం వల్ల రాఘవుడు నా విషయంలో ప్రయత్నశీలుడు కావాలి.’ ఇక్కడ పంచవటీ ప్రసంగంలో సీత లక్ష్మణునితో అన్న కఠినమైన మాటలకు ప్రాయశ్చిత్తంలా కనిపిస్తుంది — ఇప్పుడు ఆమె అతనిని తల్లి వంటి స్నేహంతో స్మరిస్తుంది, మామగారి వంటివాడని భావిస్తుంది. ‘న తు మాం వేద లక్ష్మణః’ — ‘లక్ష్మణునికి నా సంగతి తెలియలేదు’ — అనే మాటలో ఆమె ఖేదం — అపహరణ సమయంలో అతడు దూరంగా ఉన్నాడు, అతని దోషం లేదు. లక్ష్మణుని గుణగణన దీర్ఘమైనది, ఎందుకంటే ఆమె అతనిని రామునికి అత్యంత ప్రియమైన సహాయకునిగా భావిస్తుంది. ‘నాకంటే ప్రియమైనవాడు’ అనే సీత అంగీకారం ఆమె నిరభిమానతను చూపుతుంది. సందేశపు క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — మొదట రాముని కుశలప్రశ్నా అభివాదమూ, తరువాత లక్ష్మణుని విస్తృతవర్ణన, చివరికి హనుమంతునికే కార్యభారం. కౌసల్య ‘లోకానికి ప్రభువును కన్నది’ అనే మాటతో రాముని మహత్త్వం తల్లి గౌరవంతో పాటు చెప్పబడింది. లక్ష్మణుని త్యాగం ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించబడింది — పూలమాలలనూ రత్నాలనూ ప్రియమైన శ్రేష్ఠస్త్రీలనూ ఐశ్వర్యాన్నీ విడిచి అతడు వనానికి వచ్చాడు. ‘రాముని పట్ల తండ్రి పట్లలా, నా పట్ల తల్లి పట్లలా’ — ఇదే అతని ఆచరణకు సారం. ‘మామగారి వంటివాడు’ అనే మాటతో ఆమె లక్ష్మణునిలో దశరథుని గుణాలను చూస్తుంది. ‘యం దృష్ట్వా రాఘవో వృత్తమార్యం నానుస్మరత్’ — ‘ఎవనిని చూసి రాఘవుడు గతించిన పూజ్యుని స్మరించలేదో’ — అనే మాటకు అర్థం — లక్ష్మణుని సేవ వల్ల రాముడు దివంగతుడైన తండ్రి దశరథుని స్మరించలేదు, పితృవియోగ దుఃఖాన్ని కూడా మరచిపోయాడు. ‘ధురి నియుక్త ఉద్వహతి’ — ‘భారానికి నియమించబడితే మోస్తాడు’ — అనేది ఎద్దు ఉపమ — తనకు ఏ భారం ఇవ్వబడుతుందో దానిని అతడు విశ్రాంతి లేకుండా మోస్తాడు. ‘న బహుభాషితా’ — ‘ఎక్కువ మాట్లాడనివాడు’ — అనే గుణం లక్ష్మణుని మితభాషిత్వాన్ని చూపుతుంది. చివరికి సీత హనుమంతునే ‘ప్రమాణం’ అంటుంది — అతని ఉత్సాహంతో రాముడు ప్రయత్నశీలుడవుతాడని ఆమె విశ్వాసం.
‘నా నాథుడూ శూరుడూ అయిన రామునితో ఇది మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పు — దశరథాత్మజా, ఒక నెల వరకు ప్రాణాలు నిలుపుకుంటాను; నెల తరువాత జీవించను, సత్యం మీద నీకు చెబుతున్నాను. పాపకర్ముడైన రావణుడు కపటంతో బంధించిన నన్ను, వీరా, పాతాళం నుండి కౌశికిని వలె రక్షించడానికి నీవు తగుదువు.’ తరువాత సీత వస్త్రంలో దాచి ఉంచిన దివ్యమైన శుభమైన చూడామణిని విప్పి ‘రాఘవునికి ఇవ్వాలి’ అంటూ హనుమంతునికి ఇచ్చింది. సాటిలేని ఆ మణిరత్నాన్ని స్వీకరించి వీరుడైన హనుమంతుడు దానిని వ్రేలికి తొడుక్కున్నాడు, ఎందుకంటే అతని బాహువు దానిలోకి పట్టలేదు — అతని బాహువు ఆ మణికి చాలా పెద్దదిగా ఉంది. మణిరత్నాన్ని స్వీకరించి అభివాదం చేసి ఆ కపిశ్రేష్ఠుడు సీతకు ప్రదక్షిణం చేసి వినమ్రుడై పక్కన నిలిచాడు. సీతను చూసినందువల్ల కలిగిన మహాహర్షంతో కూడిన అతడు హృదయంలో రాముని దగ్గరకూ శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుని దగ్గరకూ వెళ్ళిపోయాడు. జనకమహారాజు కుమార్తె తన ప్రభావంతో ధరించిన, అమూల్యమైన ఆ శ్రేష్ఠమణిని స్వీకరించి, మహాపర్వతం గాలి తాకిడి నుండి విముక్తమైనట్లు సుఖమైన మనస్సుతో అతడు తిరుగు ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇక్కడ ‘మాసం’ — ‘ఒక నెల’ — అనే గడువు క్రిందటి సర్గలోని ‘రెండు నెలలు’ కంటే కూడా తక్కువ — సీత ధైర్యపు హద్దు ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉంది — హనుమంతుని మనస్సులోని భారం తొలగిపోయింది, పర్వతం కంపించిన తరువాత స్థిరత్వం పొందినట్లు. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పు’ అనే మాటతో సీత సందేశపు గాంభీర్యాన్ని చూపుతుంది. చూడామణి సీత శిరోభూషణం, వస్త్రంలో దాచి భద్రపరచబడింది; రాముడు దానిని ఇంతకుముందు ఎన్నోసార్లు చూశాడు, అందువల్ల చూడగానే నిశ్చయంగా గుర్తిస్తాడు. హనుమంతుడు మణిని వ్రేలికి ధరించడం అతని సూక్ష్మరూపానికి సూచకం — అతడు మళ్ళీ చిన్నవాడయ్యాడు. ప్రదక్షిణా ప్రణామమూ సీత పట్ల అతని భక్తిని చూపుతాయి. ‘నికృత్యా’ — ‘కపటంతో’ — అనే పదంతో రావణుని కపటం — సన్యాసివేషంతో అపహరణ — గుర్తుచేయబడుతుంది. ‘పాతాళం నుండి కౌశికిని వలె’ అనే ఉపమను హిందీటీక విష్ణువు ఇంద్రుని లక్ష్మిని ఉద్ధరించిన వృత్తాంతంతో వివరిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥