సర్గ
సీత సందేహమూ దాని సమాధానమూ
రామలక్ష్మణుల కుశలసందేశం, లోకోక్తి, దగ్గరకు రావడంతో రావణుడేమో అనే శంక, స్వప్నమో ఉన్మాదమో అనే వితర్కం, రామగుణకీర్తనం, హనుమంతుని ఆత్మపరిచయం
దుఃఖం మీద దుఃఖంతో క్రుంగిపోయిన సీత ఆ మాట విని వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు ఊరడింపుగా ఇలా బదులిచ్చాడు. ‘దేవీ, రాముని సందేశంతో నేను నీకు దూతగా వచ్చాను. వైదేహీ, రాముడు క్షేమంగా ఉన్నాడు, అతడు నీ క్షేమాన్ని అడిగాడు — అంటే నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. బ్రహ్మాస్త్రాన్నీ వేదాలనూ ఎరిగినవాడూ, వేదవిదులలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన ఆ దాశరథి రాముడు నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. నీ భర్తకు ప్రియమైన అనుచరుడూ మహాతేజస్వీ అయిన లక్ష్మణుడు కూడా శోకంతో తపిస్తూ నీకు శిరస్సు వంచి అభివాదం చేశాడు.’ క్రిందటి సర్గలో సీత ‘రెండు నెలలు’ అని తన మరణపు గడువును చెప్పింది; అది విన్న హనుమంతుడు అన్నిటికంటే ముందు ఊరడింపు ఇస్తాడు — ప్రశ్నలతో కాలం గడపడు. సందేశపు క్రమం కూడా ముఖ్యమైనది — మొదట రాముని కుశలం, తరువాత అతని ప్రశ్న, చివరికి లక్ష్మణుని ప్రణామం. రామునికి ‘బ్రహ్మాస్త్రాన్నీ వేదాలనూ ఎరిగినవాడు’ అనే విశేషణం — శస్త్రంలోనూ శాస్త్రంలోనూ నిపుణుడని — దీనివల్ల సీత మనస్సులో రాముని సామర్థ్యం గుర్తుకు వస్తుంది. ‘రాముడు నీ కుశలం అడిగాడు’ అనే వాక్యం రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది, దానివల్ల సందేశానికి దృఢత్వం సిద్ధిస్తుంది.
నరసింహులైన ఆ ఇద్దరి కుశలాన్ని విని దేవి సీత సర్వాంగాలూ పులకించగా, రోమాంచం చెంది హనుమంతునితో ఇలా అన్నది. ‘ఏతి జీవంతమానందో నరం వర్షశతాదపి’ — బ్రతికి ఉన్న మనిషికి నూరేళ్ళ తరువాతనైనా ఆనందం వచ్చి చేరుతుంది — ఈ లోకోక్తి నాకు శుభకరంగానూ సత్యంగానూ తోస్తున్నది. ఆ సమాగమంలో వారిద్దరికీ అద్భుతమైన ప్రీతి కలిగింది, వారు ఒకరినొకరు నమ్మి సంభాషించసాగారు. ఈ గాథ సారం ఆశ — జీవితాన్ని నిలుపుకో, సుఖం ఎప్పుడో ఒకప్పుడు తప్పక వస్తుంది. మరణానికి గడువు నిశ్చయించుకుని ఉన్న సీత ఈ రోజు జీవితపు విలువను మళ్ళీ అనుభవిస్తున్నది. ఈ గాథ లోకంలో ప్రసిద్ధమైన సూక్తి, రామాయణం తరువాత కూడా ఎన్నోసార్లు ఉదహరించబడింది. కవి ‘విశ్వస్తౌ తౌ’ — ‘వారిద్దరూ నమ్మకం పొంది’ — అంటున్నాడు — క్షణకాలం ఇద్దరి మధ్యా విశ్వాసం ఏర్పడింది, కాని తరువాతి శ్లోకంలోనే అది మళ్ళీ సడలిపోతుంది. ఇదే సంఘటనల గమనం.
శోకంతో తపిస్తున్న సీత మాట విని వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు ఆమెకు దగ్గరగా వెళ్ళసాగాడు. అతడు దగ్గరకు వస్తున్నకొద్దీ సీత అతడు రావణుడేమో అని శంకించసాగింది. ‘అయ్యో, ఛీ, ఛీ, ఇతనికి నా హృదయాన్ని విప్పిచెప్పడం తప్పైపోయింది; ఇతడు వేరే రూపం దాల్చి వచ్చిన ఆ రావణుడే.’ అని ఆలోచించి, శోకంతో కృశించిన, నిర్దోషమైన అవయవాలు గల ఆమె అశోకవృక్షపు కొమ్మను వదిలి ఆ నేలపైనే కూర్చుండిపోయింది. తరువాత మహాబాహువైన హనుమంతుడు జనకుని కుమార్తెకు నమస్కరించాడు, కాని భయంతో వణికిపోయిన ఆమె మళ్ళీ అతనివైపు చూడలేదు. నమస్కరిస్తున్న అతనిని చూసి చంద్రుని వంటి ముఖం గల సీత దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి మధురస్వరంతో ఆ వానరునితో ఇలా అన్నది — ‘నీవు మాయావి అయిన రావణుడివే స్వయంగా మాయారూపం దాల్చి నాకు మళ్ళీ సంతాపం కలిగిస్తున్నట్లయితే, అది నీకు తగదు. తన రూపాన్ని విడిచి పరివ్రాజకుని రూపంతో జనస్థానంలో నాకు కనిపించిన ఆ రావణుడివే నీవు. ఓ కామరూపా, నిశాచరా, ఉపవాసాలతో కృశించిన దీనురాలినైన నన్ను మళ్ళీ బాధిస్తున్నావు, అది నీకు తగదు.’ ఇక్కడ సీత శంక నిరాధారమైనది కాదు — ఇంతకుముందు రావణుడు పరివ్రాజకుని వేషంలోనే వచ్చి ఆమెను అపహరించాడు; అందువల్ల వేషమార్పు గురించిన భయం ఆమెకు అనుభవసిద్ధమైనది. వినయమైన వేషం, మధురమైన మాట — ఇవన్నీ ఇంతకుముందు కూడా చూసినవే. ఆమె మందలింపు కూడా మృదువైనది — ‘తన్న శోభనమ్’ — ‘అది నీకు తగదు’ — అని రెండుసార్లు, కటువైన మాట లేదు. సీత నేలపై కూర్చోవడం భయానికీ ఆత్మరక్షణకూ చిహ్నం — కొమ్మను విడిచి సాధ్యమైనంత దూరంగా ఉండాలని ఆమె కోరుకుంటుంది. హనుమంతుని ప్రణామం మాత్రం ఆమె భయాన్ని పెంచుతుందే గాని తగ్గించదు, ఎందుకంటే రావణుడు కూడా ఇంతకుముందు వినయంతోనే వచ్చాడు. ‘ధిగ్ధిక్కృతమ్’ అనేది ఆత్మనింద — తన హృదయాన్ని శత్రువుకు చెప్పేశానే అనే పశ్చాత్తాపం. ఈ విధంగా సీత శంక ఆమె బుద్ధిమత్తకు ఫలమే గాని మూర్ఖత్వానికి కాదు. ఉపవాసాలతో కృశించిన దీనురాలైన ఆమె ఇప్పుడు కోపాన్ని ప్రదర్శించను కూడా చేతకాక, కేవలం ‘తగదు’ అని మాత్రమే అంటుంది. ఇక్కడ కవి చిత్రణ అత్యంత మర్మస్పర్శి — ఒకవైపు హనుమంతుని శుద్ధభావం, మరొకవైపు సీత అనుభవం నుండి పుట్టిన సంశయం; రెండూ తమ తమ స్థానాలలో ఉచితమైనవే. పాఠకునికి సత్యం తెలుసు, సీతకు తెలియదు — ఈ వైషమ్యం నుండే కరుణ పుడుతుంది. హనుమంతుడు మాత్రం ఆమె మాటలు విన్నా కోపించడు, మళ్ళీ దగ్గరకు కూడా వెళ్ళడు — ఇక్కడ అతని ధైర్యమూ సంయమమూ ప్రకటమవుతాయి.
‘లేదా నేను శంకించినది అలా కాకపోవచ్చు; ఎందుకంటే నిన్ను చూడగానే నా మనస్సులో ప్రీతి కలిగింది. నీవు రాముని దూతగా వచ్చినట్లయితే నీకు శుభమగుగాక; ఓ వానరశ్రేష్ఠా, నిన్ను అడుగుతున్నాను, రామకథ నాకు ప్రియమైనది. ఓ వానరా, నా ప్రియుడైన రాముని గుణాలను చెప్పు; ఓ సౌమ్యా, ప్రవాహవేగం నదీతీరాన్ని కొట్టుకుపోయేలా నీవు నా చిత్తాన్ని హరిస్తున్నావు. అహో, స్వప్నం ఎంత సుఖమైనది — ఎంతోకాలం క్రితం అపహరించబడిన నేను రాఘవుడు పంపిన వనచరుని చూస్తున్నాను. కలలోనైనా లక్ష్మణునితో కూడిన వీరుడైన రాఘవుని చూడగలిగితే నేను క్రుంగిపోను; కాని కల కూడా నా మీద అసూయపడుతున్నది, కలలోనైనా రాముడు కనిపించడు. ఇది కల అని నేను అనుకోను, ఎందుకంటే కలలో వానరుని చూస్తే అభ్యుదయం కలుగదు, నాకు మాత్రం అభ్యుదయం కలిగింది. ఇది చిత్తభ్రమా, వాతప్రకోపమా, ఉన్మాదం వల్ల కలిగిన వికారమా, ఎండమావియా? లేదా ఇది ఉన్మాదమూ కాదు, ఉన్మాదలక్షణమైన మోహమూ కాదు; ఎందుకంటే నన్ను నేనూ ఈ వనచరునీ స్పష్టంగా గుర్తిస్తున్నాను.’ ఈ విధంగా అనేకవిధాలుగా బలాబలాలను తర్కించి, రాక్షసులు కోరిన రూపం దాల్చగలరు గనుక, సీత అతనిని రాక్షసాధిపతి అని భావించింది. ఈ నిర్ణయానికి వచ్చి సన్నని నడుము గల జనకుని కుమార్తె ఆ వానరునికి బదులు చెప్పలేదు. ఇక్కడ సీత మనస్సు రెండు భావాల మధ్య ఊగిసలాడుతుంది — హృదయం నమ్ముతుంది, బుద్ధి శంకిస్తుంది. తర్కపు అన్ని పక్షాలూ — స్వప్నం, మోహం, వాతవికారం, ఉన్మాదం, ఎండమావి — ఒక్కొక్కటిగా పరీక్షించబడి తోసిపుచ్చబడ్డాయి; అయినా చివరికి రక్షణ కోసం ఆమె మౌనాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది. ఇదే వివేకం — ప్రమాణం లేకుండా విశ్వసించకూడదు. ‘అథవా’ — ‘లేదా’ — అనే పదంతో సీత మనస్సులోని మార్పు సూచించబడుతుంది — క్షణం క్రితం మందలింపుగా ఉన్నది ఇప్పుడు యాచనగా మారింది. ‘చిత్తం హరసి మే సౌమ్య నదీకూలం యథా రయః’ అనే ఉపమ ప్రసిద్ధమైనది — జలవేగం తీరాన్ని మెల్లమెల్లగా కోసివేసినట్లు రామకథ ఆమె శంకను హరిస్తుంది. ‘స్వప్నోఽపి మమ మత్సరీ’ — ‘కల కూడా నా మీద అసూయపడుతున్నది’ — అనే మాట కరుణమైనది — నిద్రే లేదు, అందువల్ల కలలో కూడా రాముని దర్శనం దుర్లభం. స్వప్నశాస్త్రం కూడా స్మరించబడుతుంది — కలలో వానరుని చూడటం అశుభం, అభ్యుదయాన్ని ఇవ్వదు; కాని ఆమెకు అభ్యుదయం కనిపిస్తున్నది, అందువల్ల ఇది కల కాదు. ఈ విధంగా తర్కం సత్యానికి దగ్గరగా వెళ్తుంది, కాని భయం ఆ నిర్ణయాన్ని అడ్డుకుంటుంది. ‘రక్షసాం కామరూపత్వాత్’ — ‘రాక్షసులు కోరిన రూపం దాల్చగలరు గనుక’ — అనే కారణమే సీత అంతిమ నిర్ణయానికి ఆధారం — రాక్షసులు తాము కోరిన రూపాన్ని ధరించగలరు, అందువల్ల రూపాన్ని చూసి నమ్మడం యుక్తం కాదు. ఆమె మౌనం పరాజయం కాదు, జాగరూకత.
సీత నిశ్చయాన్ని గ్రహించి వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు చెవులకు ఇంపైన మాటలతో ఆమెను సంతోషపెడుతూ ఇలా అన్నాడు. ‘రాముడు సూర్యునిలా తేజస్వి, చంద్రునిలా లోకానికి ప్రియమైనవాడు, వైశ్రవణుడైన కుబేరునిలా సమస్త లోకానికీ రాజు. ఆ మహాయశస్వి విక్రమంలో విష్ణువుతో సమానుడు, బృహస్పతిలా సత్యవాది, మధురంగా మాట్లాడేవాడు. రూపవంతుడూ, సుభగుడూ, శ్రీమంతుడూ, మూర్తీభవించిన మన్మథునిలాంటివాడూ; తగిన చోట క్రోధించి ప్రహరించేవాడు, లోకంలో శ్రేష్ఠుడైన మహారథుడు. ఏ మహాత్ముని బాహువుల నీడను ఆశ్రయించి లోకం నిలిచి ఉందో, అతడే రాముడు. మృగరూపంతో రాఘవుని ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకువెళ్ళి, ఒంటరిగా ఉన్న నిన్ను ఎవడు అపహరించాడో, వాడికి దాని ఫలం ఏమిటో నీవు చూస్తావు. వీర్యవంతుడైన రాముడు త్వరలోనే యుద్ధంలో క్రోధంతో విడిచిన, జ్వలించే అగ్నుల వంటి బాణాలతో రావణుని వధిస్తాడు. అతడు పంపిన దూతనైన నేను నీ దగ్గరకు ఇక్కడికి వచ్చాను.’ సీత మౌనాన్ని చూసి హనుమంతుడు వాదించడు, బలవంతంగా ప్రమాణాలు ఇవ్వడు; సీతకు అన్నిటికంటే ప్రియమైన రాముని గుణకీర్తననే చేస్తాడు. ‘స్థానక్రోధే ప్రహర్తా’ అంటే — రాముడు తగిన సందర్భంలోనే క్రోధిస్తాడు, తగని చోట కాదు. ఉపమానాలు దివ్యమైనవి — సూర్యుడు, చంద్రుడు, కుబేరుడు, విష్ణువు, బృహస్పతి, మన్మథుడు — ఒక్కొక్కటీ రాముని ఒక్కొక్క గుణాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ‘శూన్యే యేనాపనీతాసి’ — ‘ఒంటరిగా ఉన్న నిన్ను ఎవడు అపహరించాడో’ — అనే మాటతో హనుమంతుడు సీత శంకను పరోక్షంగా తొలగిస్తాడు — నేనే రావణుడినైతే నా వధను నేనే ఎలా ప్రతిజ్ఞ చేస్తాను? ఈ యుక్తి సూక్ష్మమైనది. అతడు రావణుని ‘వాడు’ అని అన్యపురుషంలో నిర్దేశిస్తాడు, తనను ‘అతడు పంపిన నేను’ అని రాముని సేవకునిగా చెప్పుకుంటాడు. అందువల్ల అతని మాటే స్వయంగా ప్రమాణం. ‘బాహుచ్ఛాయామవష్టబ్ధో యస్య లోకః’ — ‘ఎవని బాహువుల నీడను లోకం ఆశ్రయించిందో’ — అనే మాట రాముని శరణ్యత్వాన్ని దృఢపరుస్తుంది — సమస్త లోకాన్నీ రక్షించేవాడు నిన్ను తప్పక రక్షిస్తాడు. ‘అచిరాత్’ — ‘త్వరలోనే’ — అనే కాలనిర్దేశం సీత చెప్పిన రెండు నెలల గడువును స్మరించి చెప్పబడింది — గడువుకు ముందే రాముడు వస్తాడనే ఆశ్వాసన.
‘నీ వియోగంతో దుఃఖార్తుడైన ఆ రాముడు నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. సుమిత్రకు ఆనందం పెంచేవాడూ, మహాతేజస్వీ, మహాబాహువూ అయిన లక్ష్మణుడు కూడా అభివాదం చేసి నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. దేవీ, రాముని సఖుడు సుగ్రీవుడనే వానరుడు, వానరముఖ్యులకు రాజు, అతడు కూడా నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. సుగ్రీవునితోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడి రాముడు నిత్యం నిన్ను స్మరిస్తున్నాడు. వైదేహీ, రాక్షసస్త్రీల వశంలో పడినా నీవు అదృష్టవశాత్తు బ్రతికి ఉన్నావు; త్వరలోనే నీవు మహారథుడైన రాముడినీ, లక్ష్మణుడినీ, కోట్లాది వానరుల మధ్య ఉన్న అమితతేజస్వి సుగ్రీవుడినీ చూస్తావు. నేను సుగ్రీవుని మంత్రిని, హనుమంతుడనే వానరుడిని; మహాసముద్రాన్ని లంఘించి లంకానగరంలో ప్రవేశించి, దురాత్ముడైన రావణుని తలపై కాలుమోపి, పరాక్రమాన్ని ఆశ్రయించి నిన్ను చూడటానికి వచ్చాను. దేవీ, నీవు నన్ను ఎలా భావిస్తున్నావో అలాంటివాడిని కాను; ఈ శంకను విడిచిపెట్టు, చెబుతున్న నా మాటను నమ్ము.’ ‘రావణుని తలపై కాలుమోపడం’ అనేది రూపకం — శత్రువు నగరంలో నిర్భయంగా ప్రవేశించడం శత్రువు శిరస్సుపై పాదం ఉంచినట్లే. చివరి శ్లోకం ఆరు పాదాలది, అందులో హనుమంతుని ప్రార్థన పూర్ణమవుతుంది — నేను రావణుడిని కాను, నమ్ము. ఇక్కడ హనుమంతుడు మొదటిసారిగా తన పేరును స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘హనుమంతుడనే వానరుడు’, ‘సుగ్రీవుని మంత్రి’. ఇంతకుముందు అతడు కేవలం కథను వినిపించాడు, తరువాత ప్రశ్న అడిగాడు, ఇప్పుడు తన పరిచయం ఇస్తాడు — ఈ క్రమం విశ్వాసాన్ని నిర్మించడానికే కల్పించబడింది. సుగ్రీవుని పేరు, కోట్లాది వానరుల సేన, సముద్రలంఘనం — ఇవన్నీ రాముని ప్రయత్నానికి ప్రమాణాలు. ‘దిష్ట్యా జీవసి’ — ‘అదృష్టవశాత్తు బ్రతికి ఉన్నావు’ — అనే మాటతో అతడు సీత ధైర్యాన్ని ప్రశంసిస్తాడు. ‘నాహమస్మి తథా దేవి యథా మామవగచ్ఛసి’ — ‘దేవీ, నీవు భావిస్తున్నట్టివాడిని కాను’ — అనే వాక్యం వినయపూర్ణమైనదీ దృఢమైనదీ — నేను రావణుడిని కాను, రామదూతనే. సర్గ ఈ బిందువు దగ్గర ముగుస్తుంది — ప్రమాణం ఇంకా ఇవ్వబడలేదు, అది ముందు ఉంగరంతో ఇవ్వబడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥