॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 36వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

ఉంగరం ఇవ్వడం, సీత ప్రశ్నలు

రామనామాంకితమైన ఉంగరం, సీత హర్షం, హనుమంతుని ప్రశంస, ‘కచ్చిత్’ ప్రశ్నమాల, రామునికి తెలియకపోవడం, శీఘ్రాగమనం, శపథం, రాముని విరహవ్రతం

మహాతేజస్వి అయిన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు సీతకు నమ్మకం కలిగించడం కోసం మళ్ళీ వినయంతో కూడిన మాట అన్నాడు. ‘ఓ మహాభాగా, నేను ధీమంతుడైన రాముని దూతనైన వానరుడిని. దేవీ, రాముని పేరు చెక్కిన ఈ ఉంగరాన్ని చూడు. నమ్మకం కోసం ఆ మహాత్ముడు దీనిని ఇచ్చాడు, నేను నీ కోసం తెచ్చాను. ఊరట పొందు, నీకు శుభమగుగాక, నీ దుఃఖఫలం క్షీణించింది — నీ దుఃఖానికి అంతం దాదాపు వచ్చేసింది.’ భర్త చేతిని అలంకరించిన ఆ ఉంగరాన్ని తీసుకుని చూస్తూ జానకి భర్తే వచ్చినట్లు భావించి సంతోషించింది. ఎర్రని అంచులతో తెల్లని విశాలమైన కన్నులు గల ఆమె సుందరమైన ముఖం హర్షంతో ఉప్పొంగి రాహువు నుండి విడివడిన చంద్రునిలా అయింది. తరువాత లజ్జాశీల అయిన ఆ యువతి భర్త సందేశంతో సంతోషించి, సంతృప్తి చెంది, ఆ మహాకపిని ఆదరించి, సత్కరించి, ప్రశంసించింది. క్రిందటి సర్గ చివర సీత మాటలతో నమ్మకం పొందింది, ఈ రోజు వస్తురూపమైన ప్రమాణంతో పూర్తిగా నిశ్చయం పొందింది. ఉంగరం రాముని చేతి స్పర్శను మోసుకువస్తుంది — అందువల్ల దానిని చూసి ఆమె ‘భర్తే వచ్చినట్లు’ అనుభవిస్తుంది. ‘హ్రీమతీ’ — ‘లజ్జాశీల’ — అనే విశేషణం సూక్ష్మమైనది — భర్తను స్మరించడం వల్ల ఆమె ముఖంలో లజ్జా హర్షమూ ఒకేసారి. ‘రాహుముక్త ఇవోడురాట్’ — ‘రాహువు నుండి విడివడిన చంద్రునిలా’ — అనే ఉపమ క్రిందటి సర్గలో కూడా వచ్చింది; కవి దానిని మళ్ళీ ప్రయోగిస్తున్నాడు, దానివల్ల సీత హర్షపు నిరంతరత సూచించబడుతుంది. రాముడు స్వయంగా నమ్మకం కోసం ఉంగరం ఇచ్చాడనే మాటతో అతని దూరదృష్టి కూడా ప్రకటమవుతుంది — అపరిచితుడైన వానరుని సీత హఠాత్తుగా నమ్మదని అతనికి తెలుసు. ‘క్షీణదుఃఖఫలా హ్యసి’ — ‘నీ దుఃఖఫలం క్షీణించింది’ — అనే హనుమంతుని మాట భవిష్యవాణి వంటిది — దుఃఖపు గడువు ముగింపుకు చేరుకుంటున్నది. సీత ఉంగరాన్ని చేతిలోకి తీసుకుని ఒక్కసారి కాదు, మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తుంది.

‘ఓ వానరోత్తమా, నీవు విక్రమశాలివి, సమర్థుడివి, ప్రాజ్ఞుడివి, ఎందుకంటే నీవు ఒక్కడివే ఈ రాక్షసనివాసాన్ని ధిక్కరించావు. విక్రమంలో ప్రశంసనీయుడవై దాటుతూ, నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గల మకరాలయమైన సముద్రాన్ని నీవు గోష్పదంగా చేశావు — ఆవు పాదముద్రలా చిన్నదిగా చేశావు. ఓ వానరశ్రేష్ఠా, రావణుని వల్ల కూడా భయమూ కలవరమూ లేని నిన్ను నేను సాధారణ వానరునిగా భావించను. ఓ కపిశ్రేష్ఠా, ఆత్మజ్ఞుడైన ఆ రాముడు నిన్ను పంపినట్లయితే, నాతో సంభాషించడానికి నీవు అర్హుడవు. దుర్ధర్షుడైన రాముడు పరీక్షించకుండా, పరాక్రమాన్ని తెలుసుకోకుండా ఎవరినీ, ముఖ్యంగా నా దగ్గరకు, పంపడు. అదృష్టవశాత్తు ధర్మాత్ముడూ సత్యప్రతిజ్ఞుడూ అయిన రాముడూ, సుమిత్రకు ఆనందం పెంచే మహాతేజస్వి లక్ష్మణుడూ క్షేమంగా ఉన్నారు.’ సీత ప్రశంస తర్కపూర్ణమైనది — రాముడు స్వయంగా పరీక్షించకుండా ఎవరినీ పంపడు, అందువల్ల రాముడు పంపినవాడు తప్పక యోగ్యుడు. ఈ విధంగా రాముని వివేకంపై విశ్వాసమే హనుమంతుని యోగ్యతకు ప్రమాణం. ఇంతకుముందు అతనిని రావణుడని భావించి భయపడిన సీతే ఈ రోజు అతనిని ‘వానరోత్తమా’, ‘కపిశ్రేష్ఠా’ అని సంబోధిస్తున్నది. ‘గోష్పదీకృతః’ అనేది ప్రసిద్ధ ప్రయోగం — మహాసముద్రం కూడా హనుమంతునికి ఆవు గిట్ట గుర్తులా అల్పమైనది. ‘త్వయైకేన’ — ‘నీవు ఒక్కడివే’ — అనే పదంతో అతని ఒంటరి సాహసానికి ప్రశంస. సీత మూడు విశేషణాలతో హనుమంతుని స్తుతిస్తుంది — శౌర్యంతో విక్రమశాలి, సామర్థ్యంతో సమర్థుడు, బుద్ధితో ప్రాజ్ఞుడు. ఈ మూడు గుణాలూ దూతకు అవసరం — శౌర్యం లేకుండా సముద్రాన్ని దాటలేడు, సామర్థ్యం లేకుండా లంకలో ప్రవేశించలేడు, బుద్ధి లేకుండా సీత విశ్వాసాన్ని పొందలేడు. ‘రావణాదపి న సంభ్రమః’ — ‘రావణుని వల్ల కూడా కలవరం లేదు’ — అనే మాట విశేషమైనది — సీత స్వయంగా రావణునికి భయపడుతున్నది, అందువల్ల హనుమంతుని నిర్భయత్వాన్ని ఆమె సరిగ్గా అర్థం చేసుకుంటుంది. ఈ విధంగా భయగ్రస్తురాలైన ఆమె నిర్భయుడైన దూతను చూసి తాను కూడా ధైర్యం పొందుతుంది.

‘కాకుత్స్థుడు క్షేమంగా ఉంటే, మరి అతడు ప్రళయాగ్నిలా కోపంతో లేచి సముద్రమే మొలనూలుగా గల భూమిని ఎందుకు దహించడం లేదు? లేదా ఆ సోదరులిద్దరూ దేవతలను కూడా నిగ్రహించగల శక్తిమంతులు; నా దుఃఖాలకే విపర్యయం — అంతం — ఇంకా రాలేదని అనుకుంటాను. రాముడు వ్యథ చెందడం లేదు కదా, పరితపించడం లేదు కదా? ఆ పురుషోత్తముడు తరువాత చేయవలసిన కార్యాలను చేస్తున్నాడు కదా? అతడు దీనుడై కలవరపడటం లేదు కదా, కార్యాలలో మోహం చెందడం లేదు కదా? ఆ రాజకుమారుడు పురుషప్రయత్నంతో చేయవలసిన కార్యాలను చేస్తున్నాడు కదా? మిత్రులకు సుహృదుడైన ఆ పరంతపుడు మిత్రుల పట్ల సామదానరూపమైన రెండు విధాల ఉపాయాన్నీ, విజయం కోరుతూ శత్రువుల పట్ల దానభేదదండరూపమైన మూడు విధాల ఉపాయాన్నీ ఆశ్రయిస్తున్నాడు కదా? అతడు మిత్రులను సంపాదిస్తున్నాడు కదా, శత్రువులు కూడా శరణు కోరి అతనిని ఆశ్రయిస్తున్నారు కదా? కల్యాణమిత్రుడైన అతడు మిత్రులచే గౌరవించబడుతున్నాడు కదా? ఆ రాజకుమారుడు దేవతల అనుగ్రహాన్ని కోరుతున్నాడు కదా, పురుషప్రయత్నాన్నీ దైవాన్నీ రెండింటినీ ఆశ్రయిస్తున్నాడు కదా? దూరంగా ఉండటం వల్ల రాఘవునికి నాపై స్నేహం తొలగిపోలేదు కదా? అతడు నన్ను ఈ ఆపద నుండి విడిపిస్తాడు కదా?’ సీత ప్రశ్నలు కేవలం ప్రేమకు సంబంధించినవి కావు, రాజనీతికి సంబంధించినవి కూడా — సామదానభేదదండాలు, మిత్రలాభం, దైవపురుషకారాలు. ఆమె రామమహిషి, అందువల్ల ఆమె చింత భర్త రాజధర్మం గురించి కూడా. ‘కచ్చిత్’ — ‘కదా’ — అనే పదపు ఆవృత్తి అయోధ్యాకాండలోని ‘కచ్చిత్సర్గ’ను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ రాముడు భరతుని అలాగే ప్రశ్నించాడు. చివరి రెండు ప్రశ్నలు మాత్రం హృదయానికి సంబంధించినవి — ‘అతడు నన్ను మరచిపోలేదు కదా?’ అనే భయం అన్ని ప్రశ్నల క్రిందా దాగి ఉంది. మొదటి ప్రశ్న ఉపాలంభరూపమైనది — రాముడు సమర్థుడూ క్షేమంగానూ ఉంటే ఎందుకు రాలేదు? ఆమె తానే జవాబు ఊహించుకుంటుంది — దోషం రామునిది కాదు, నా భాగ్యానిది. సీత ప్రశ్నలు దీర్ఘమైనవి, ఎందుకంటే చాలాకాలంగా రాముని గురించి ఎవరినీ అడగడానికి ఆమెకు అవకాశం దొరకలేదు. నెలల తరబడి రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఉన్న ఆమె ఈ రోజు మొదటిసారిగా రాముని వార్తకు యోగ్యుడైన శ్రోతను పొందింది. మిత్రుల పట్ల రెండు విధాల ఉపాయం, శత్రువుల పట్ల మూడు విధాల ఉపాయం — ఇది నీతిశాస్త్రపు పరిభాష; సీతకు రాముని రాజనీతిజ్ఞత తెలుసు, అందువల్ల ఆమె ప్రశ్నలు కూడా అలాంటివే. ‘దైవం చ పురుషకారం చ’ — ‘దైవాన్నీ పురుషప్రయత్నాన్నీ’ — అనే ప్రశ్నతో ఆమె అడుగుతున్నది — రాముడు కేవలం దైవం కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడా, లేక ప్రయత్నం కూడా చేస్తున్నాడా?

‘సుఖాలకు తగినవాడూ, దుఃఖాలకు తగనివాడూ అయిన రాముడు ఈ ఎడతెగని, గొప్ప దుఃఖాన్ని పొంది క్రుంగిపోవడం లేదు కదా? కౌసల్య, సుమిత్ర, భరతుల కుశలాన్ని అతడు తరచుగా వింటున్నాడు కదా? గౌరవానికి అర్హుడైన రాఘవుడు నా కారణంగా కలిగిన శోకంతో అతిగా పీడింపబడటం లేదు కదా? రాముడు మనస్సు మరల్చుకోలేదు కదా, నన్ను తరింపజేస్తాడు కదా? సోదరప్రేమ గల భరతుడు నా కోసం మంత్రులచే రక్షింపబడిన, భయంకరమైన, ధ్వజాలతో కూడిన అక్షౌహిణీ సైన్యాన్ని పంపుతాడు కదా? శ్రీమంతుడైన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు దంతాలూ గోళ్ళూ ఆయుధాలుగా గల వీరులైన వానరులతో కూడి నా కోసం వస్తాడు కదా? శూరుడూ, సుమిత్రకు ఆనందం పెంచేవాడూ, అస్త్రవిదుడూ అయిన లక్ష్మణుడు బాణసమూహంతో రాక్షసులను నాశనం చేస్తాడు కదా? రౌద్రాస్త్రంతో రాముడు రణంలో మిత్రులతో సహా చంపిన రావణుని కొద్దికాలంలోనే నేను చూస్తాను కదా?’ ఇక్కడ సీత చింత విస్తరించింది — ఇద్దరు అత్తగార్లు, భరతుడు, సుగ్రీవుడు, లక్ష్మణుడు, అందరూ ఆమె మనస్సులో ఉన్నారు. భరతుని అక్షౌహిణి, సుగ్రీవుని వానరసేన, లక్ష్మణుని అస్త్రాలు, రాముని రౌద్రాస్త్రం — ఈ విధంగా ఆమె సహాయకులందరినీ లెక్కిస్తుంది. ఇది ఆమె ఆశకు చిత్రం — ఒక్క సహాయకుడు వచ్చినా ఆమెకు విముక్తి సాధ్యమవుతుంది. చివరి ప్రశ్న రావణవధ గురించి — ఆమె దానిని స్వయంగా చూడాలనుకుంటుంది, ఎందుకంటే ఆమె సమస్త దుఃఖానికీ మూలం అతడే. ‘సుఖానాముచితః … అసుఖానామనూచితః’ — ‘సుఖాలకు తగినవాడు … దుఃఖాలకు తగనివాడు’ — అనే ప్రశ్నలో సీత తల్లి వంటి వాత్సల్యం కనిపిస్తుంది — సుఖంలో పెరిగిన రాజకుమారుడు దుఃఖాన్ని ఎలా సహిస్తాడు? కౌసల్య, సుమిత్ర, భరతుల కుశలం గురించిన ప్రశ్నతో, వనవాసంలో కూడా ఆమె చింత అయోధ్యలోని కుటుంబం కోసం ఉందని ఆమె చూపుతుంది. ‘కచ్చిన్మాం తారయిష్యతి’ — ‘నన్ను తరింపజేస్తాడు కదా’ — అనే ప్రశ్న మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — తరింపజేయడం, విడిపించడం, ఉద్ధరించడం; ఆమె ఎప్పుడూ అదే ప్రశ్నను వేరువేరు మాటలతో అడుగుతుంది. భరతుని సేన ప్రస్తావన కూడా ఆసక్తికరమైనది — భరతుడు నందిగ్రామంలో తాపసవేషంలో నివసిస్తున్నాడని ఆమెకు తెలియదు.

‘బంగారు వన్నె గలదీ, పద్మపు సుగంధం గలదీ అయిన అతని ముఖం నేను లేక శోకంతో దీనమై, నీరు ఇంకిపోయినప్పుడు ఎండకు పద్మం వాడినట్లు, వాడిపోవడం లేదు కదా? ధర్మం నిమిత్తం తన రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టినప్పుడూ, కాలినడకన నన్ను అడవికి తీసుకువెళ్ళినప్పుడూ ఎవనికి భయమూ శోకమూ కలుగలేదో, అతడు ఇప్పుడు హృదయంలో ధైర్యం వహిస్తున్నాడు కదా? అతని తల్లి గాని, తండ్రి గాని, మరెవరైనా గాని స్నేహంలో నాతో సమానులు గాని నాకంటే మిన్న గాని లేరు; ఓ దూతా, నా ప్రియుని సమాచారం వింటూ ఉన్నంతవరకే నేను జీవించాలని కోరుకుంటాను.’ మహార్థం గలదీ మధురార్థం గలదీ అయిన ఈ మాటను ఆ వానరేంద్రునితో చెప్పి, రమణి అయిన ఆ దేవి రాముని విషయంతో కూడిన అతని మనోహరమైన మాటను మళ్ళీ వినడానికి మౌనం వహించింది. నాలుగు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడ్డాయి, ఇక్కడ భావోత్కర్షం. పద్మపు ఉపమ సుందరమైనది — నీరు ఇంకితే పద్మం వాడిపోతుంది, సీతావిరహంలో రాముని ముఖం. ‘జిజీవిషేయమ్’ — ‘జీవించాలని కోరుకుంటాను’ — అనే మాటతో ఆమె జీవితానికి ఒకే ఒక్క హేతువు — రాముని వార్త. ‘రామా … రామార్థయుక్తం … విరరామ’ అనే శబ్దాలంకారమూ అనుప్రాసమూ శ్రవణసుభగమైనవి. ‘న భీర్న శోకః’ — ‘భయమూ లేదు, శోకమూ లేదు’ — అంటూ రాముని పూర్వపు ధైర్యాన్ని స్మరించి ఆమె అడుగుతున్నది — ఇప్పుడు కూడా ఆ ధైర్యం ఉందా?

సీత మాట విని భీమవిక్రముడైన మారుతి శిరస్సుపై అంజలి ఘటించి బదులుగా ఇలా అన్నాడు. ‘కమలలోచనుడైన రామునికి నీవు ఇక్కడ ఉన్నావని తెలియదు; అందువల్లనే ఇంద్రుడు శచీదేవిని తెచ్చినట్లు అతడు నిన్ను త్వరగా తీసుకురావడం లేదు. నా మాట విన్నంతనే రాఘవుడు వానర భల్లూక సమూహాలతో కూడిన మహాసైన్యాన్ని నడిపిస్తూ త్వరలోనే వస్తాడు. బాణసమూహాలతో కలవరపెట్టరాని సముద్రాన్ని స్తంభింపజేసి కాకుత్స్థుడు లంకానగరాన్ని రాక్షసులు లేనిదిగా చేస్తాడు. ఆ మధ్యలో మృత్యువు గాని, దేవతలు గాని, మహాసురులు గాని రాముని దారికి అడ్డుగా నిలిస్తే, అతడు వారిని కూడా వధిస్తాడు. ఓ ఆర్యా, నిన్ను చూడలేకపోవడం వల్ల కలిగిన శోకంతో నిండిన రాముడు సింహం చేత పీడింపబడిన ఏనుగులా శాంతిని పొందడం లేదు.’ హనుమంతుని జవాబు సీత మొదటి ప్రశ్నకు సమాధానమిస్తుంది — రాముడు ఎందుకు రాలేదు? ఎందుకంటే అతనికి నీ స్థానం తెలియదు; తెలియకపోవడమే కారణం, ఉపేక్ష కాదు. శచీదేవి ఉపమ — ఇంద్రుడు పులోముని ఇంటి నుండి శచిని తెచ్చాడు — రాబోయే విజయాన్ని సూచిస్తుంది. ‘శాంతరాక్షసామ్’ అంటే — లంక రాక్షసులు లేనిదవుతుంది. సింహం చేత పీడింపబడిన ఏనుగులా రాముడు — బలవంతుడైనా దుఃఖంతో పీడింపబడుతున్నాడు. హనుమంతుడు సీత ప్రశ్నలన్నిటికీ ఒక్కొక్కటిగా జవాబివ్వడు; అతడు ముఖ్యమైన ప్రశ్ననే తీసుకుంటాడు — రాముడు ఎందుకు రాలేదు, ఎప్పుడు వస్తాడు. ఇది అతని బుద్ధిమత్తకు లక్షణం — దుఃఖితురాలికి సంక్షిప్తమైన, నిశ్చితమైన జవాబే శ్రేయస్కరం. ‘బాణౌఘైః సాగరం విష్టంభయిత్వా’ — ‘బాణసమూహాలతో సముద్రాన్ని స్తంభింపజేసి’ — అనే మాట యుద్ధకాండలోని సేతుబంధనానికి పూర్వసూచన.

‘దేవీ, మందరపర్వతం మీదా, కందమూలఫలాల మీదా, మలయ, వింధ్య, మేరు, దర్దుర పర్వతాల మీదా నీకు ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను — అందమైన కన్నులూ, మనోహరమైన దొండపండు వంటి పెదవులూ, చక్కని కుండలాలూ గల, ఉదయించిన పూర్ణచంద్రుని వంటి రాముని ముఖాన్ని నీవు చూస్తావు. వైదేహీ, ఐరావతపు వీపుపై కూర్చున్న ఇంద్రునిలా ప్రస్రవణపర్వతంపై ఉన్న రాముని నీవు త్వరలోనే చూస్తావు. రాఘవుడు మాంసం తినడం లేదు, మధువు సేవించడం లేదు; ప్రతిదినం చక్కగా సిద్ధం చేసిన వనాహారాన్ని ఐదవ పూట భుజిస్తున్నాడు. నీ మీదే లగ్నమైన మనస్సుతో ఉన్న రాఘవుడు తన శరీరం మీది జోరీగలనూ దోమలనూ పురుగులనూ సరీసృపాలనూ కూడా తొలగించుకోవడం లేదు. రాముడు నిత్యం ధ్యానంలో మునిగి, నిత్యం శోకపరాయణుడై, ప్రేమకు వశుడై మరేదీ ఆలోచించడం లేదు. నరోత్తముడైన రాముడు ఎల్లప్పుడూ నిద్రలేకుండా ఉంటాడు; నిద్రపోయినా ‘సీతా’ అని మధురమైన వాక్కు పలుకుతూ మేలుకుంటాడు.’ హనుమంతుని శపథం వానర స్వభావానికి తగినది — పర్వతాలూ కందమూలఫలాలూ అతని జీవితానికి ఆధారాలు, అందువల్ల వాటి మీదే ప్రమాణం చేస్తాడు. రాముని వ్రతం తపస్వి వ్రతం వంటిది — మాంసమధుత్యాగం, ఐదవ పూట భోజనం, శరీరాన్ని ఉపేక్షించడం. ఇది విని రాముడు కూడా తనలాగే విరహంతో తపస్సు చేస్తున్నాడని సీత తెలుసుకుంటుంది. ‘సీతేతి ప్రతిబుధ్యతే’ — ‘సీతా అంటూ మేలుకుంటాడు’ — అనే మాట అన్నిటికంటే కరుణమైనది — నిద్రలో కూడా అతని మనస్సు సీత మీదే. ‘న మాంసం రాఘవో భుంక్తే’ — ‘రాఘవుడు మాంసం తినడు’ — అనే మాటకు టీకాకారులు అనేకవిధాలుగా వ్యాఖ్యానం చేస్తారు; ముద్రణలోని హిందీటీక ‘ఏ రఘువంశీయుడూ మాంసం తినడు’ అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. మనం మూలంలోని మాటలనే అనుసరిస్తాము — విరహకాలంలో రాముడు మాంసాన్నీ మధువునూ సేవించడు. జోరీగలనూ దోమలనూ కూడా తొలగించుకోకపోవడం అతని దేహవిస్మృతికి చిహ్నం — మనస్సు సీత మీద ఉంది, శరీరపు స్పృహ లేదు. ప్రస్రవణపర్వతంపై రాముని నివాసం కిష్కింధాకాండలో వర్ణించబడింది, అదే ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది.

‘పండును గాని, పువ్వును గాని, స్త్రీల మనస్సును ఆకట్టుకునే మరే వస్తువును గాని చూసినప్పుడు అతడు ఎన్నోసార్లు ‘హా ప్రియా’ అంటూ నిట్టూర్చి నిన్ను సంబోధిస్తాడు. దేవీ, వ్రతనిష్ఠుడైన ఆ మహాత్ముడైన రాజకుమారుడు నిత్యం పరితపిస్తూ, ‘సీతా’ అని నిన్నే సంబోధిస్తూ, నిన్ను పొందడం కోసమే ప్రయత్నం చేస్తున్నాడు.’ రామసంకీర్తనతో శోకం తొలగినదీ, రాముని శోకంతో సమానమైన శోకం పొందినదీ అయిన వైదేహపుత్రి, శరదృతువు ఆరంభంలో మేఘశేషంతో కూడిన చంద్రుడు గల రాత్రిలా అయింది. చివరి ఉపమ అత్యంత సుందరమైనది — శరదృతువు ఆరంభంలో రాత్రి చంద్రుడు ఉదయించాడు, కాని మేఘపు శేషం ఇంకా ఉంది. ఈ విధంగా సీత మనస్సులో హర్షమూ శోకమూ ఒకేసారి — రాముని స్మరణతో హర్షం, అతని దుఃఖం విన్నందువల్ల శోకం. చంద్రుడు ఆశ, మేఘశేషం దుఃఖపు అవశేషం. చివరి రెండు శ్లోకాలూ ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి