సర్గ
రామలక్ష్మణుల లక్షణవర్ణనం, రామసుగ్రీవుల సఖ్యకథ
సీత పరీక్షాప్రశ్నలు, రాముని గుణాలూ శరీరలక్షణాలూ, లక్ష్మణవర్ణనం, ఋష్యమూకంపై సమాగమం, ఆభరణదర్శనం, వాలివధ, అన్వేషణ, సంపాతి మాట, హనుమంతుని జన్మవృత్తాంతం, సీత విశ్వాసం
వానరశ్రేష్ఠుని నుండి ఆ రామకథను విని వైదేహి మధురమైన వాక్కుతో ఊరడింపుగా ఈ మాట అన్నది. ‘నీకు రామునితో పరిచయం ఎక్కడ కలిగింది? లక్ష్మణుడు నీకు ఎలా తెలుసు? వానరులకూ నరులకూ సమాగమం ఎలా జరిగింది? ఓ వానరా, రాముని, లక్ష్మణుని చిహ్నాలను మళ్ళీ చెప్పు, దానివల్ల నన్ను శోకం ఆవరించకుండా ఉంటుంది. అతని శరీరనిర్మాణం, ఆకృతి ఎలాంటివి? రూపం ఎలాంటిది? తొడలు ఎలా ఉంటాయి, భుజాలు ఎలా ఉంటాయి? లక్ష్మణుని గురించి కూడా చెప్పు.’ వైదేహి ఇలా అనగా వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు రాముని గురించి యథాతథంగా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ‘ఓ కమలపత్రాక్షీ వైదేహీ, తెలిసి కూడా నీ భర్త, లక్ష్మణుల శరీరనిర్మాణాన్ని నన్ను అడుగుతున్నావు, ఇది నా అదృష్టం. ఓ విశాలాక్షీ, రాముని, లక్ష్మణుని ఏ చిహ్నాలను నేను గమనించానో వాటిని చెబుతాను, విను.’ సీత ప్రశ్నలు పరీక్ష కోసమే — రాముని ప్రత్యక్షంగా చూసినవాడే అతని శరీరాన్ని సూక్ష్మంగా వర్ణించగలడు. మాయావి అయిన రావణునికి రాముని పేరు తెలియవచ్చు, కాని అతని తొడలూ భుజాలూ తెలియవు. హనుమంతుడు కూడా ఆ పరీక్షను సంతోషంగా స్వీకరిస్తాడు — ‘దిష్ట్యా’ — ‘నా అదృష్టం’ — అంటూ, ఎందుకంటే ఈ ప్రశ్నే అతని సత్యతను నిరూపించుకోవడానికి అవకాశం. క్రిందటి సర్గ చివర సీత మౌనాన్ని ఆశ్రయించింది; ఇప్పుడు ఆమె తానే మాట్లాడటం మొదలుపెడుతుంది — ఇదే ఆమె మనస్సులో విశ్వాసపు మొదటి బీజం. ఆమె హనుమంతుని ‘వానరా’ అని సంబోధిస్తుంది, ‘రాక్షసా’ అని కాదు. ఆమె ప్రశ్నలు మూడు రకాలు — పరిచయం గురించి, లక్ష్మణుని ఎరుక గురించి, నరవానర సమాగమం గురించి. ఈ ప్రశ్నలే ఈ దీర్ఘమైన సర్గకు రూపురేఖను నిర్మిస్తాయి — హనుమంతుడు క్రమంగా అన్నిటికీ జవాబిస్తాడు. మొదట రూపవర్ణన, తరువాత సమాగమపు కథ. ‘న మాం శోకః సమావిశేత్’ — ‘నన్ను శోకం ఆవరించకుండా’ — అనే మాటతో రాముని వర్ణన విన్నంత మాత్రాన్నే తన శోకం శమిస్తుందని ఆమె అంగీకరిస్తున్నది.
‘ఓ జనకాత్మజా, రాముడు కమలపత్రాక్షుడు, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడు, రూపంలోనూ దాక్షిణ్యంలోనూ పుట్టుకతోనే సంపన్నుడు. అతడు తేజస్సులో సూర్యునితో సమానుడు, ఓర్పులో భూమితో సమానుడు, బుద్ధిలో బృహస్పతితో సమానుడు, కీర్తిలో ఇంద్రునితో సాటియైనవాడు. ఆ పరంతపుడు జీవలోకాన్నీ, స్వజనాన్నీ, తన నడవడినీ, ధర్మాన్నీ రక్షించేవాడు. ఓ భామినీ, రాముడు లోకాన్నీ నాలుగు వర్ణాలనూ రక్షించేవాడు, లోకపు మర్యాదలను తానే నెలకొల్పేవాడూ ఇతరుల చేత నెలకొల్పించేవాడూ. అతడు తేజోవంతుడు, అత్యంత పూజితుడు, బ్రహ్మచర్యవ్రతంలో నిలిచినవాడు, సాధువుల ఉపకారాన్ని ఎరిగినవాడు, కర్మల ఆచరణ ఎరిగినవాడు. రాజనీతిలో శిక్షణ పొందినవాడు, బ్రాహ్మణులను సేవించేవాడు, జ్ఞానవంతుడు, శీలసంపన్నుడు, వినయశీలుడు, పరంతపుడు. యజుర్వేదంలో శిక్షణ పొందినవాడు, వేదవిదులచే బాగా పూజింపబడినవాడు, ధనుర్వేదంలోనూ వేదంలోనూ వేదాంగాలలోనూ నిష్ఠ గలవాడు. విశాలమైన భుజస్కంధాలూ, దీర్ఘబాహువులూ, శంఖం వంటి కంఠమూ, శుభమైన ముఖమూ, కండలో దాగిన జత్రువులూ, బాగా ఎర్రని కన్నులూ గల అతడు ‘రాముడు’ అనే పేరుతో జనులకు ప్రసిద్ధుడు. దుందుభి ధ్వనిలా గంభీరమైన కంఠస్వరం గలవాడు, నిగనిగలాడే వర్ణం గలవాడు, ప్రతాపవంతుడు, సమానంగా చక్కగా విభజింపబడిన అవయవాలు గలవాడు, శ్యామవర్ణాన్ని ఆశ్రయించినవాడు.’ హనుమంతుని వర్ణనలో మొదట గుణాలు, తరువాత విద్య, చివరికి శరీరం — ఈ క్రమం అర్థవంతమైనది. సీత శరీరాన్ని అడిగింది, కాని హనుమంతుడు మొదట గుణాలను చెబుతాడు, ఎందుకంటే రాముని గుణాలు అతని శరీరం కంటే కూడా గొప్పవి. ‘గూఢజత్రుః’ అంటే — జత్రువులు, అంటే మెడ క్రింది ఎముకలు, కండతో కప్పబడి కనిపించకుండా ఉండటం; ఇది సాముద్రికశాస్త్రంలో శుభలక్షణం. ‘మర్యాదానాం కర్తా కారయితా చ’ — ‘మర్యాదలను నెలకొల్పేవాడూ నెలకొల్పించేవాడూ’ — అనేది రాముని మర్యాదాపురుషోత్తమత్వాన్ని సూచిస్తుంది. దీనివల్ల హనుమంతుడు రాముని కేవలం చూడటమే కాదు, అతని సాన్నిధ్యంలో ఉండి అతని స్వభావాన్ని కూడా గ్రహించాడని స్పష్టమవుతుంది. ఇక్కడ రాముని గుణాలు మూడు వర్గాలుగా విభజింపబడి కనిపిస్తాయి. మొదటి వర్గం దివ్యోపమానాలు — సూర్యుడు, భూమి, బృహస్పతి, ఇంద్రుడు. రెండవ వర్గం రాజధర్మం — లోకరక్షణ, వర్ణరక్షణ, మర్యాదాస్థాపన, రాజనీతి, బ్రాహ్మణసేవ. మూడవ వర్గం విద్య — యజుర్వేదం, ధనుర్వేదం, వేదాంగాలు. తరువాత శరీరవర్ణన మొదలవుతుంది — భుజాలు, బాహువులు, కంఠం, ముఖం, కన్నులు, స్వరం, వర్ణం. పదవ శ్లోకం ముప్పై ఒకటవ సర్గలో కూడా దాదాపు అలాగే వచ్చింది — ‘రక్షితా జీవలోకస్య’ — ‘జీవలోకాన్ని రక్షించేవాడు’; హనుమంతుడు తన పూర్వకథనాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు, ఇది అతని మాటల ఏకరూపతను చూపుతుంది. ‘బ్రహ్మచర్యవ్రతే స్థితః’ — ‘బ్రహ్మచర్యవ్రతంలో నిలిచినవాడు’ — అనే మాట సీతకు ప్రత్యేకంగా ప్రియమైనది — వియోగంలోనూ రాముడు సంయమి. ‘స్నిగ్ధవర్ణః’, ‘శ్యామం వర్ణం సమాశ్రితః’ అనే రెండు మాటలతో రాముని శ్యామలవర్ణం రెండుసార్లు చెప్పబడింది, ఎందుకంటే సీత ఎప్పుడూ ఆ వర్ణాన్నే స్మరిస్తుంది. ఈ విధంగా గుణాలూ శరీరమూ కలిసి రాముని సంపూర్ణ చిత్రాన్ని రచిస్తాయి.
‘రాముడు త్రిస్థిరుడు — వక్షస్సు, మణికట్టు, పిడికిలి అనే మూడు అవయవాలు దృఢమైనవి; త్రిప్రలంబుడు — కనుబొమలు, బాహువులు, మేఢ్రం దీర్ఘమైనవి; త్రిసముడు — కేశాగ్రాలు, వృషణాలు, మోకాళ్ళు సమానమైనవి; మూడింటిలో ఉన్నతుడు — వక్షస్సు, నాభి అంచు, ఉదరం ఉన్నతమైనవి. మూడింటిలో తామ్రవర్ణుడు — కనుకొనలు, గోళ్ళు, అరచేతులూ అరికాళ్ళూ ఎర్రనివి; మూడింటిలో స్నిగ్ధుడు, మూడింటిలో ఎప్పుడూ గంభీరుడు — స్వరం, నడక, నాభి. త్రివలీమంతుడు — మూడు ముడతలు గలవాడు, త్ర్యవనతుడు — మూడు చోట్ల వంగినవాడు, చతుర్వ్యంగుడు — నాలుగు చోట్ల పొట్టివాడు, త్రిశీర్షవంతుడు — తలపై మూడు సుడులు గలవాడు, చతుష్కలుడు — నాలుగు రేఖలు గలవాడు, చతుర్లేఖుడు, చతుష్కిష్కువు — అంటే నాలుగు మూరల ప్రమాణం గలవాడు, చతుస్సముడు. పద్నాలుగు జంటలలో సముడు, నాలుగు కోరపళ్ళు గలవాడు, సింహం, పులి, ఏనుగు, వృషభం వలె నాలుగు విధాల నడక గలవాడు; పెద్ద పెదవులూ, చుబుకమూ, ముక్కూ గలవాడు, ఐదింటిలో స్నిగ్ధుడు, ఎనిమిది దీర్ఘావయవాలు గలవాడు. పది పద్మాల వంటి అవయవాలు గలవాడు, పది విశాలావయవాలు గలవాడు, శ్రీ, యశస్సు, ప్రతాపం అనే మూడింటితో వ్యాపించినవాడు, ద్విశుక్లుడు — తల్లి వంశంలోనూ తండ్రి వంశంలోనూ శుద్ధుడు; ఆరింటిలో ఉన్నతుడు, తొమ్మిదింటిలో సూక్ష్ముడు, మూడు కాలాలలోనూ ధర్మార్థకామాలను ఆచరించేవాడు. సత్యధర్మాలలో రతుడు, శ్రీమంతుడు, సంగ్రహానుగ్రహాలలో — ఆశ్రితులను చేర్చుకోవడంలో, అనుగ్రహించడంలో — ఆసక్తుడు, దేశకాలవిభాగాలను ఎరిగినవాడు, సమస్త లోకానికీ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు. అతని సవతితల్లి కొడుకైన సోదరుడు, అమితకాంతి గల సౌమిత్రి, అనురాగంలోనూ రూపంలోనూ గుణాలలోనూ అలాంటివాడే.’ ఈ లక్షణాలను ముద్రణలోని హిందీటీక విస్తారంగా వివరిస్తుంది; ఇక్కడ దాని ప్రకారం సంక్షేపంగా చెప్పబడ్డాయి. సంఖ్యలతో వర్ణించడం భారతీయ సంప్రదాయపు విశేషం — మహాపురుషలక్షణాలు లెక్కతో స్మరించబడతాయి. ముద్రణలోని అధోజ్ఞాపికలో పద్నాలుగు జంటలు లెక్కించబడ్డాయి — కనుబొమలు, ముక్కుపుటాలు, కన్నులు, చెవులు, పెదవులు, స్తనాలు, మోచేతులు, మణికట్టులు, మోకాళ్ళు, వృషణాలు, కటిభాగాలు, చేతులు, పాదాలు, తొడలు. ఈ వర్ణన సీతకు నిశ్చయమైన ప్రమాణం — ఇంత సూక్ష్మమైన జ్ఞానం మాయావి అయిన రావణునికి సాధ్యం కాదు. ఈ శ్లోకాలు రామాయణంలో అతి ప్రసిద్ధమైనవి, ఎందుకంటే వీటిలో మహాపురుషుని సాముద్రికలక్షణాలు సూత్రరూపంలో గ్రథితమయ్యాయి. ఇక్కడ హనుమంతుని స్మృతి అద్భుతమైనది — అతడు ప్రతి అవయవాన్నీ లెక్కించి చెబుతాడు.
‘ఆ లక్ష్మణుడు బంగారువన్నె గల శ్రీమంతుడు, రాముడు మాత్రం శ్యామలవర్ణుడైన మహాయశస్వి. నరశార్దూలులైన ఆ ఇద్దరూ నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో, ఆతురతతో, భూమినంతా వెదకుతూ మాతో కలిశారు. నిన్నే వెదకుతూ భూమిపై సంచరిస్తున్న వారిద్దరూ, అన్న చేత పదవి నుండి దించబడిన, రాజ్యం నుండి వెళ్ళగొట్టబడిన, వానరపతి సుగ్రీవుని అనేక వృక్షాలతో నిండిన ఋష్యమూకపర్వతపు పాదప్రదేశంలో చూశారు. అన్నగారి భయంతో ఆర్తుడై కూర్చుని ఉన్న అతడు చూడముచ్చటైనవాడు. అన్న చేత పదవి నుండి దించబడి, రాజ్యభ్రష్టుడైన, సత్యప్రతిజ్ఞుడైన ఆ వానరరాజు సుగ్రీవునికి మేము సేవ చేస్తున్నాము. అప్పుడు నారచీరలు ధరించి, చేతుల్లో శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సులు పట్టుకున్న ఆ ఇద్దరూ ఋష్యమూకపర్వతపు రమ్యమైన ప్రదేశానికి వచ్చారు. ధనుర్ధారులైన ఆ నరవ్యాఘ్రులను చూసి ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు భయంతో కలవరపడి కొండ శిఖరానికి ఎగిరిపోయాడు. తరువాత శిఖరంపై నిలిచిన ఆ వానరేంద్రుడు వారి దగ్గరకు త్వరగా నన్నే పంపాడు. సుగ్రీవుని మాటపై నేను రూపలక్షణసంపన్నులైన, పురుషవ్యాఘ్రులైన ఆ ప్రభువుల దగ్గరకు చేతులు జోడించి వెళ్ళాను. వారి విషయమంతా నేను యథార్థంగా తెలుసుకోగా వారు నాపై ప్రీతి గలవారయ్యారు.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు తన పాత్రను స్పష్టంగా చెబుతాడు — రామసుగ్రీవుల మధ్య మొదటి సేతువు అతడే. కిష్కింధాకాండ ఆరంభం ఇక్కడ సంక్షేపంగా మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది. ‘సువర్ణచ్ఛవి’ — బంగారువన్నె — లక్ష్మణుడు, ‘శ్యామ’ — నల్లనివాడు — రాముడు — ఈ రెండు వర్ణాలనూ సీత బాగా ఎరుగును, అందువల్ల ఇది కూడా పరిచయానికి ప్రమాణం. సుగ్రీవుని భయం కూడా స్వాభావికమైనది — వాలి పంపినవారేమో అనే శంకతో అతడు పారిపోయాడు. ఈ విధంగా వానరపక్షానికి కూడా శంక ఉండేది, అది హనుమంతుని దౌత్యంతో తొలగింది — ఇక్కడ సీత శంక కూడా అతని మాటతోనే తొలగబోతున్నట్లు. సుగ్రీవుని సత్యప్రతిజ్ఞత్వం కూడా ఇక్కడ చెప్పబడింది — అతడు ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తాడు, అందువల్ల రాముని మైత్రికి యోగ్యుడు. హనుమంతుడు తనను గురించి ‘మామేవ’ — ‘నన్నే’ — అంటాడు — వానరులందరిలో సుగ్రీవుడు అతనినే విశ్వసనీయ దూతగా భావించి పంపాడు. దీనితో హనుమంతుని యోగ్యత కూడా పరోక్షంగా సూచించబడుతుంది. ‘కృతాంజలిరుపస్థితః’ — ‘చేతులు జోడించి వెళ్ళాను’ — ఈ రోజు సీత ఎదుట అతడు చేతులు జోడించి ఉన్నట్లే, అప్పుడు రాముని ఎదుట కూడా ఉన్నాడు. ఈ విధంగా హనుమంతుని వినయం అన్నిచోట్లా ఒకేలా ఉంటుంది. రామలక్ష్మణులు నారచీరలు ధరించారనే మాటతో వారు ఇప్పటికీ తాపసవేషంలోనే సంచరిస్తున్నారని, రాజవేషం ధరించలేదని సీత గ్రహిస్తుంది. ఈ విధంగా రామునికి సుగ్రీవునితో మొదటి సమాగమం హనుమంతుని మాధ్యమంతోనే జరిగింది; అందువల్ల ఈ కథకు అతడే ప్రామాణిక సాక్షి. ఇది తెలుసుకుని సీత కూడా అతనిని మరింత విశ్వసిస్తుంది.
‘పురుషశ్రేష్ఠులైన ఆ ఇద్దరినీ వీపుపై ఎక్కించుకుని ఆ ప్రదేశానికి చేర్చాను, మహాత్ముడైన సుగ్రీవునికి వారిని గురించి యథార్థంగా నివేదించాను. వారి పరస్పర సంభాషణతో గాఢమైన ప్రీతి కలిగింది. అక్కడ కీర్తిసంపన్నులైన ఆ వానరేశ్వరుడూ నరేశ్వరుడూ జరిగిన పూర్వవృత్తాంతాల కథలతో ఒకరికొకరు ఆశ్వాసన ఇచ్చుకున్నారు. తరువాత లక్ష్మణుని అన్నయైన రాముడు స్త్రీ కారణంగా మహాతేజస్వి అయిన అన్న వాలి చేత వెళ్ళగొట్టబడిన సుగ్రీవుని ఊరడించాడు. తరువాత అక్లిష్టకర్ముడైన రాముని, నిన్ను కోల్పోవడం వల్ల కలిగిన శోకాన్ని లక్ష్మణుడు వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవునికి నివేదించాడు. లక్ష్మణుడు చెప్పిన మాట విని ఆ వానరేంద్రుడు గ్రహణం పట్టిన సూర్యునిలా పూర్తిగా కాంతిహీనుడయ్యాడు. తరువాత రాక్షసుడు నిన్ను అపహరించుకుపోతున్నప్పుడు నీవు నేలపై పడవేసిన, నీ శరీరానికి శోభనిచ్చే ఆభరణాల సమూహాన్నంతా వానరయూథపతులు సంతోషంగా తీసుకువచ్చి రామునికి చూపించారు, కాని నీవు ఎక్కడికి వెళ్ళావో వారికి తెలియలేదు. వాటిని నేనే తెచ్చి రామునికి ఇచ్చాను. చెల్లాచెదురుగా పడిన, గలగల ధ్వనించే ఆ ఆభరణాలను చూసి అతడు మనస్సు చెదిరిపోయాడు. దర్శనీయమైన వాటిని ఒడిలో పెట్టుకుని దేవుని వంటి కాంతి గల ఆ దేవుడు అనేకవిధాలుగా విలపించాడు. వాటిని మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ, ఏడుస్తూ, తపిస్తున్న దాశరథిలో శోకాగ్ని ప్రజ్వలించింది. దుఃఖార్తుడైన ఆ మహాత్ముడు చాలాసేపు నేలపై పడి ఉండిపోయాడు, నేను అనేకవిధాల మాటలతో కష్టంమీద అతనిని మళ్ళీ లేవదీశాను. సౌమిత్రితో కూడిన రాఘవుడు అమూల్యమైన ఆ ఆభరణాలను మళ్ళీ మళ్ళీ చూసి, చూపించి, సుగ్రీవుని దగ్గర భద్రపరచాడు.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు సీత ఆభరణాల కథను చెబుతాడు — సీత స్వయంగా వాటిని ఋష్యమూకంపై పడవేసింది, అందువల్ల ఈ సంఘటన ఆమెకూ రాముని పక్షానికీ మాత్రమే తెలుసు. ఇది అన్నిటికంటే బలమైన పరిచయం. ‘మయైవోపహృతాని’ — ‘నేనే తెచ్చాను’ — అనే మాటతో అతడు తనను సాక్షిగా చేసుకుంటాడు. రాముని విలాపపు వర్ణన సీత హృదయాన్ని తాకుతుంది — ఆమె భర్త ఆమె వియోగంలో మూర్ఛపోయాడు, నేలపై పడి ఉన్నాడు. ‘శోకహుతాశనం’ అనేది రూపకం — శోకం అగ్నిలా ప్రజ్వలిస్తుంది, ఆభరణాలు సమిధల్లా. ఈ విధంగా హనుమంతుడు రాముని ప్రేమలోని గాంభీర్యాన్ని సీతకు చూపిస్తాడు. ఆభరణాలు పడవేయడం అరణ్యకాండలో వర్ణించబడింది — రావణుడు అపహరించుకుపోతున్నప్పుడు సీత పర్వతశిఖరంపై ఉన్న ఐదుగురు వానరులను చూసి ఉత్తరీయాన్నీ భూషణాలనూ జారవిడిచింది, రాముడు తన దారిని తెలుసుకోగలగాలని. ఆమె స్వయంగా ఏర్పరచిన ఆ చిహ్నం ఈ రోజు ఫలించింది — ఆ భూషణాలే రాముని సుగ్రీవునితో కలిపాయి. అందువల్ల సీత బుద్ధే ఆమె అన్వేషణకు మొదటి కారణం. హనుమంతుడు ఇదంతా విస్తారంగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే ఈ సంఘటన సీతకూ వానరులకూ మాత్రమే తెలుసు — రావణునికి అది తెలియదు. ఈ కారణం వల్ల ఈ వృత్తాంతం సీతకు తిరుగులేని ప్రమాణం అవుతుంది. రాముని విలాపపు వర్ణన కూడా సీత హృదయంపై గాఢమైన ప్రభావం చూపుతుంది — రాముడు తనను మరచిపోలేదని, తన వియోగంలో ఎంతో దుఃఖిస్తున్నాడని ఆమెకు ఇప్పుడు తెలుస్తుంది. ‘మయాపి వివిధైర్వాక్యైః కృచ్ఛ్రాదుత్థాపితః పునః’ — ‘నేను కూడా అనేకవిధాల మాటలతో కష్టంమీద మళ్ళీ లేవదీశాను’ — అనే మాటతో హనుమంతుడు రాముని దుఃఖసమయంలో తన సాన్నిధ్యాన్ని చూపుతాడు — అతడు కేవలం దూత కాదు, రాముని సహచరుడు కూడా. ‘సుగ్రీవే సంన్యవేశయత్’ — ‘సుగ్రీవుని దగ్గర భద్రపరచాడు’ — అనే మాటను బట్టి ఆ భూషణాలు ఇప్పటికీ సుగ్రీవుని సంరక్షణలో ఉన్నాయని తెలుస్తుంది. ఈ విధంగా తన భూషణాలు కూడా సురక్షితంగా ఉన్నాయని విని ఆమె సంతృప్తి చెందవచ్చు. ‘దేవప్రకాశేన దేవేన’ — ‘దేవుని వంటి కాంతి గల ఆ దేవుడు’ — అనే రెండు పదాలు రాముని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తాయి — శోకంలో కూడా అతని తేజస్సు నశించలేదు. అతని రోదనం, తపన, మూర్ఛ — మహాపురుషుడు కూడా ప్రియవియోగంలో సాధారణ మానవునిలా దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడని చూపుతాయి. ఇది విని సీత కన్నుల్లో కన్నీళ్ళు రావచ్చు.
‘ఓ ఆర్యా, నిన్ను చూడలేకపోవడం వల్ల రాఘవుడు, మహాగ్నితో జ్వలిస్తున్న అగ్నిపర్వతం నిత్యం తపిస్తున్నట్లు పరితపిస్తున్నాడు. అగ్నులు అగ్నిశాలను తపింపజేసినట్లు, నీ కారణంగా నిద్రలేమి, శోకం, చింత మహాత్ముడైన రాఘవుని తపింపజేస్తున్నాయి. మహాభూకంపంతో మహాపర్వతం కదిలిపోయినట్లు, నిన్ను చూడలేని శోకంతో రాఘవుడు కదిలిపోతున్నాడు. ఓ రాజకుమారీ, అతి రమ్యమైన అడవులలో, నదులలో, జలపాతాల దగ్గర సంచరిస్తున్నా నిన్ను చూడలేక అతడు ఆనందాన్ని పొందడం లేదు. ఓ జనకాత్మజా, మనుజశార్దూలుడైన ఆ రాఘవుడు మిత్రులతోనూ బంధువులతోనూ కూడిన రావణుని చంపి త్వరలోనే నిన్ను పొందుతాడు. అప్పుడు రామసుగ్రీవులు కలిసి వాలిని చంపడానికీ, నిన్ను వెదకడానికీ ఒప్పందం — ప్రతిజ్ఞ — చేసుకున్నారు.’ ఇక్కడ మూడు ఉపమలతో రాముని శోకం వర్ణించబడింది — అగ్నిపర్వతం, అగ్నిశాల, భూకంపంతో కదిలిన పర్వతం. మూడు ఉపమలూ పర్వతంతోనో అగ్నితోనో సంబంధించినవే — రాముడు పర్వతంలా స్థిరుడు, అయినా శోకంతో కదిలిపోతున్నాడు. ‘నిద్రలేమి, శోకం, చింత’ అనే మూడూ, గార్హపత్యం, ఆహవనీయం, దక్షిణాగ్ని అనే మూడు అగ్నులు యజ్ఞశాలను తపింపజేసినట్లు ఉన్నాయి. దీనివల్ల తన దుఃఖం రాముని దుఃఖంతో సమానమని సీత తెలుసుకుంటుంది. ప్రతిజ్ఞ ప్రస్తావనతో సీతాన్వేషణే రామసుగ్రీవుల సఖ్యానికి మూలమని సూచించబడుతుంది. ఈ శ్లోకాలు సీతకు రెండు విధాలుగా ముఖ్యమైనవి — ఒకవైపు రాముని దుఃఖం విని ఆమె హృదయం ద్రవిస్తుంది, మరొకవైపు రాముని ప్రేమ దృఢమైనదనే విశ్వాసం కలుగుతుంది. ‘క్షిప్రం ప్రాప్స్యతి’ — ‘త్వరలోనే పొందుతాడు’ — అనే ఆశ్వాసన ఆమె రెండు నెలల భయాన్ని దూరం చేస్తుంది. వాలివధ ప్రతిజ్ఞా, సీతాన్వేషణ ప్రతిజ్ఞా — రెండూ నెరవేరాయని ముందు చెప్పబడుతుంది.
‘తరువాత వీరులైన ఆ ఇద్దరు కుమారులతో కలిసి ఆ వానరేశ్వరుడు కిష్కింధకు చేరగా, యుద్ధంలో వాలి కూల్చబడ్డాడు. రాముడు రణరంగంలో వేగంగా వాలిని చంపి, సుగ్రీవుని సమస్త భల్లూక వానర సమూహాలకు పతిగా చేశాడు. దేవీ, ఈ విధంగా రామసుగ్రీవుల ఐక్యం ఏర్పడింది; వారిద్దరి దూతగా వచ్చిన నన్ను హనుమంతుడని తెలుసుకో. తన రాజ్యాన్ని పొందిన సుగ్రీవుడు తన మహావానరులను రప్పించి, నీ కోసం మహాబలులను పది దిక్కులకూ పంపాడు. మహాతేజస్వి అయిన వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ పొంది, పర్వతరాజుల వంటి వారు భూమిపై అన్ని వైపులకూ బయలుదేరారు. తరువాత సుగ్రీవుని మాటపై ఆతురులమైన మేమూ ఇతర వానరులూ నిన్ను వెదకుతూ భూమినంతా సంచరిస్తున్నాము. శ్రీమంతుడూ మహాబలుడూ వాలి కుమారుడూ అయిన అంగదుడనే కపిశార్దూలుడు సైన్యంలో మూడవ భాగంతో కూడి బయలుదేరాడు. పర్వతశ్రేష్ఠమైన వింధ్యపర్వతంలో దారి తప్పి, మార్గభ్రష్టులమై, తీవ్రమైన శోకంతో చుట్టుముట్టబడిన మాకు ఎన్నో రాత్రింబవళ్ళు గడిచిపోయాయి. కార్యం విషయంలో నిరాశ వల్ల, గడువు దాటిపోవడం వల్ల, కపిరాజు పట్ల భయం వల్ల మేము ప్రాణాలు విడవడానికి సిద్ధపడ్డాము. కొండదుర్గాలనూ నదులనూ జలపాతాలనూ వెదకి కూడా దేవి జాడ కనుగొనలేక ప్రాణత్యాగానికి నిశ్చయించుకున్నాము.’ హనుమంతుడు ఇక్కడ కిష్కింధాకాండ ఉత్తరార్ధాన్ని సంక్షేపంగా చెబుతాడు — వాలివధ, రాజ్యదానం, వానరుల సమీకరణ, దిక్కులకు పంపడం, దక్షిణదిశలో అంగదుని దళం. ‘త్వదర్థమ్’ — ‘నీ కోసం’ — అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది — ప్రయత్నమంతా సీత కోసమే. వానరుల నిరాశను వర్ణించడం వల్ల తన అన్వేషణ సులభం కాలేదని సీత గ్రహిస్తుంది; ఎందరో ప్రాణత్యాగానికి కూడా సిద్ధపడ్డారు. సుగ్రీవుని ఆజ్ఞలోని కఠినత్వం కూడా సూచించబడుతుంది — నెల గడువు దాటితే మరణదండన అనే భయం. ‘తయోర్దూతముపాగతమ్’ — ‘వారిద్దరి దూతగా వచ్చిన’ — అనే మాటతో హనుమంతుడు తనను రామసుగ్రీవులిద్దరి దూతగా చెప్పుకుంటాడు — అతడు ఇద్దరికీ ప్రతినిధి. రాముని పక్షాన సమస్త వానరసేనా నిలిచి ఉందని ఇది సీతకు సూచిస్తుంది. ‘అద్రిరాజప్రతీకాశాః’ — ‘పర్వతరాజుల వంటివారు’ — అని వానరుల గొప్పదనం వర్ణించబడింది — వారు పర్వతాల వంటి బలశాలులు. దక్షిణదిశ దళానికి నాయకుడు అంగదుడు, అతని దళంలో హనుమంతుడు కూడా ఉన్నాడు. వింధ్యంలో దారి తప్పడం, గడువు దాటడం, సుగ్రీవుని భయం — ఈ మూడూ వానరుల నిరాశకు కారణాలు. వారు ప్రాణత్యాగానికి సిద్ధపడ్డారు — ఈ మాట సీతకు, తన అన్వేషణలో వానరులు తమ ప్రాణాలను కూడా గడ్డిపోచలా భావించారని చూపుతుంది. కథలోని ఈ భాగం సీతకు పూర్తిగా కొత్తది, ఎందుకంటే కిష్కింధ సంఘటనలు ఆమెకు తెలియవు. అందువల్ల ఆమె అంతా బాగా అర్థం చేసుకునేలా హనుమంతుడు స్పష్టంగా క్రమంగా చెబుతాడు. వానరులందరూ సుగ్రీవుని ఆజ్ఞతో ‘ఆతురులు’ అనే మాటతో వారి తొందరా భయమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి. ఇదంతా సీత శ్రద్ధగా వింటుంది. సుగ్రీవునికి రాజ్యలాభం రాముడు చేసిన ఉపకారం, సీతాన్వేషణ సుగ్రీవుడు చేసే ప్రత్యుపకారం.
‘తరువాత ఆ కొండ శిఖరంపై మేము ప్రాయోపవేశం చేశాము, నిరాహారంగా మరణించాలని నిశ్చయించుకున్నాము. వానరశ్రేష్ఠులందరూ ప్రాయోపవిష్టులు కావడం చూసి శోకసముద్రంలో పూర్తిగా మునిగిపోయిన అంగదుడు విలపించాడు — ఓ వైదేహీ, నిన్ను కోల్పోవడాన్నీ, వాలి వధనూ, మా ప్రాయోపవేశాన్నీ, జటాయువు మరణాన్నీ తలచుకుని. ప్రభువు సందేశం వల్ల నిరాశ చెంది మరణించబోతున్న మా దగ్గరకు, ఏదో కార్యం కోసమే వచ్చినట్లు, వీర్యవంతమైన ఒక మహాపక్షి వచ్చింది — గృధ్రరాజు జటాయువు సోదరుడు, సంపాతి అనే గృధ్రరాజు. అతడు సోదరుని వధ విని కోపంతో ఈ మాట అన్నాడు — నా తమ్ముడు ఎవరి చేత చంపబడ్డాడు, ఎక్కడ కూల్చబడ్డాడు? ఓ వానరోత్తములారా, ఇది మీ నుండి వినాలనుకుంటున్నాను. జనస్థానంలో భయంకరరూపుడైన రాక్షసుడు నీ కారణంగా చేసిన అతని మహావధను అంగదుడు యథార్థంగా చెప్పాడు. జటాయువు వధ విని దుఃఖించిన ఆ అరుణుని కుమారుడు, ఓ వరారోహా, నీవు రావణుని ఇంట్లో ఉన్నావని చెప్పాడు. ప్రీతిని పెంచే సంపాతి ఆ మాట విని అంగదుడు మొదలైన మేమందరమూ అక్కడి నుండి బయలుదేరి, వింధ్యం నుండి లేచి సముద్రపు ఉత్తమమైన తీరానికి చేరాము. నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో, సంతోషంతో, పుష్టితో అంగదుడు మొదలైన వానరులందరూ సముద్రతీరానికి చేరారు. నిన్ను చూడాలనే ఆతురతతో ఉన్న వారు సముద్రాన్ని చూసి మళ్ళీ భయంకరమైన చింతలో పడ్డారు. అప్పుడు నేను సముద్రాన్ని చూసి, క్రుంగిపోతున్న వానరసైన్యపు తీవ్రమైన భయాన్ని తొలగించి నూరు యోజనాలు లంఘించాను. రాత్రివేళ రాక్షసులతో నిండిన లంకలో నేను ప్రవేశించాను.’ జటాయువు ప్రసంగం సీతకు ప్రత్యేకంగా హృదయస్పర్శి — అతడు ఆమెను రక్షించడానికి ప్రాణాలు విడిచాడు. అతని సోదరుడే చివరికి ఆమె స్థానాన్ని తెలిపాడు — ఇది కథలోని సుందరమైన సంగతి. ‘మరణం చ జటాయుషః’ — ‘జటాయువు మరణం’ — అంటూ అంగదుని విలాపంలో జటాయువును స్మరించడమే సంపాతిని ఆకర్షించింది; దైవయోగంలా. హనుమంతుని సముద్రలంఘనం కేవలం ఒక్క వాక్యంలో చెప్పబడింది — ‘భయం వ్యవధూయ’ — ‘భయాన్ని తొలగించి’; ఆత్మప్రశంస లేదు. సంపాతి వృత్తాంతంలో రెండు విశేషాలు ఉన్నాయి. మొదటిది — అతడు దూరదృష్టి గల గృధ్రం, అతని చేతనే సీత నివాసం లంకలో అని నిశ్చయమైంది. రెండవది — అతని సోదరుడు జటాయువు సీతను రక్షించడానికి రావణుని చేత చంపబడ్డాడు. ఈ విధంగా ఒక సోదరుడు సీత కోసం మరణించాడు, మరొకడు ఆమె స్థానాన్ని చూపాడు. అంగదుని విలాపం కూడా ప్రస్తావించదగినది — అతడు సీతను కోల్పోవడాన్నీ, తండ్రి వాలి వధనూ, వానరుల ప్రాయోపవేశాన్నీ, జటాయువు మరణాన్నీ తలచుకుని దుఃఖించాడు. ఆ విలాపంలోనే జటాయువు పేరు విని సంపాతి దగ్గరకు వచ్చాడు. సముద్రతీరంలో వానరులకు మళ్ళీ చింత — సముద్రం అపారమైనది, దానిని ఎవరు లంఘిస్తారు? ఇక్కడ హనుమంతుడు తన పరాక్రమాన్ని సంక్షేపంగా చెబుతాడు, జాంబవంతుని ప్రేరణను ప్రస్తావించడు. ‘రాత్రివేళ ప్రవేశించాను’ అనే మాటతో లంకాప్రవేశపు గోప్యత సూచించబడుతుంది. సముద్రతీరానికి చేరగానే వానరుల ‘హృష్టాః పుష్టాః’ — ‘సంతోషంగా పుష్టిగా’ — అనే స్థితి, సముద్రాన్ని చూడగానే ‘భీమా చింతా’ — ‘భయంకరమైన చింత’ — ఈ భావపరివర్తన ఇక్కడ సూక్ష్మంగా చిత్రించబడింది. హనుమంతుడు వారి భయాన్ని ‘వ్యవధూయ’ — తొలగించి — ఒంటరిగా సముద్రాన్ని లంఘించాడు. అతని సాహసం కేవలం తన కోసం కాదు, సమస్త వానరసైన్యాన్నీ రక్షించడం కోసం కూడా. ఈ విధంగా దక్షిణదిశ అన్వేషణ సఫలమైంది.
‘రావణుని నేను చూశాను, శోకంతో పీడింపబడుతున్న నిన్నూ చూశాను. ఓ అనిందితా, ఇదంతా జరిగినది జరిగినట్లు నీకు చెప్పాను. దేవీ, నాతో మాట్లాడు; నేను దాశరథి దూతను. రాముని కార్యం కోసం ప్రయత్నిస్తూ నీ నిమిత్తం ఇక్కడికి వచ్చిన, సుగ్రీవుని మంత్రినైన, వాయుపుత్రుడినైన నన్ను గుర్తించు. సర్వశస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన కాకుత్స్థుడు క్షేమంగా ఉన్నాడు. దేవీ, గురుసేవలో నిమగ్నుడైన, శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు వీర్యవంతుడైన నీ భర్త హితంలో నిరతుడై ఉన్నాడు. నేను ఒక్కడినే సుగ్రీవుని మాటపై ఇక్కడికి వచ్చాను; సహాయం లేకుండా, కోరిన రూపం దాల్చుతూ, నీ జాడ వెదకాలనే కోరికతో సంచరిస్తూ నేను దక్షిణదిక్కునంతా గాలించాను. అదృష్టవశాత్తు, నిన్ను కోల్పోయామని శోకిస్తున్న వానరసైన్యాల సంతాపాన్ని నిన్ను కనుగొన్న వార్త చెప్పడం ద్వారా తొలగిస్తాను. అదృష్టవశాత్తు నా సముద్రలంఘనం వ్యర్థం కాలేదు; నిన్ను చూసినందువల్ల కలిగే కీర్తిని నేను పొందుతాను. మహావీర్యుడైన రాఘవుడు పుత్రులతోనూ బంధువులతోనూ కూడిన రాక్షసాధిపతి రావణుని చంపి త్వరలోనే నిన్ను చేరుకుంటాడు. వైదేహీ, మాల్యవంతమనే పర్వతం పర్వతాలలో ఉత్తమమైనది. అక్కడి నుండి కేసరి అనే వానరుడు గోకర్ణపర్వతానికి వెళ్ళాడు. మహాకపి అయిన నా తండ్రి అతడు, దేవర్షుల ఆదేశంతో సముద్రుని పవిత్రతీర్థంలో శంబసాదనుడనే అసురుని పెకలించాడు, చంపాడు. ఓ మైథిలీ, ఆ వానరుని క్షేత్రంలో నేను వాయువు వల్ల జన్మించాను, నా స్వంత కర్మ వల్లనే లోకంలో హనుమంతుడని ప్రసిద్ధుడినయ్యాను. వైదేహీ, విశ్వాసం కలిగించడం కోసమే నేను నీ భర్త గుణాలను చెప్పాను; దేవీ, త్వరలోనే రాఘవుడు నిశ్చయంగా నిన్ను ఇక్కడి నుండి తీసుకువెళ్తాడు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని ఆత్మపరిచయం పూర్ణమవుతుంది — తండ్రి కేసరి, జన్మ వాయువు అనుగ్రహంతో, పేరు తన కర్మతో. ‘అహమేకస్తు సంప్రాప్తః’ — ‘నేను ఒక్కడినే వచ్చాను’ — అనే మాటతో అతడు తన సాహసాన్ని వినయంగా సూచిస్తాడు — సహాయం లేకున్నా దక్షిణదిక్కునంతా వెదకాడు. ‘దిష్ట్యా’ — ‘అదృష్టవశాత్తు’ — అనే పదం మూడుసార్లు ఆవృత్తం కావడం అతని హర్షాన్ని ప్రకటిస్తుంది — అన్వేషణ సిద్ధించడం అతని జీవితంలో అతి గొప్ప క్షణం. ‘విశ్వాసార్థం తు వైదేహి భర్తురుక్తా మయా గుణాః’ — ‘వైదేహీ, విశ్వాసం కోసమే నీ భర్త గుణాలను చెప్పాను’ — అనే మాటతో అతడు తన ఉద్దేశాన్ని స్పష్టంగా అంగీకరిస్తాడు — దీర్ఘమైన వర్ణన విశ్వాసం కోసమే. ఇక్కడ సందేశపు సారం మళ్ళీ చెప్పబడింది — రాముడు క్షేమంగా ఉన్నాడు, లక్ష్మణుడు అతని సేవలో నిరతుడై ఉన్నాడు, నేను రామకార్యం కోసం వచ్చాను. ‘అభిభాషస్వ మాం దేవి’ — ‘దేవీ, నాతో మాట్లాడు’ — అనే యాచన హృదయస్పర్శి — హనుమంతుడు సీత నుండి ఒక్క మాటైనా వినాలని కోరుకుంటున్నాడు. ‘త్వన్నాశమనుశోచతామ్’ — ‘నిన్ను కోల్పోయామని శోకిస్తున్న’ — అనే మాటలో సీత పట్ల వానరుల స్నేహం కనిపిస్తుంది — ఆమె మరణించిందని భావించి వారు శోకిస్తున్నారు. మాల్యవంతం, గోకర్ణం, శంబసాదనుడు అనే స్థలాల, పేర్ల ప్రస్తావనతో హనుమంతుని జన్మకథ చారిత్రకమవుతుంది. కిష్కింధాకాండలో జాంబవంతుడు అతని జన్మకథను అంజన సంబంధంగా చెప్పాడు; ఇక్కడ మాత్రం కేసరి వైపు నుండి చెప్పబడింది. రెండు విధాలుగానూ అతడు వాయుపుత్రుడూ, కేసరి క్షేత్రంలో జన్మించినవాడూ. హనుమంతుడు తన జన్మకథను ఎందుకు చెబుతున్నాడు? ఇతడు మాయావి అయిన రాక్షసుడేమో అని సీత మనస్సులో ఉన్న సంశయాన్ని తొలగించడానికి — అతని వంశం, తండ్రి, జన్మస్థానం, పేరు అన్నీ స్పష్టం. ‘లోకే స్వేనైవ కర్మణా’ — ‘నా స్వంత కర్మ వల్లనే లోకంలో’ — అనే మాట వినయపూర్ణమైనది — అతని కీర్తి తండ్రిది కాదు, తన కర్మ ఫలం. చివరికి ‘అచిరాత్ త్వామితో దేవి రాఘవో నయితా ధ్రువమ్’ — ‘దేవీ, త్వరలోనే రాఘవుడు నిశ్చయంగా నిన్ను ఇక్కడి నుండి తీసుకువెళ్తాడు’ — అనే నిశ్చితమైన మాట సీతకు ఆశ్వాసన. ‘దిష్ట్యాహమ్’ — ‘అదృష్టవశాత్తు నేను’ — అనే అతని హర్షం వానరులందరి హర్షం కూడా — వారి సంతాపం తొలగిపోతుంది.
ఈ విధంగా సమంజసమైన హేతువులతోనూ గుర్తులతోనూ నమ్మకం కలిగిన, శోకంతో కృశించిన సీత అతనిని దూతగా గ్రహిస్తుంది, రామదూతగా అంగీకరిస్తుంది. జానకి సంతోషంతో సాటిలేని హర్షాన్ని పొంది, వంపు తిరిగిన రెప్పలు గల కన్నుల నుండి ఆనందబాష్పాలు రాల్చింది. ఎర్రని అంచులతో తెల్లని విశాలమైన కన్నులు గల ఆ విశాలాక్షి సుందరమైన ముఖం రాహువు నుండి విడివడిన నక్షత్రరాజు చంద్రునిలా ప్రకాశించింది. ఆమె హనుమంతుని నిస్సందేహంగా వానరుడని భావిస్తుంది, మరొకటి కాదని. అప్పుడు హనుమంతుడు చూడముచ్చటైన ఆమెతో బదులుగా ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ మైథిలీ, ఇదంతా నీకు చెప్పాను, ఊరట పొందు. నేను ఏమి చేయాలి? నీకు ఏది రుచిస్తుంది? నేను తిరిగి వెళ్తాను. మహర్షుల ప్రేరణతో కపివీరుడైన కేసరి యుద్ధంలో శంబసాదనుడనే అసురుని చంపగా, ఓ మైథిలీ, నేను వాయువు వల్ల పుట్టినవాడిని, ప్రభావంలో అతనితో సమానుడైన వానరుడిని.’ సర్గ ఆరంభంలో సీత శోకంతో కృశించింది, చివరికి ఆనందబాష్పాలతో కూడి ఉంది — ఇదే సర్గలోని భావపరివర్తన. ‘రాహుముక్త ఉడురాట్’ — ‘రాహువు నుండి విడివడిన నక్షత్రరాజు’ — అనే ఉపమ సుందరమైనది — గ్రహణం నుండి విడివడిన చంద్రుడు మళ్ళీ ప్రకాశించినట్లు, శోకం నుండి విడివడిన ఆమె ముఖం. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో హనుమంతుని జన్మసారాన్ని మళ్ళీ చెప్పి సర్గను ముగిస్తుంది. ‘హేతుభిః’ — ‘హేతువులతో’ — అనే పదం విశేషమైనది — సీత తర్కంతోనూ ప్రమాణాలతోనూ విశ్వసిస్తుంది, కేవలం భావనతో కాదు. ‘కిం కరోమి, ప్రతియామ్యహమ్’ — ‘ఏమి చేయాలి, నేను తిరిగి వెళ్తాను’ — అనే హనుమంతుని ప్రశ్నలో అతని వినయం కనిపిస్తుంది — అతడు తన ఇష్టం వచ్చినట్లు ఏమీ చేయడు, సీత ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తాడు. తరువాతి సర్గలో ఉంగరం ఇవ్వడంతో విశ్వాసం పూర్ణమవుతుంది. ఆనందబాష్పాలు దుఃఖబాష్పాల నుండి భిన్నమైనవి — ఇవి ఆశకు చిహ్నాలు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥