సర్గ
రాముని రాక కోసం సీత ప్రార్థన, హనుమంతుని ప్రతిపాదనను నిరాకరించడం
విషంతో కలిసిన అమృతం, దైవబలం, రెండు నెలల గడువు, విభీషణుని, అవింధ్యుని ప్రయత్నం, వీపుపై ఎక్కమని హనుమంతుని ప్రతిపాదన, మహారూపదర్శనం, సీత నిరాకరణకు కారణాలు, రాముడే స్వయంగా రావాలనే ప్రార్థన
హనుమంతుని మాట విని పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల సీత ధర్మార్థాలతో కూడిన ఈ మాట అతనితో అన్నది. ‘వానరా, రాముడు అనన్యమనస్కుడై శోకపరాయణుడై ఉన్నాడని నీవు చెప్పినది నాకు విషంతో కలిసిన అమృతంలా ఉంది’ — ప్రియుని అనురాగం అమృతం, అతని దుఃఖం మాత్రం విషం. తరువాత ఆమె దైవబలాన్ని వర్ణిస్తుంది — విస్తారమైన ఐశ్వర్యంలో ఉన్నా, అతి దారుణమైన ఆపదలో ఉన్నా మనిషిని కృతాంతుడు తాడుతో కట్టి లాగుతున్నట్లు లాగుకుపోతాడు. ప్రాణులకు విధి తప్పించుకోరానిదే; సౌమిత్రినీ, నన్నూ, రామునీ ఆపదలచే మోహితులైనవారిని చూడు. ఓడ పగిలి సముద్రంలో ఈదుతూ అలసిపోయిన మనిషిలా రాఘవుడు ఈ శోకపు ఒడ్డుకు ఎలా చేరుతాడు? రాక్షసులను చంపి, రావణుని సంహరించి, లంకను ధ్వంసం చేసి నా భర్త నన్ను ఎప్పుడు చూస్తాడు? అందువల్ల ‘త్వరపడు’ అని అతనికి చెప్పాలి — ఈ సంవత్సరం పూర్తి కానంతవరకే నా జీవితం. రావణుడు విధించిన గడువులో పదవ నెల నడుస్తున్నది, రెండు నెలలే మిగిలాయి. రావణుని సోదరుడు విభీషణుడు నన్ను తిరిగి అప్పగించమని ప్రయత్నపూర్వకంగా అతనిని బతిమాలాడు, కాని అతడు మనస్సు పెట్టడం లేదు; నన్ను తిరిగి ఇవ్వడం అతనికి రుచించడం లేదు, ఎందుకంటే కాలానికి వశుడైన అతనిని యుద్ధంలో మృత్యువే వెదకుతున్నది. ఇక్కడ సీత మాటలో ఆశా భయమూ కలిసి ఉన్నాయి — ఒకవైపు రాముని స్నేహంతో ఆశ్వాసన, మరొకవైపు కాలపు సంకోచం. ‘రెండు నెలలు’ అనే గడువు తరువాతి మాటనంతా తొందరతో నింపుతుంది. విభీషణుని ప్రస్తావన రాబోయే కథకు పూర్వసూచన — లంకలో కూడా ధర్మం పలికేవాడు ఒకడున్నాడని. ‘ధర్మార్థసహితమ్’ — ‘ధర్మార్థాలతో కూడిన’ — అనే విశేషణం సీత మాట కేవలం విలాపం కాదని, ధర్మంతోనూ అర్థంతోనూ కూడిన, ఆలోచించి పలికిన మాట అని సూచిస్తుంది. మొదట ఆమె హనుమంతుని వార్తకు రెండు విధాల ఫలాన్ని అంగీకరిస్తుంది — రాముని అనన్యభక్తి ఆమెకు సుఖమిస్తుంది, అతని శోకం మాత్రం ఆమెను దహిస్తుంది; అందుకే ‘విషంతో కలిసిన అమృతం’ అనే ఉపమ. తరువాత ఆమె తన దుఃఖానికి కారణాన్ని దైవంపై ఉంచుతుంది, రాముని దోషంపై కాదు — ఐశ్వర్యంలోనైనా ఆపదలోనైనా మనిషి స్వతంత్రుడు కాదు, కృతాంతుడు అతనిని తాడుతోలా లాగుతాడు. ‘పశ్య మోహితాన్’ — ‘మోహితులైనవారిని చూడు’ — అనే మాటతో ఆమె ముగ్గురి దుఃఖాన్నీ హనుమంతుని ఎదుట ఉంచుతుంది — లక్ష్మణుడు, తాను, రాముడు. ఓడ పగిలి సముద్రంలో ఈదుతున్న మనిషి అనే ఉపమ రాముని శోకపు గాంభీర్యాన్ని చూపుతుంది — ఒడ్డు దూరంగా ఉంది, బలం క్షీణిస్తున్నది. ‘కదా ద్రక్ష్యతి’ — ‘ఎప్పుడు చూస్తాడు’ — అనే సీత ప్రశ్న సంశయం కాదు, ఉత్కంఠ. ‘స వాచ్యః సంత్వరస్వ’ — ‘త్వరపడు అని అతనికి చెప్పాలి’ — అనేది సందేశపు సారం — త్వరే ముఖ్యం. రావణుడు విధించిన గడువు ముందటి సర్గలలో చెప్పబడింది; ఇక్కడ సీత దాని లెక్కను స్పష్టం చేస్తుంది — పది నెలలు గడిచాయి, రెండు మిగిలాయి. విభీషణుని ప్రయత్నం నిష్ఫలమైందని చెబుతూ ఆమె రావణుని వినాశం నిశ్చితమని భావిస్తుంది — ‘మృత్యువు వెదకుతున్నది’ అని.
ఇదంతా ఎలా తెలిసిందో సీత స్వయంగా చెబుతుంది — విభీషణుని పెద్ద కుమార్తె కల అనే పేరుగలది, తల్లి స్వయంగా పంపగా వచ్చి ఆమె నాకు ఇది చెప్పింది. అవింధ్యుడనే మేధావీ, విద్వాంసుడూ, ధైర్యశాలీ, శీలవంతుడూ, వృద్ధుడూ అయిన రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ఒకడున్నాడు, అతడు రావణునికి బాగా ఆదరణీయుడు కూడా; అతడు ‘రాముని వల్ల రాక్షసులకు వినాశం వచ్చి పడింది’ అని రావణుని హెచ్చరించాడు, కాని ఆ దుష్టాత్ముడు అతని హితవాక్యాన్ని వినడం లేదు. తరువాత సీత తన విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తుంది — ‘వానరశ్రేష్ఠా, నా భర్త నన్ను త్వరలోనే పొందుతాడని ఆశిస్తున్నాను; నా అంతరాత్మ శుద్ధమైనది, అతనిలో ఎన్నో గుణాలు ఉన్నాయి.’ ఉత్సాహం, పౌరుషం, సత్త్వం, దయ, కృతజ్ఞత, విక్రమం, ప్రభావం — ఇవి రాఘవునిలో ఉన్నాయి. జనస్థానంలో సోదరుని సహాయం లేకుండానే పద్నాలుగు వేలమంది రాక్షసులను చంపినవానిని చూసి ఏ శత్రువు కలవరపడడు? ఆ పురుషశ్రేష్ఠుని ఆపదలు కదిలించలేవు; పులోముని కుమార్తె శచీదేవికి ఇంద్రుని ప్రభావం తెలిసినట్లు నాకు అతని మహిమ తెలుసు. బాణసమూహాలే కిరణాలుగా గల శూరుడైన రామసూర్యుడు శత్రురాక్షసమయమైన నీటిని ఇంకిపోజేస్తాడు — సూర్యుడు నీటిని ఎండగట్టినట్లు రాముడు రాక్షససమూహాన్ని నాశనం చేస్తాడు. ఇక్కడ లంకలోని అంతఃస్థితి కూడా కనిపిస్తుంది — రావణుని పరివారంలోనే కొందరు ధర్మవాదులు ఉన్నారు, కాని వారి మాటను అతడు స్వీకరించడు. దుఃఖంలో కూడా రాముని గుణాలను లెక్కించడమే సీత ధైర్యానికి ఆధారం. ‘ఆశంసే’ — ‘ఆశిస్తున్నాను’ — అనే పదంతో ఆశా, ‘శుద్ధమైన అంతరాత్మ’ అనే పదంతో తన పాతివ్రత్యానికి సాక్ష్యమూ సూచించబడ్డాయి. కల ప్రస్తావన విభీషణుని ఇల్లు సీత పట్ల సానుభూతితో ఉండేదని సూచిస్తుంది — తల్లే స్వయంగా కుమార్తెను పంపింది. అవింధ్యుని విశేషణాలు — మేధావి, విద్వాంసుడు, ధైర్యశాలి, శీలవంతుడు, వృద్ధుడు — అతని మాటకు ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తాయి; అటువంటివాని మాటను కూడా రావణుడు స్వీకరించడం లేదంటే అది అతని దుర్బుద్ధికి ప్రమాణం. ‘రామాత్ క్షయమనుప్రాప్తమ్’ — ‘రాముని వల్ల వినాశం వచ్చి పడింది’ — అనే మాట అవింధ్యుని దూరదృష్టిని చూపుతుంది. తరువాత సీత రాముని ఏడు గుణాలను లెక్కిస్తుంది — ఇవి కేవలం వీరుని గుణాలు కావు, ధార్మికుడైన రాజు గుణాలు కూడా. కృతజ్ఞతా, దయా అనే గుణాలు ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించదగినవి, ఎందుకంటే అవే రాముని సీత వైపు ప్రేరేపిస్తాయి. జనస్థానంలో ఖరదూషణాదుల వధ రాముని బలానికి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం.
ఈ విధంగా రాముని కోసం శోకంతో కృశించి, మాట్లాడుతూ, కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖంతో ఉన్న సీతతో కపి హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నా మాట విన్నంతనే రాఘవుడు వానర భల్లూక సమూహాలతో నిండిన మహాసైన్యాన్ని నడిపిస్తూ త్వరలోనే వస్తాడు. లేదా ఈ రోజే రాక్షసులతో కూడిన ఈ దుఃఖం నుండి నిన్ను విడిపిస్తాను; ఓ అనిందితా, నా వీపుపై ఎక్కు. నిన్ను వీపుపై ఎక్కించుకుని సముద్రాన్ని దాటుతాను; రావణునితో సహా లంకను కూడా మోసుకుపోగల శక్తి నాకు ఉంది. అగ్ని హోమం చేసిన హవిస్సును ఇంద్రునికి చేర్చినట్లు, నేను ఈ రోజే నిన్ను ప్రస్రవణపర్వతంపై ఉన్న రాఘవునికి చేరుస్తాను. దైత్యవధలో విష్ణువులా దృఢనిశ్చయంతో ఉన్న, లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుని నీవు ఈ రోజే చూస్తావు — నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో, పర్వతరాజు శిఖరంపై కూర్చున్న ఇంద్రునిలా ఉన్నవానిని. దేవీ, సందేహించకు; రోహిణి చంద్రునితో కలవాలని కోరినట్లు రామునితో కలయికను కోరుకో. నా వీపుపై ఎక్కు, ఆకాశమనే మహాసముద్రాన్ని దాటు. నేను తీసుకువెళ్తున్న నిన్ను లంకానివాసులు ఎవ్వరూ వెంబడించలేరు; నేను ఇక్కడికి ఎలా వచ్చానో అలాగే నిన్ను ఎత్తుకుని ఆకాశమార్గాన వెళ్తాను.’ ఆ అద్భుతమైన మాట విని హర్షంతోనూ విస్మయంతోనూ సర్వాంగాలూ పులకించిన మైథిలి ఇలా అన్నది — ‘హనుమా, ఇంత దూరమైన దారిలో నన్ను ఎలా తీసుకువెళ్ళాలనుకుంటున్నావు? ఇదే నీ కపిత్వం — కోతిచేష్ట — అని అనుకుంటాను. చిన్న శరీరం గల నీవు నన్ను నా భర్త, మానవేంద్రుని దగ్గరకు ఎలా తీసుకువెళ్ళాలనుకుంటున్నావు?’ ఇక్కడ హనుమంతుని ఉత్సాహమూ సీత వివేకమూ ఒకదానికొకటి ఎదురెదురుగా ఉన్నాయి. ‘కపిత్వం’ అనే మాటలో కొంత హాస్యం కూడా ఉంది — చపలమైన వానరుని సాహసంలా ఆమెకు అనిపిస్తుంది. అప్పుడు హనుమంతుని శరీరం చిన్నదిగా ఉంది, అందువల్ల ఆమె సంశయం స్వాభావికమైనది. అతని ప్రతిపాదనలో భక్తీ తొందరా రెండూ కనిపిస్తాయి, సీత జవాబులో మాత్రం ధైర్యమూ వివేకమూ. హనుమంతుని ప్రతిపాదనలో రెండు ప్రత్యామ్నాయాలు — మొదటిది రాముడు సైన్యంతో వస్తాడు, లేదా ఈ రోజే అతడు సీతను తీసుకువెళ్తాడు. రెండవ ప్రత్యామ్నాయం అతని ఉత్సాహం నుండి పుట్టింది; సముద్రలంఘన అనుభవాన్ని స్మరిస్తూ ‘నేను ఇక్కడికి ఎలా వచ్చానో అలాగే వెళ్తాను’ అని అతడు నమ్ముతాడు. ‘రావణునితో సహా లంకను కూడా మోసుకుపోగల శక్తి ఉంది’ అనే మాట కేవలం గర్వం కాదు, తన బలం గురించిన యథార్థజ్ఞానం. అగ్ని హవిస్సును ఇంద్రునికి చేర్చే ఉపమ పవిత్రతను సూచిస్తుంది — సీత హవిస్సులా శుద్ధమైనది, హనుమంతుడు అగ్నిలా వాహకుడు. ప్రస్రవణపర్వతంపై ఉన్న రాముని ‘పర్వతరాజు శిఖరంపై ఇంద్రునిలా’ అని వర్ణించడం అతని ప్రతీక్షనూ గౌరవాన్నీ చూపుతుంది. రోహిణి చంద్రునితో కలిసే ఉపమ ఈ సర్గల్లో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — అది సీతారాముల నిత్యసంబంధానికి చిహ్నం. ‘ఆకాశమహార్ణవం తర’ — ‘ఆకాశమనే మహాసముద్రాన్ని దాటు’ — అనే మాటలో ఆకాశం కూడా సముద్రంలా కల్పించబడింది. ‘వెంబడించలేరు’ అనే మాటతో అతడు రాక్షసులు వెంటాడతారనే భయాన్ని కూడా తొలగించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. సీతకు హర్షమూ విస్మయమూ ఒకేసారి — విముక్తి ఆశతో హర్షం, ప్రతిపాదనలోని సాహసంతో విస్మయం. ‘ఎలా తీసుకువెళ్ళాలనుకుంటున్నావు’ అనే ఆమె ప్రశ్న రెండుసార్లు చెప్పబడింది, దానివల్ల ఆమె సంశయపు దృఢత్వం సూచించబడుతుంది. దూరమైన దారి, చిన్న శరీరం అనే రెండు కారణాలను ఆమె మొదట చెబుతుంది. ఈ ప్రసంగంలోని నాటకీయతను కూడా గమనించాలి. ముందటి సర్గలలో హనుమంతుడు దూతలా వినయంతో సందేశం చెప్పాడు; ఇక్కడ మాత్రం రక్షకునిలా తానే కార్యాన్ని పూర్తిచేయాలనుకుంటాడు. అతని మాటలో మూడు హేతువులు — సీత దుఃఖం త్వరగా తొలగిపోవడం, రాముని శోకం తీరడం, తన సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించడం. సీత మాత్రం ప్రతిపాదనలోని సౌహార్దాన్ని అంగీకరించి కూడా దాని ఆచరణసాధ్యతను ప్రశ్నిస్తుంది. ‘మానవేంద్రుడైన భర్త దగ్గరకు’ అనే మాటతో గమ్యం కేవలం సముద్రపు ఆవలి ఒడ్డు కాదు, రాముని సాన్నిధ్యమని ఆమె గుర్తుచేస్తుంది. ఈ విధంగా ప్రశ్నోత్తరాలతో తరువాతి మహారూపదర్శనానికి భూమిక సిద్ధమైంది.
సీత మాట విని శ్రీమంతుడైన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు ‘ఇది నాకు ఒక కొత్త అవమానం’ అని ఆలోచించాడు. ‘ఈ నల్లని కన్నుల ఆమెకు నా సత్త్వం గాని ప్రభావం గాని తెలియదు; అందువల్ల నేను ఇచ్ఛానుసారం దాల్చగల రూపాన్ని వైదేహి చూడుగాక.’ అని ఆలోచించి ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు సీతకు తన నిజరూపాన్ని చూపించాడు. ఆ ధీమంతుడు చెట్టు నుండి దూకి సీతకు నమ్మకం కలిగించడం కోసం పెరగడం మొదలుపెట్టాడు. మేరు మందర పర్వతాల వంటివాడూ, జ్వలించే అగ్ని వంటి కాంతి గలవాడూ అయి అతడు సీత ఎదుట నిలిచాడు. పర్వతం వంటివాడూ, ఎర్రని ముఖం గలవాడూ, వజ్రం వంటి కోరలూ గోళ్ళూ గలవాడూ, భయంకరుడూ, మహాబలుడూ అయిన ఆ వానరుడు వైదేహితో ఇలా అన్నాడు — ‘పర్వతాలతో, వనప్రదేశాలతో, అట్టాలతో, ప్రాకారాలతో, తోరణాలతో, దాని ప్రభువుతో సహా ఈ లంకను కూడా తీసుకువెళ్ళగల శక్తి నాకు ఉంది. అందువల్ల నీ బుద్ధిని స్థిరపరచుకో, దేవీ, సందేహం చాలు; లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుని శోకరహితుని చెయ్యి.’ పర్వతం వంటి అతనిని చూసి పద్మపత్రాల వంటి విశాలమైన కన్నులు గల జనకుని కుమార్తె వాయువు ఔరసపుత్రునితో ఇలా అన్నది — ‘మహాకపీ, నీ సత్త్వాన్నీ బలాన్నీ, వాయువు వంటి నీ గమనాన్నీ, అగ్ని వంటి అద్భుతమైన నీ తేజస్సునూ నేను ఎరుగుదును. సాధారణమైన మరొక వానరుడు అప్రమేయమైన సముద్రానికి ఆవల ఉన్న ఈ భూమికి ఎలా రాగలడు? వెళ్ళడంలోనూ తీసుకువెళ్ళడంలోనూ నీ శక్తి నాకు తెలుసు; అయినా తన కార్యసిద్ధి విషయంలోలా తప్పక బాగా ఆలోచించి త్వరగా నిర్ణయించాలి.’ ఇక్కడ ‘నవః పరిభవః’ — ‘కొత్త అవమానం’ — అనే హనుమంతుని అంతర్గత మాట రమణీయమైనది — అతడు అవమానాన్ని సహించడు, కాని కోపం లేకుండా కేవలం తన రూపాన్ని చూపడంతోనే జవాబిస్తాడు. సీత కూడా అతని సామర్థ్యాన్ని అంగీకరించి వివేకాన్ని విడువదు — బలం తెలిసింది, కాని వెళ్ళడంలోని ఔచిత్యాన్ని విడిగా ఆలోచించాలి. ఇక్కడ హనుమంతుని వినయమూ బలమూ రెండూ ప్రకటమవుతాయి. చూపినంత మాత్రాన వివాదం శాంతించింది, తరువాత ధర్మవిచారం మొదలవుతుంది. హనుమంతుని పెరుగుదల పర్వతంలా వర్ణించబడింది — మేరువూ మందరమూ పురాణప్రసిద్ధమైన మహాపర్వతాలు, వాటి ఉపమ అతని ఆకారపు విస్తారాన్ని చూపుతుంది. ఎర్రని ముఖం, వజ్రం వంటి కోరలూ గోళ్ళూ అనే విశేషణాలు అతని భయంకరత్వాన్ని సూచిస్తాయి, కాని అతని మాట మృదువే — ‘అలం వికాంక్షయా’ — ‘సందేహం చాలు’. ‘సనాథాం లంకామ్’ అనే పదం రావణునితో సహా లంక అని సూచిస్తుంది. పర్వతం వంటి అతనిని చూసి సీత ‘వాయువు ఔరసపుత్రుడు’ అని సంబోధిస్తుంది — అతని దివ్యజన్మ అప్పుడే ఆమె మనస్సులో స్పష్టమవుతుంది. వాయువు గమనం, అగ్ని తేజస్సు అనే రెండు ఉపమలు అతని వేగాన్నీ ప్రభావాన్నీ సంగ్రహంగా చెబుతాయి. ‘సాధారణమైన మరొకడు’ అనే మాటతో సామాన్య వానరుడు ఇది చేయలేడని ఆమె అంగీకరిస్తుంది. అయినా ‘సంప్రధార్య’ — ‘బాగా ఆలోచించి’ — అనే పదంతో ఆమె వివేకపు ఆవశ్యకతను మళ్ళీ స్థాపిస్తుంది. ఈ ప్రసంగంలో హనుమంతుని ఆత్మబోధ కూడా ప్రకటమవుతుంది. సముద్రలంఘనంలోనూ సురసతో సమాగమంలోనూ అతడు రూపాన్ని పెంచాడు; ఇప్పుడు సీత విశ్వాసం కోసం మళ్ళీ అలా చేస్తాడు. ‘కామతః’ — ‘ఇచ్ఛానుసారం’ — అనే పదం అతని రూపపరివర్తనం అతని స్వేచ్ఛకు అధీనమని సూచిస్తుంది. ‘పాదపాదాప్లుత్య’ — ‘చెట్టు నుండి దూకి’ — అనే మాటను బట్టి అతడు మొదట చెట్టు నుండి దిగి నేలపై నిలిచే పెరుగుతాడు, సీత ఎదుట నిలుస్తాడు. అతని మాటలో సీత శోకం తొలగడమూ రాముడు శోకరహితుడు కావడమూ — రెండూ ఒకేసారి లక్ష్యం. సీత అతనిని ‘మహాకపీ’ అని సంబోధిస్తుంది, ఇంతకుముందు మాత్రం ‘హరియూథపా’ అని — సంబోధనలోని మార్పే ఆమె అభిప్రాయంలోని మార్పును చూపుతుంది.
సీత వెళ్ళడంలోని దోషాలను క్రమంగా చెబుతుంది. ‘కపిశ్రేష్ఠా, నీతో నేను వెళ్ళడం యుక్తం కాదు. వాయువేగంతో సమానమైన వేగం గల నీ వేగం నన్ను మూర్ఛపోయేలా చేయవచ్చు; ఆకాశాన్ని ఆశ్రయించి సముద్రం మీదుగా పైపైకి వెళ్తున్న నీ వీపు మీది నుండి నేను పడిపోవచ్చు. తిమింగిలాలతో, మొసళ్ళతో, చేపలతో నిండిన సముద్రంలో పడిపోతే నేను నిస్సహాయురాలినై జలచరాలకు ఉత్తమమైన ఆహారం అవుతాను. శత్రునాశకా, అందువల్ల నీతో కలిసి వెళ్ళలేను; భార్యను మోస్తున్న నీకు కూడా ప్రాణాపాయం కలుగవచ్చు. నన్ను తీసుకుపోతుండటం చూసి రావణుని ఆజ్ఞ పొందిన భీమవిక్రములైన రాక్షసులు వెంబడించవచ్చు; శూలాలూ ముద్గరాలూ చేతబట్టిన వారు చుట్టుముట్టగా, భార్యను మోస్తున్న నీవు ప్రాణాపాయంలో పడవచ్చు. ఆకాశంలో ఆయుధాలతో అనేకమంది రాక్షసులు, నీవు నిరాయుధుడవు; యుద్ధమూ నా రక్షణా రెండూ ఒకేసారి ఎలా చేస్తావు? క్రూరకర్ములైన వారితో నీవు యుద్ధం చేస్తుండగా భయార్తురాలినైన నేను నీ వీపు మీది నుండి పడిపోవచ్చు. బలవంతులైన ఆ మహారాక్షసులు ఎలాగో నిన్ను జయించవచ్చు; లేదా నీవు వెనుదిరిగినప్పుడు నీ వీపు మీది నుండి పడిపోయిన నన్ను ఆ పాపరాక్షసులు పట్టుకుని తీసుకుపోవచ్చు, నీ చేతి నుండి లాక్కోవచ్చు, లేదా చంపవచ్చు — యుద్ధంలో జయాపజయాలు అనిశ్చితమైనవి. లేదా రాక్షసుల బెదిరింపులకు నేనే ప్రాణాలు విడువవచ్చు, అప్పుడు నీ ప్రయత్నం నిష్ఫలమవుతుంది. నీవు రాక్షసులందరినీ చంపడానికి సమర్థుడవే కావచ్చు, కాని నీవు రాక్షసులను చంపితే రాఘవుని కీర్తి తగ్గిపోతుంది. లేదా రాక్షసులు నన్ను వానరులకూ రాఘవునికీ తెలియని రహస్యప్రదేశంలో ఉంచవచ్చు; అప్పుడు నా కోసం నీవు చేసిన ఈ ప్రయత్నం నిరర్థకమవుతుంది. నీతో కలిసి రాముడు రావడంలో మాత్రం గొప్ప ప్రయోజనం ఉంది. అమితతేజస్వి అయిన రాఘవుని, అతని సోదరుల, నీ రాజకులపు జీవితం నా మీదే ఆధారపడి ఉంది; నా విషయంలో నిరాశ చెందిన ఆ ఇద్దరూ శోకసంతాపాలతో కృశించి, సమస్త భల్లూకవానరులతో కలిసి ప్రాణాలు విడుస్తారు. భర్తృభక్తిని ముందుంచుకుని రాముడు తప్ప మరొకరి శరీరాన్ని నేను స్వయంగా తాకాలని కోరను. రావణుని శరీరస్పర్శ మాత్రం బలాత్కారంగా కలిగింది — అప్పుడు అసమర్థురాలినై, అనాథనై, నిస్సహాయురాలినై నేను ఏమి చేయగలను?’ ఇక్కడ సీత తర్కం క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట శారీరకమైన భయం, తరువాత యుద్ధపు అనిశ్చితత, తరువాత రాముని కీర్తి, చివరికి పాతివ్రత్యం. చివరి కారణమే మూలంగా కనిపిస్తుంది, ముందటివి దానికి బలం చేకూర్చేవి. మొదటి కారణం వేగం — వాయువేగంతో సమానమైన హనుమంతుని వేగం నన్ను మూర్ఛపోయేలా చేయవచ్చు, అప్పుడు నేను పడిపోవచ్చు. రెండవది సముద్రపు భయం — అక్కడ తిమింగిలాలూ మొసళ్ళూ చేపలూ ఉన్నాయి, పడిపోతే నేను వాటికి ఆహారమవుతాను. మూడవది యుద్ధపు అనిశ్చితత — రాక్షసులు వెంబడించవచ్చు, హనుమంతుడు నిరాయుధుడు, సీతను రక్షిస్తూ యుద్ధం చేయలేడు. ఇక్కడ ‘కలత్రవాన్’ — ‘భార్యను మోస్తున్నవాడు’ — అనే పదం ముఖ్యమైనది — భార్యను మోస్తున్న యోధుడు రెట్టింపు భారం మోస్తాడు, అతని ప్రాణాపాయం కూడా రెట్టింపు. నాలుగవ కారణం రాముని కీర్తి — హనుమంతుడే రాక్షసులందరినీ చంపి సీతను తీసుకువెళ్తే, ‘రాముడు స్వయంగా ఏమీ చేయలేదు’ అనే అపవాదు లోకంలో కలుగుతుంది. ఐదవది దాచివేయబడుతుందనే భయం — రాక్షసులు సీతను ఎక్కడో రహస్యప్రదేశంలో ఉంచవచ్చు, అప్పుడు మళ్ళీ వెదకడం అసాధ్యమవుతుంది. ఆరవది అందరి జీవితాలకూ ఆశ్రయం — సీతకు ఏదైనా అనిష్టం జరిగితే రాముడూ, లక్ష్మణుడూ, సుగ్రీవుని కులమూ, వానరులూ, భల్లూకాలూ అందరూ ప్రాణాలు విడుస్తారు. ఏడవది ముఖ్యమైన కారణం పాతివ్రత్యం — స్వేచ్ఛగా పరపురుషుని శరీరాన్ని తాకడం ఆమె ధర్మానికి విరుద్ధం. రావణుని స్పర్శ బలాత్కారంగా జరిగింది, అప్పుడు ఆమె అసమర్థురాలు; ఇప్పుడు మాత్రం స్పర్శ స్వేచ్ఛతో జరుగుతుంది, అందువల్ల ఆమె నిరాకరిస్తుంది. ఈ శ్లోకసమూహపు విశేషం — సీత హనుమంతుని బలాన్ని నిందించదు, కేవలం పరిస్థితిలోని విపత్తులను లెక్కిస్తుంది. ‘అనవస్థౌ హి దృశ్యేతే యుద్ధే జయపరాజయౌ’ — ‘యుద్ధంలో జయాపజయాలు అనిశ్చితంగా కనిపిస్తాయి’ — అనే మాట సామాన్యమైన నీతివాక్యం కూడా. హనుమంతుని భక్తిని ఆమె గౌరవిస్తుంది, అయినా ధర్మమర్యాదను దాటదు. సీత మాటల క్రమం కూడా మనోజ్ఞమైనది. ఆమె మొదట తన దౌర్బల్యాన్నే కారణంగా చూపుతుంది, హనుమంతునిది కాదు — ‘నన్ను మూర్ఛపోయేలా చేయవచ్చు’, ‘నేను పడిపోవచ్చు’ అని; ఈ విధంగా ఆమె హనుమంతుని అభిమానాన్ని దెబ్బతీయదు. తరువాత ఆమె యుద్ధంలోని వివిధ సంభావనలను ఒక్కొక్కటిగా లెక్కిస్తుంది — రాక్షసులు జయించవచ్చు, ఆమెను లాక్కుపోవచ్చు, చంపవచ్చు, దాచివేయవచ్చు; ప్రతి సంభావనా హనుమంతుని ప్రయత్నాన్ని నిష్ఫలం చేస్తుంది. చివరికి ఆమె సానుకూలమైన మార్గాన్ని చూపుతుంది — ‘నీతో కలిసి రాముడు రావడంలో గొప్ప ప్రయోజనం ఉంది’. ఈ వాక్యంలోనే మొత్తం నిరాకరణకు సమాధానం నిహితమై ఉంది — ఆమె వెళ్ళడం కాదు, రాముడు వచ్చి తీసుకువెళ్ళడం. ‘మయి జీవితమాయత్తమ్’ — ‘జీవితం నా మీద ఆధారపడి ఉంది’ — అనే మాటతో ఆమె తన భద్రతలోని ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతుంది — ఒక్కరి జీవితంతో ఎందరో జీవితాలు ముడిపడి ఉన్నాయి. పాతివ్రత్యపు కారణాన్ని ఆమె చివరలో చెబుతుంది, దానివల్ల దాని గౌరవం పెరుగుతుంది. ‘అనీశా వినాథా వివశా’ — ‘అసమర్థురాలు, అనాథ, నిస్సహాయురాలు’ — అనే మూడు పదాలతో రావణుడు చేసిన అపహరణలోని నిరుపాయత ప్రకాశిస్తుంది, ఆమె నిర్దోషిత్వం స్థాపించబడుతుంది.
‘రాముడు ఇక్కడికి వచ్చి రాక్షసులతో సహా దశగ్రీవుని చంపి నన్ను తీసుకుని ఇక్కడి నుండి వెళ్తే, అది అతనికి తగినది. రణంలో శత్రువులను మర్దించే ఆ మహాత్ముని పరాక్రమాలను నేను విన్నాను, చూశాను; దేవతలూ గంధర్వులూ సర్పాలూ రాక్షసులూ యుద్ధంలో రామునితో సమానులు కారు. విచిత్రమైన ధనుస్సు గలవాడూ, ఇంద్రునితో సమానమైన విక్రమం గలవాడూ, మహాబలుడూ, లక్ష్మణునితో కూడినవాడూ అయిన రాఘవుని, గాలికి రగులుకుని జ్వలించే అగ్నిని వలె, యుద్ధంలో ఎవడు సహించగలడు? రణంలో శత్రువులను మర్దించేవాడూ, మదించిన దిగ్గజంలా నిలిచేవాడూ, ప్రళయకాల సూర్యుని వంటివాడూ, బాణాలే జ్వాలలుగా గలవాడూ అయిన, లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుని యుద్ధంలో ఎవడు ఎదుర్కోగలడు? అందువల్ల కపిశ్రేష్ఠా, లక్ష్మణునితోనూ యూథపతులతోనూ కూడిన నా ప్రియుని త్వరగా ఇక్కడికి రప్పించు; చాలాకాలంగా రాముని కోసం శోకంతో కృశించిన నన్ను సంతోషపెట్టు.’ చివరి నాలుగు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, సర్గ ముగింపును గంభీరంగా చేస్తాయి. సీత ప్రార్థన కేవలం విముక్తి కోసం కాదు, రాముని కీర్తి కోసం కూడా. ‘తత్ తస్య సదృశం భవేత్’ — ‘అది అతనికి తగినది’ — అనే మాటతో సీత రాముని కర్తవ్యాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — భార్యను ఉద్ధరించడం భర్త చేయవలసిన పనే. మొదటి దీర్ఘవృత్తశ్లోకంలో ఆమె రాముని అద్వితీయత్వాన్ని చెబుతుంది, రెండవ మూడవ శ్లోకాలలో అగ్ని, గజం, సూర్యుడు అనే ఉపమలతో అతని దుర్ధర్షత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది. ‘ఎవడు సహించగలడు, ఎవడు ఎదుర్కోగలడు’ అనే రెండు ప్రశ్నలు రావణుని పరాజయాన్ని నిశ్చయం చేస్తాయి. చివరి శ్లోకంలో ‘సయూథపమ్’ — ‘యూథపతులతో కూడిన’ — అనే పదంతో సుగ్రీవుని సేన రాక కూడా ప్రార్థించబడుతుంది. ఈ విధంగా సర్గ ఆశతో ముగుస్తుంది, నిరాశతో కాదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥