సర్గ
సీత ప్రాణత్యాగ ప్రయత్నం
రావణుని మాటలు గుర్తుకు వచ్చి భయపడిన సీత విలాపం, ధర్మాచరణం నిష్ఫలమైందనే చింత, జడతో ఉరి వేసుకొని ప్రాణాలు విడవాలనే సంకల్పం, శుభనిమిత్తాలు ప్రాదుర్భవించడం
రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని ఆ అప్రియవచనం విని, అప్రియంతో బాధపడుతున్న సీత అడవి అంచున సింహం దాడి చేసిన గజరాజు కూనలా భయంతో వణికిపోయింది. రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఉన్న, భీరువైన, రావణుని మాటలతో తీవ్రంగా బెదిరించబడిన ఆమె కీకారణ్యం మధ్యలో నిర్జనప్రదేశంలో విడిచిపెట్టబడిన చిన్నారి బాలికలా విలపించింది. ఈ రెండు ఉపమానాలు ఆమె అసహాయతను వర్ణిస్తాయి — సింహం పట్టుకున్న ఆడేనుగు పిల్ల, అడవిలో విడిచిపెట్టబడిన బాలిక. రెండింటిలోనూ పసితనమూ దుర్బలత్వమూ సూచించబడతాయి. పూర్వసర్గలో త్రిజట స్వప్నం ఆశను కలిగించింది, కానీ రావణుని బెదిరింపుల జ్ఞాపకం మళ్ళీ ఆమెను భయంతో ఆవరిస్తుంది. ఈ సర్గ అంతా ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడింది; దానివల్ల విలాపపు గేయతా గాంభీర్యమూ పెరుగుతాయి. ‘బాలా’, ‘కన్యా’ అనే పదాలతో కవి సీత కోమలత్వాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రకాశింపజేస్తాడు.
‘అకాలమృత్యువు సంభవించదని లోకంలో సత్పురుషులు చెప్పేది నిజమే; ఎందుకంటే ఇలా బెదిరింపులకు గురవుతున్నా, పుణ్యం లేని నేను ఒక్క క్షణం కూడా బ్రతికే ఉన్నాను. సుఖం లేని, ఎంతో దుఃఖంతో నిండిన నా ఈ హృదయం నిశ్చయంగా స్థిరమైనది; అందుకే పిడుగుపాటుకు గురైన పర్వతశిఖరంలా ఈ రోజు వేయి ముక్కలుగా బద్దలు కావడం లేదు. ఇందులో నా దోషం లేదు — చూడ అసహ్యమైన ఈ రావణునికి నేను వధ్యురాలిని; ద్విజుడు ద్విజుడు కానివానికి మంత్రం ఇవ్వనట్లే, నేను కూడా ఇతనికి నా హృదయభావాన్ని ఇవ్వలేను. లోకనాథుడైన ఆ రాముడు రాకపోతే, అనార్యుడైన రాక్షసేంద్రుడు శల్యచికిత్సకుడు గర్భంలోని జంతువును ఛేదించినట్లు, పదునైన శస్త్రాలతో త్వరలోనే నా అవయవాలను ఛేదిస్తాడు. దుఃఖిస్తున్న నాకు ఇదే దుఃఖం — రాజాపరాధం వల్ల బంధించబడి వధకు సిద్ధంగా ఉన్న దొంగకు తెల్లవారుజాము త్వరగా వచ్చినట్లు, చాలాకాలం పట్టేవనుకున్న ఆ రెండు నెలలూ త్వరగానే వచ్చేస్తాయి.’ ఇక్కడ ఇరవై అయిదవ సర్గలోని లోకప్రవాదం మళ్ళీ పునరావృతమవుతుంది. మంత్రం ఉపమానం సీత భావపు పవిత్రతను సూచిస్తుంది — ఆమె హృదయం రామునికే, అనధికారికి ఇవ్వతగినది కాదు. ‘శల్యకృంతః’ అంటే శల్యచికిత్సకుడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇంద్రుడు దితి గర్భాన్ని ఛేదించిన కథను కూడా గుర్తుచేస్తుంది. దొంగ ఉపమానం నిరీక్షణలోని యాతనను చూపుతుంది — మృత్యువు నిశ్చితం, కాలం మాత్రమే మిగిలి ఉంది. ఇక్కడ ముద్రణలో ఆరవ శ్లోకపు రెండు అర్ధాలూ సమీక్షిత క్రమానికి విపరీతక్రమంలో ఉన్నాయి.
‘హా రామా, హా లక్ష్మణా, హా సుమిత్రా, హా రామమాతా కౌసల్యా, హా నా తల్లులారా — అల్పభాగ్యురాలినైన నేను మహాసముద్రంలో తుఫానుగాలికి చిక్కుకున్న నావలా నశించిపోతున్నాను. మృగరూపం ధరించిన ఆ జీవి కారణంగా వేగవంతులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులూ, పిడుగుపాటుకు గురైన రెండు శ్రేష్ఠసింహాలవలె, నా కోసం నిశ్చయంగా హతులై ఉంటారు. నిశ్చయంగా ఆ సమయంలో మృగరూపం ధరించిన కాలుడే అల్పభాగ్యురాలినైన నన్ను ప్రలోభపెట్టాడు; అప్పుడు మూఢురాలినైన నేను రాముని తమ్ముడినీ, లక్ష్మణుని అన్ననూ — ఆ ఇద్దరు ఆర్యపుత్రులనూ — దూరంగా పంపివేశాను. హా సత్యవ్రతా, దీర్ఘబాహూ, హా పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖం గలవాడా, హా జీవలోకానికి హితుడవూ ప్రియుడవూ అయినవాడా, రాక్షసులకు వధ్యురాలినైన నా గురించి నీకు తెలియదు.’ ఇక్కడ సీత మారీచుని ప్రసంగాన్నీ తన మూఢత్వాన్నీ స్మరించి తనను తాను నిందించుకుంటుంది. మృగం కాలుని రూపమే అనేది ఆమె వ్యాఖ్యానం — దైవపు ప్రాబల్యం. ‘జనన్యః’ (తల్లులారా) అనే బహువచనం దశరథుని భార్యలందరినీ గుర్తుచేస్తుంది. పిడుగుపాటుకు గురైన రెండు సింహాలు అనే ఉపమానం ఆకస్మిక వినాశాన్ని సూచిస్తుంది.
‘అనన్యదైవత్వం (భర్తను తప్ప మరో దైవాన్ని ఎరుగకపోవడం), క్షమ, నేలమీద పడుకోవడం, ధర్మనియమం, పాతివ్రత్యం — నేను చేసిన ఇదంతా కృతఘ్నులైన మనుష్యులకు చేసిన ఉపకారంలా వ్యర్థమైపోయింది. నేను ఆచరించిన ఈ ధర్మం నిష్ఫలమైంది, ఈ ఏకపత్నీత్వం నిరర్థకమైంది; ఎందుకంటే చిక్కిపోయి, కాంతి కోల్పోయి, నీకు దూరమై, నిన్ను కలుసుకుంటాననే ఆశ లేక నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను. తండ్రి ఆజ్ఞను నియమంగా పాలించి, వ్రతాన్ని పూర్తిచేసుకొని, వనం నుండి తిరిగి వెళ్ళిన నీవు భయం తొలగి, కృతార్థుడవై, విశాలనేత్రాలు గల స్త్రీలతో సుఖిస్తావని అనుకుంటున్నాను. కానీ రామా, నేను మాత్రం నీపై అనురాగం కలిగి, చిరకాలం నా వినాశానికే ఈ భావబంధం కట్టుకున్నాను; తపస్సూ వ్రతమూ వ్యర్థంగా ఆచరించి, అల్పభాగ్యం గల ఈ ధిక్కారయోగ్యమైన జీవితాన్ని విడిచిపెడతాను.’ ఇక్కడ సీత నిరాశ పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — ధర్మఫలాన్ని కూడా ఆమె సందేహంతో చూస్తుంది. కానీ రామునిపై క్రోధం లేదు; ఆమె అతని సుఖాన్నే ఊహిస్తుంది. ‘వినాశాయ నిబద్ధభావా’ (వినాశం కోసమే భావబంధం కట్టుకున్నది) అనే పదం కరుణాభరితం — ప్రేమే తన వినాశానికి కారణమని ఆమె భావిస్తుంది. అనన్యదైవత్వం మొదలైన అయిదు వ్రతాలు పతివ్రతాధర్మపు సారం; అవి నిష్ఫలమయ్యాయనే చింత ఆమె శ్రద్ధకు పరీక్ష. కానీ ఆమె వాటిని విడిచిపెట్టాలనుకోదు, జీవితాన్ని మాత్రమే విడిచిపెట్టాలనుకుంటుంది.
‘విషంతో గానీ, పదునైన శస్త్రంతో గానీ నేను త్వరగా ప్రాణాలు విడవగలను, కానీ ఈ రాక్షసుని ఇంట్లో నాకు విషమో శస్త్రమో ఇచ్చేవారెవరూ లేరు.’ ఎన్నోవిధాల ఆలోచించి, శోకంతో తపించిపోయిన సీత తన జడను పట్టుకొని ‘ఈ జడతో ఉరి వేసుకొని నేను త్వరగా యముని సన్నిధికి వెళ్తాను’ అని నిశ్చయించుకుంది. సర్వాంగాలూ మృదువైన ఆమె ఆ చెట్టు కొమ్మను పట్టుకొని నిలిచింది. రాముడినీ, రాముని తమ్ముడినీ, తన కులాన్నీ స్మరిస్తున్న ఆ శుభాంగి ఎదుట అప్పుడు శోకాన్ని తొలగించే, ధైర్యాన్ని కలిగించే, లోకంలో శ్రేష్ఠమైన, ఇంతకుముందు కూడా ఫలించిన అనేక నిమిత్తాలు ప్రాదుర్భవించాయి. రాముని వియోగం వల్ల విప్పబడని ఆ జడే మృత్యుసాధనం కావడానికి సిద్ధమైంది; ఇది కరుణరసపు చరమబిందువు. కానీ అదే క్షణంలో శుభనిమిత్తాలు ప్రాదుర్భవిస్తాయి; దానివల్ల కథ మళ్ళీ ఆశ వైపు మలుపు తిరుగుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ అదనంగా ఒక శ్లోకం (‘ఇతీవ సీతా బహుధా విలప్య…’) ఉంది, అది ముద్రణలో లేదు. తరువాతి సర్గ ఈ నిమిత్తాలను విస్తారంగా వర్ణిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥