సర్గ
సీతతో సంభాషణ గురించి హనుమంతుని ఆలోచన
సీతను ఊరడించడం గురించి హనుమంతుని చింత, మాట్లాడకపోవడంలోనూ మాట్లాడటంలోనూ ఉన్న దోషాలు, మానుషవాక్కును ప్రయోగించాలనే నిశ్చయం, రాముని గుణకీర్తన అనే ఉపాయం
విక్రమశాలి అయిన హనుమంతుడు కూడా సీత మాటలనూ, త్రిజట మాటలనూ, రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపులనూ అన్నింటినీ యథాతథంగా విన్నాడు. నందనవనంలోని దేవతలా ఉన్న ఆ దేవిని చూస్తూ ఆ వానరుడు అనేకవిధాలుగా ఆలోచించాడు — ‘ఎన్నో వేలమంది, పదివేలమంది వానరులు అన్ని దిక్కులలోనూ ఎవరిని వెదకుతున్నారో, ఆమెను నేను కనుగొన్నాను. శత్రువు శక్తిని పరిశీలిస్తూ, చక్కగా యుక్తితో రహస్యంగా గూఢచారిలా సంచరిస్తూ నేను ఇప్పటివరకు ఇదంతా పరిశీలించాను — రాక్షసుల విశేషాలనూ, ఈ నగరాన్నీ, ఈ రాక్షసాధిపతి రావణుని ప్రభావాన్నీ పరీక్షించి చూశాను.’ ఇక్కడ హనుమంతుని దూతధర్మం స్పష్టమవుతుంది — అతడు కేవలం సీతను వెదకడమే కాక, శత్రువు బలాన్నీ, నగర నిర్మాణాన్నీ, రాజు ప్రభావాన్నీ గూఢచారిలా పరిశీలించాడు. వేలాది, పదివేలాది వానరులు వెదకుతున్నారు, కానీ ఆమె అతనొక్కనికే దొరికింది — ఇది అతని సంతోషం, గర్వం కాదు. నందనవన దేవత ఉపమానం సీత దివ్యత్వాన్నీ అశోకవనపు రమణీయతనూ ఒకేసారి సూచిస్తుంది. హనుమంతుడు మొదట ‘సర్వం శుశ్రావ’ (అంతా విన్నాడు) — పని చేయడానికి ముందు అతడు పరిస్థితిని చక్కగా తెలుసుకుంటాడు; ఇది బుద్ధిమంతుని లక్షణం. హనుమంతుని దృష్టి రెండు విధాలు — ఒకవైపు సీత దుఃఖాన్ని కరుణతో చూస్తాడు, మరొకవైపు రాక్షసుల శక్తిని వివేకంతో అంచనా వేస్తాడు. ఈ సంయోగం ఆదర్శదూత లక్షణం. త్రిజట స్వప్నం విన్నా అతడు ఉప్పొంగిపోలేదు; అతడు స్వప్నం నుండి కాక తన కర్మ నుండే ఫలాన్ని ఆశిస్తాడు. ఈ సర్గ అంతా హనుమంతుని ఆత్మసంభాషణే, బాహ్యఘటన ఏదీ లేదు — కవి దూత అంతరంగాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు. ఈ శ్రవణానికి ఒక ఫలం కూడా ఉంది — సీత ప్రాణత్యాగ సంకల్పాన్ని అతడు విన్నాడు, కాబట్టి అతని తొందర పెరుగుతుంది.
‘అప్రమేయుడూ, సర్వప్రాణులపట్ల దయ గలవాడూ అయిన ఆ రాముని భార్య, భర్తను చూడాలని కోరుకుంటున్నది; ఆమెను ఊరడించడం యుక్తం. పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖం గల, ఇంతకుముందు దుఃఖమెరుగని, దుఃఖానికి అంతు కానరాని ఈమెను నేను ఊరడిస్తాను. శోకంతో చైతన్యం దెబ్బతిన్న ఈ సాధ్విని ఊరడించకుండా నేను వెళ్ళిపోతే, ఆ వెళ్ళడం దోషభరితమవుతుంది; నేను వెళ్ళిపోయాక రక్షణ కానరాక యశస్విని అయిన రాజపుత్రి జానకి ప్రాణాలు విడిచిపెట్టవచ్చు. అలాగే, సీతను చూడాలని తపిస్తున్న పూర్ణచంద్రముఖుడైన ఆ మహాబాహువు రాముని కూడా ఊరడించడం న్యాయం.’ తరువాత అతడు కష్టాన్ని కూడా చూస్తాడు — ‘నిశాచరస్త్రీల ఎదుట మాట్లాడటం సాధ్యం కాదు; ఇది ఎలా చేయాలి? నేను నిజంగా సంకటంలో పడ్డాను. మిగిలిన ఈ రాత్రిలోనే నేను ఆమెను ఊరడించకపోతే, ఆమె అన్నివిధాలా ప్రాణాలు విడిచిపెడుతుంది, సందేహం లేదు. “సీత నా గురించి ఏమి మాట చెప్పింది” అని రాముడు నన్ను అడిగితే, ఆ సన్నని నడుము గలామెతో మాట్లాడకుండా నేను అతనికి ఏమి జవాబు చెప్పగలను? సీత సందేశం లేకుండా తొందరగా ఇక్కడి నుండి వెళ్ళిన నన్ను కాకుత్స్థుడు కోపంతో తీవ్రమైన చూపుతో కాల్చివేసినా వేయవచ్చు. రాముని కోసం నేను నా ప్రభువు సుగ్రీవుని ప్రేరేపిస్తే, సైన్యంతో సహా అతని రాక వ్యర్థమవుతుంది. కాబట్టి రాక్షసస్త్రీలు ఏమరుపాటుగా ఉండే సమయం కోసం ఎదురుచూస్తూ ఇక్కడే ఉండి, తాపంతో నిండిన ఈమెను ఈ రోజు మెల్లగా ఊరడిస్తాను.’ హనుమంతుని చింతకు రెండు పక్షాలు — సీత ప్రాణరక్షణ, రామునిపట్ల బాధ్యత. ‘రాత్రిశేషః’ (మిగిలిన రాత్రి) అనే మాటలోని కాలపు సంకోచం అతని తొందరను పెంచుతుంది. ‘దోషవత్ గమనమ్’ (దోషభరితమైన వెళ్ళడం) అనే పదం హనుమంతుని కర్తవ్యబుద్ధికి పరిచాయకం — సీతను ఊరడించకపోతే సాధించిన పని కూడా అసంపూర్ణమే. ‘రాముడు ఏమి అడుగుతాడు’ అనే చింత అతని స్వామిభక్తిని చూపుతుంది; అతడు రాముని దృష్టికోణం నుండి తన పనిని అంచనా వేసుకుంటాడు. సుగ్రీవుని సైన్యం వ్యర్థంగా వస్తుందనే చింత కూడా ముఖ్యమైనది — సీత బ్రతికి ఉందనే ప్రమాణం లేకుండా యుద్ధప్రయత్నమంతా నిరర్థకం. ఈ విధంగా అతడు మూడు పక్షాలను — సీత, రాముడు, సుగ్రీవుడు — ఒకేసారి ఆలోచిస్తాడు. ‘శనైః’ (మెల్లగా) అనే పదం అతని ఉపాయపు సారం — హఠాత్తుగా ప్రత్యక్షమైతే భయం కలుగుతుంది, మెల్లగా ఊరడిస్తే విశ్వాసం కలుగుతుంది. రాక్షసస్త్రీల ‘అంతరమ్’ — వారు నిద్రపోయినప్పుడో వేరేచోటికి వెళ్ళినప్పుడో — ఆ సమయం కోసం అతడు ఎదురుచూస్తాడు.
‘నేను మిక్కిలి చిన్న రూపంలో ఉన్నాను, అందులోనూ వానరుణ్ణి; ఇక్కడ నేను మానుషమైన సంస్కృతవాక్కును పలుకుతాను. ద్విజునిలా సంస్కృతవాక్కును పలికితే సీత నన్ను రావణుడని భావించి భయపడుతుంది. కాబట్టి తప్పక మానుషమైన, అర్థవంతమైన వాక్యమే పలకాలి; లేకపోతే నిందారహితురాలైన ఈమెను నేను ఊరడించలేను.’ ఇక్కడ భాష గురించిన సూక్ష్మమైన ఆలోచన ఉంది — ద్విజుల పరిష్కృతమైన సంస్కృతవాక్కు రావణుని వాక్కు కూడా, ఎందుకంటే అతడు బ్రాహ్మణవంశంలో పుట్టినవాడు, విద్వాంసుడు; కాబట్టి అలాంటి వాక్కు సీత మనస్సులో రావణుని జ్ఞాపకాన్ని కలిగిస్తుంది. ‘మానుషం వాక్యమ్’ అంటే అయోధ్య సమీపంలోని ప్రజల సామాన్య భాష అని హిందీ వ్యాఖ్యానం వివరిస్తుంది. హనుమంతుని వాక్పటుత్వమూ శ్రోత మనోవిజ్ఞానంపై అతని అవగాహనా ఇక్కడ స్పష్టమవుతాయి — వక్త శ్రోతను చూసి భాషను ఎంచుకుంటాడు. ‘అతితనుః’ (మిక్కిలి చిన్నవాడు) అనేది తన లఘురూపపు స్మరణ; అతడు చెట్టుపై చిన్న రూపంలోనే దాగి ఉన్నాడు. ఈ మూడు శ్లోకాలలో వాల్మీకి భాషకున్న సామాజిక పక్షాన్ని కూడా సూచిస్తాడు — సంస్కృతపు పరిష్కృతరూపం ద్విజులది, లోకవ్యవహారపు సామాన్యరూపం జనులది. హనుమంతునికి రెండూ తెలుసు, ఇది అతని పాండిత్యాన్ని చూపుతుంది; కిష్కింధాకాండలో కూడా రాముడు అతని వాక్పటుత్వాన్ని ప్రశంసించాడు. వానరుని నోటి నుండి మనుష్యభాష రావడమే ఆశ్చర్యకరం, కాబట్టి అతడు జాగ్రత్తగా ఉన్నాడు. ‘అర్థవత్’ (అర్థవంతమైన) అనే విశేషణం వాక్యపు సార్థకతను సూచిస్తుంది — కేవలం మధురమైనదే కాదు, ప్రయోజనకరమైనది కూడా. ఈ విధంగా భాషను ఎంచుకోవడం కూడా దూతకర్మలో ఒక అంగం, గౌణమైన విషయం కాదు.
‘నా రూపాన్నీ మాటనూ చూసి, ఇంతకుముందే రాక్షసులచేత భయపెట్టబడిన ఆ జానకి మళ్ళీ భయపడుతుంది. అప్పుడు భయపడిన ఆ విశాలాక్షి, మనస్విని నన్ను కామరూపి అయిన రావణుడని భావించి కేకలు వేయవచ్చు. సీత కేక వేయగానే నానావిధ ఆయుధాలు ధరించిన, యమునిలాంటి ఘోరమైన రాక్షసస్త్రీల గుంపు హఠాత్తుగా వచ్చి చేరవచ్చు. అప్పుడు వికృత ముఖాలు గల ఆ మహాబలవతులు నన్ను అన్నివైపుల నుండీ చుట్టుముట్టి చంపడానికో పట్టుకోవడానికో ప్రయత్నించవచ్చు. ఉత్తమ వృక్షాల కొమ్మలూ ఉపకొమ్మలూ బోదెలూ మీదుగా అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్న నన్ను చూసి వారు శంకించవచ్చు. వనంలో సంచరిస్తున్న నా మహారూపాన్ని చూసి భయంతో వణికిపోయిన రాక్షసస్త్రీలు వికృతస్వరాలతో అరవవచ్చు. అప్పుడు రాక్షసేంద్రుని భవనంలో రాక్షసేంద్రుడు నియమించిన రాక్షసులను కూడా పిలవవచ్చు. శూలాలూ బాణాలూ ఖడ్గాలూ వివిధ ఆయుధాలూ చేతబట్టిన వారు కలవరంతో ఈ కలహంలోకి వేగంగా వచ్చిపడవచ్చు. వారు నన్ను నాలుగువైపులా అడ్డగిస్తే నేను రాక్షససైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేయగలను, కానీ మహాసముద్రపు ఆవలి తీరాన్ని చేరలేకపోవచ్చు. లేదా వేగంగా పనిచేసే అనేకులు నన్ను చుట్టుముట్టి పట్టుకోవచ్చు; అప్పుడు ఈమెకు విషయం తెలియకుండానే పోతుంది, నేను కూడా పట్టుబడతాను. లేదా హింసను ఇష్టపడే వారు ఈ జనకాత్మజను హింసించవచ్చు; అప్పుడు రామసుగ్రీవుల ఈ కార్యం విఫలమవుతుంది.’ హనుమంతుని దీర్ఘదృష్టి ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది — అతడు ఘటనల శృంఖలను క్రమంగా ఊహిస్తాడు: సీత భయం, కోలాహలం, రాక్షసస్త్రీల రాక, సైన్యాన్ని పిలవడం, యుద్ధం, పట్టుబడటం, సీతకు హింస. ఒక్క దోషపు ఫలం అనేక రూపాలలో వ్యాపిస్తుందని అతనికి తెలుసు. తన బలం విషయంలో అతనికి సందేహం లేదు — రాక్షససైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేయగలనని; కానీ తిరిగి వెళ్ళలేకపోతే విజయం కూడా నిష్ఫలమే. ‘పరిధావంతమ్’ (అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్న) అనే పదం వానరస్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — భయసమయంలో చెట్లమీద అటూ ఇటూ పరుగెత్తడం. అతడు తన స్వభావాన్ని కూడా పరిస్థితిలో ఒక అంగంగా లెక్కిస్తాడు. ఈ ఆలోచన పిరికితనపు ఫలం కాదు, దూరదృష్టి ఫలం; ముందు అతడే అశోకవనాన్ని భగ్నం చేసి రాక్షసులను చంపుతాడు, కానీ సీతతో సంభాషించిన తరువాతనే, కార్యంలోని ముఖ్యభాగం సిద్ధించినప్పుడే. రాక్షసస్త్రీల స్వభావం కూడా అతనికి తెలుసు — వారు వికృతస్వరాలతో త్వరగా కోలాహలం చేస్తారు, రావణుని భవనంలో నియమించబడిన రాక్షసులను పిలుస్తారు. ఈ విధంగా అతడు శత్రువు వ్యవస్థను ముందుగానే అర్థం చేసుకున్నాడు; ఇది నాల్గవ శ్లోకంలో చెప్పిన గూఢచర్యపు ఫలం.
‘రాక్షసులచేత చుట్టుముట్టబడిన, సముద్రంతో ఆవరించబడిన, రహస్యమైన, దారి కానరాని ఈ ప్రదేశంలో జానకి నివసిస్తోంది. యుద్ధంలో రాక్షసులు నన్ను చంపినా పట్టుకున్నా, రాముని కార్యాన్ని సాధించడానికి మరొక సహాయుడు నాకు కనిపించడం లేదు. ఎంత ఆలోచించినా, నేను హతుడనైతే నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గల మహాసముద్రాన్ని దాటగలిగే వానరుడు నాకు కనిపించడం లేదు. వేలాది రాక్షసులను కూడా చంపగల సమర్థుడినే, కానీ మహాసముద్రపు ఆవలి తీరాన్ని చేరలేను. యుద్ధాల ఫలితం అనిశ్చితం, సంశయం నాకు నచ్చదు; నిస్సంశయమైన పనిని ఏ ప్రాజ్ఞుడు సంశయాస్పదం చేస్తాడు? సీతతో మాట్లాడితే నాకు మహాదోషం కలగవచ్చు, మాట్లాడకపోతే వైదేహి ప్రాణత్యాగం చేయవచ్చు.’ ఇక్కడ హనుమంతునికి తన అనన్యత తెలుసు — రామసీతల మధ్య అతనొక్కడే వారధి. యుద్ధఫలం అనిశ్చితమని అతనికి బాగా తెలుసు; వీరుడైనా వివేకి. రెండు పక్షాలలోనూ దోషం — ఇదే అతని ధర్మసంకట స్థితి, ఇది తరువాతి శ్లోకాలలో పరిష్కారమవుతుంది. ‘నష్టమార్గః’ (దారి కానరానిది) అనే పదం ప్రదేశపు దుర్గమత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అసత్యాని యుద్ధాని’ (యుద్ధాల ఫలితం అనిశ్చితం) అనే సూక్తి రాజనీతిలో ప్రసిద్ధమైన తత్త్వం — యుద్ధఫలం ఎప్పుడూ నిశ్చితం కాదు. కాబట్టి బుద్ధిమంతుడు నిశ్చితమైన కార్యాన్ని యుద్ధపు అనిశ్చితత్వంలో పెట్టడు. హనుమంతుని ఈ ఆలోచన అతని బలంతో పాటు బుద్ధి ఉత్కర్షను కూడా చూపుతుంది; అందుకే అతడు ‘బుద్ధిమతాం వరిష్ఠః’ (బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడు) అని ప్రసిద్ధుడు. సముద్రాన్ని దాటే సామర్థ్యం అతనికొక్కనికే ఉంది, కాబట్టి అతని జీవితం రామకార్యానికి అమూల్యమైనది. హనుమంతుడు తన మరణాన్ని భయంతో కాదు, కార్యహాని భయంతో తప్పించుకోవాలనుకుంటాడు. అతడు తనను రామకార్యానికి ఒక సాధనంగానే భావిస్తాడు. ‘మాట్లాడితే దోషం, మాట్లాడకపోతే ప్రాణత్యాగం’ — ఈ రెండువైపుల దోషం అతన్ని ఒక మధ్యేమార్గం వెదకడానికి ప్రేరేపిస్తుంది: రహస్యస్థానం నుండి రామకథను చెప్పడం; దానివల్ల కోలాహలమూ ఉండదు, భయమూ ఉండదు, సీతకు నిరాశా ఉండదు.
‘దేశకాలాలకు అనుకూలంగా సిద్ధమైన ప్రయోజనాలు కూడా కలవరపడే దూతను చేరుకుంటే, సూర్యోదయంలో చీకటిలా నశించిపోతాయి. కార్యాకార్యాల విషయంలో నిశ్చయించుకున్న బుద్ధి కూడా శోభించదు; తాము పండితులమని భావించుకునే దూతలు కార్యాలను చెడగొడతారు. పని ఎలా చెడిపోకుండా ఉంటుంది, నాలో కలవరం ఎలా కలగకుండా ఉంటుంది, సముద్రాన్ని దాటడం ఎలా వ్యర్థం కాకుండా ఉంటుంది? ఆమె నా మాట ఎలా వింటుంది, ఎలా భయపడకుండా ఉంటుంది?’ అని ఆలోచించి మతిమంతుడైన హనుమంతుడు ఒక నిర్ణయానికి వచ్చాడు — ‘క్లేశం లేకుండా కార్యాలు సాధించే, మంచి బంధువైన రాముని కీర్తిస్తూ, అతనిపైనే మనస్సు లగ్నమైన ఈమెను భయపెట్టను. ఇక్ష్వాకులలో శ్రేష్ఠుడూ ఆత్మజ్ఞానీ అయిన రాముని శుభమైన, ధర్మయుక్తమైన మాటలను సమర్పిస్తూ, మధురంగా పలుకుతూ అన్నీ వినిపిస్తాను; సీత ఎలా నమ్ముతుందో అలా అంతా కూర్చి చెబుతాను.’ ఇలా ఆ మహాప్రభావుడైన హనుమంతుడు జగత్పతి ప్రియురాలిని చూస్తూ, చెట్టు కొమ్మల మధ్య కూర్చొని అనేకవిధాలైన మధురమైన, సత్యమైన మాటలు పలికాడు. ఇక్కడ దూతలక్షణం ఉపదేశించబడుతుంది — కలవరపడే దూత సిద్ధమైన కార్యాన్ని కూడా నాశనం చేస్తాడు, పండితుడనని భావించుకునేవాడు తన బుద్ధితోనే కార్యాన్ని చెడగొడతాడు. హనుమంతుని ఉపాయం సరళమైనదీ సూక్ష్మమైనదీ — రాముని పేరే సీత విశ్వాసానికి తాళంచెవి. అతడు మొదట తనను తాను చూపించుకోకుండా రామకథను వినిపిస్తాడు, దానివల్ల భయం లేకుండా విశ్వాసం కలుగుతుంది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో ఉంది, అది తరువాతి సర్గలోని రామకథకు భూమిక. సూర్యోదయంలో చీకటి అనే ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — సూర్యుడు ఉదయించగానే చీకటి నశించినట్లు, కలవరపడే దూత చేతికి వస్తే ప్రయోజనాలు నశిస్తాయి. ‘శ్రద్ధాస్యతి’ (నమ్ముతుంది) అనే పదం హనుమంతుని లక్ష్యాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — సమాచారం కంటే విశ్వాసమే ప్రధానం. సీత ఇంతకుముందు మాయామృగం చేతా, పరివ్రాజక వేషంలోని రావణుని చేతా మోసపోయింది, కాబట్టి ఆమె విశ్వాసం సులభంగా దొరకదు. ‘సుబంధుమ్’ (మంచి బంధువు) అనే రాముని విశేషణం సీతతో అతనికున్న ఆత్మీయ సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. హనుమంతుని పద్ధతి — మొదట వినడం, తరువాత ఆలోచించడం, తరువాత నిర్ణయం, చివరకు కర్మ — ఇది ఆదర్శ కార్యకర్త క్రమం. చివరి శ్లోకంలో ‘జగతిపతేః ప్రమదామ్’ (జగత్పతి ప్రియురాలు) అనే మాటతో రాముని జగత్పతిత్వమూ, ‘అవితథమ్’ (సత్యమైనది) అనే మాటతో వాక్యపు సత్యత్వమూ నిర్దేశించబడతాయి — హనుమంతుని మాట కేవలం మధురమైనదే కాదు, సత్యమైనది కూడా.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥