సర్గ
సీత విలాపం
రాక్షసస్త్రీల మాటలను తిరస్కరించడం, శోకార్తురాలైన సీత వణకు, అకాలమృత్యువు దుర్లభమని విలాపం, పరాధీన జీవితానికి నింద
రాక్షసస్త్రీలు కఠినంగా, దారుణంగా, ఎంతో మాట్లాడుతుండగా జనకుని కుమార్తె సీత ఏడ్చింది. వారు సౌమ్యత లేనివారు, వారి మాటలు నిర్దయమైనవి. ఇలా చెప్పబడిన మనస్విని వైదేహి మిక్కిలి భయపడినప్పటికీ, కన్నీళ్ళతో గద్గదమైన గొంతుతో స్పష్టమైన ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చింది. ‘మానవకన్య రాక్షసునికి భార్య కావడానికి తగదు. మీరు కోరుకుంటే అందరూ కలిసి నన్ను తినేయండి, కానీ మీ మాట మాత్రం చేయను.’ ఇక్కడ భయమూ తేజస్సూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి — గొంతు గద్గదమైంది, కానీ నిశ్చయం అచలం. ‘మనస్వినీ’ అనే విశేషణం ఆమె ధైర్యాన్నే సూచిస్తుంది. సీత ఈ మాట సర్గ అంతటికీ మూలస్వరం — మరణాన్ని అంగీకరిస్తుంది, ధర్మత్యాగాన్ని కాదు. పూర్వసర్గలో రాక్షసస్త్రీలు ఆమెను తినివేస్తామనే భయాన్ని చూపారు, కాబట్టి ‘కావాలంటే తినేయండి’ అనే మాట వారి బెదిరింపుకే ప్రత్యుత్తరం. ఆమె జవాబు సంక్షిప్తమైనది, కానీ ఆ సంక్షేపంలోనే ఆమె శీలపు దార్ఢ్యం ప్రకటమవుతుంది. మానవత్వం, రాక్షసత్వం అనే రెండు జాతుల భేదాన్ని కూడా ఆమె గుర్తుచేసింది.
రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఉన్న, దేవకన్యతో సమానమైన సీత, రావణుడు బెదిరించినట్లే శోకార్తురాలై శాంతిని పొందలేదు. ఆమె మరింతగా వణికిపోయింది, తన అవయవాలలోకే ప్రవేశిస్తున్నదానిలా ముడుచుకుపోయింది — మంద నుండి తప్పిపోయి తోడేళ్ళచేత పీడించబడుతున్న ఆడలేడిలా. అప్పుడు ఆమె అశోకవృక్షపు విశాలమైన, పూచిన కొమ్మను పట్టుకొని, భగ్నమైన మనస్సుతో భర్తను తలచుకుంది. కన్నీటి ధారలతో తన విశాలమైన స్తనాలను తడుపుతూ, ఆమె శోకానికి అంతం కనుగొనలేకపోయింది. పెనుగాలికి అరటిచెట్టు పడినట్లు వణకుతూ ఆమె నేలపై పడిపోయింది, భయంతో బెదిరి వివర్ణమైన ముఖం గలదైంది. వణకుతున్న ఆమె దీర్ఘమైన, దట్టమైన జడ పాకుతున్న ఆడపాములా కనిపించింది. కవి లేడి, అరటిచెట్టు, ఆడపాము అనే మూడు ఉపమానాలతో భయార్తురాలైన ఒకే స్త్రీ అవస్థలోని వేర్వేరు అంశాలను చూపుతాడు — భయం, పతనం, వణకు. పూచిన కొమ్మ ఆమె దుఃఖానికి విరుద్ధమైన నేపథ్యాన్ని రచిస్తుంది. ఇక్కడ శోకం శరీరంలో ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది. కన్నీటితో స్తనాలకు అభిషేకం అనే చిత్రం ఆమె కన్నీళ్ళ అవిరామ ప్రవాహాన్ని సూచిస్తుంది. రావణుని బెదిరింపు జ్ఞాపకమే ఆమెను మళ్ళీ మళ్ళీ వణికిస్తోంది. ‘సురసుతోపమా’ (దేవకన్యతో సమానమైనది) అనే పదంతో ఆమె సౌందర్యమూ దివ్యత్వమూ గుర్తుకు వస్తాయి; దానితో ఆమె ప్రస్తుత దశలోని వైషమ్యం మరింత స్పష్టమవుతుంది.
నిట్టూర్చుతూ, శోకార్తురాలై, కోపంతో (క్షోభతో) దెబ్బతిన్న చిత్తంతో, ఆర్తురాలైన మైథిలి కన్నీళ్ళు కార్చింది, విలపించింది. ‘హా రామా, హా లక్ష్మణా, హా నా అత్తగారా కౌసల్యా, హా సుమిత్రా’ అని ఆమె మళ్ళీ మళ్ళీ ఆక్రందించింది. ఆమె అన్నది — ‘స్త్రీకైనా పురుషునికైనా అకాలంలో మృత్యువు దుర్లభం అని పండితులు చెప్పిన ఈ లోకప్రవాదం సత్యమే. ఎందుకంటే ఈ క్రూరులైన రాక్షసస్త్రీలచేత పీడించబడుతూ, రాముడు లేకుండా కూడా నేను ఇక్కడ ఒక్క క్షణమైనా బతికే ఉన్నాను.’ తరువాత ఆమె తనను సముద్రమధ్యంలో గాలి వేగాలచేత కొట్టబడుతున్న, బరువుతో నిండిన నావలా భావిస్తుంది — ‘అల్పపుణ్యురాలినీ దీనురాలినీ అయిన నేను అనాథలా నశిస్తాను.’ ఇక్కడ సీత కాలనియమాన్ని అంగీకరిస్తుంది — మరణాన్ని కోరుకుంటున్నా అది రావడం లేదు. విలాపంలో అత్తగార్ల పేర్లు తలచుకోవడం ఆమె కుటుంబప్రేమను చూపుతుంది; అయోధ్య కూడా ఆమె మనస్సులో సజీవంగా ఉంది. బరువుతో నిండిన నావ అనే ఉపమ భారం యొక్క, దుఃఖం యొక్క ఆధిక్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అనాథవత్’ (అనాథలా) అనే పదంలో విశేషం ఉంది — నాథుడు బతికే ఉన్నాడు, అయినా దూరంగా ఉండటంవల్ల ఆమె అనాథలా ఉంది. ఈ విధంగా విలాపంలోని మొదటి భాగం కాలాన్నీ కర్మనూ గురించిన చింతతో నిండి ఉంది; అందులో ఆమె తన జీవితాన్ని ఒక భారంలా అనుభవిస్తుంది.
‘భర్తను చూడలేక, రాక్షసస్త్రీల వశమైన నేను నీటి తాకిడికి కూలుతున్న ఒడ్డులా శోకంతో కుంగిపోతున్నాను. పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల, సింహపరాక్రమం గల నడక గల, కృతజ్ఞుడూ ప్రియభాషీ అయిన నా నాథుని ఎవరు చూస్తున్నారో, వారు ధన్యులు. ఆత్మజ్ఞుడైన ఆ రాముడు పూర్తిగా లేని నాకు జీవించడం, తీక్ష్ణమైన విషం రుచిచూసి బతకడంలా దుర్లభం.’ ఇక్కడ రాముని గుణాలు సంక్షేపంగా స్మరించబడుతున్నాయి — రూపం, పరాక్రమం, కృతజ్ఞత, మధురమైన మాట. నీటితో క్షీణిస్తున్న ఒడ్డు అనే ఉపమ మెల్లమెల్లగా జరిగే క్షయాన్ని సూచిస్తుంది. రాముని దర్శనమే ఆమె జీవితానికి ఆధారం అని భావం. ‘ధన్యులు చూస్తున్నారు’ అనే మాటలో ఈర్ష్య లేదు, కేవలం వంచితురాలి ఆర్తి. విషపు ఉపమతో రామవిరహం ప్రాణాంతకమని చూపబడుతోంది — విషం తాగి ఎవరూ బతకనట్లు, రాముడు లేకుండా ఆమె జీవితం అసాధ్యం. ‘విదితాత్మనా’ (ఆత్మజ్ఞుడైన) అనే విశేషణం రాముని ఆత్మజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.
‘పూర్వజన్మలో నేను ఎటువంటి మహాపాపం చేశానో, దేనివల్ల ఈ ఘోరమైన, మిక్కిలి దారుణమైన మహాదుఃఖం పొందుతున్నాను? మహాశోకంచేత చుట్టబడిన నేను ప్రాణాన్ని విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నాను, ఎందుకంటే రాక్షసస్త్రీలచేత కాపలా కాయబడుతున్న నాకు రాముడు లభించడు. మానవజన్మకు ధిక్కారం, పరాధీనతకు ధిక్కారం — అందులో తన ఇష్టంతో ప్రాణాన్ని విడిచిపెట్టడం కూడా సాధ్యం కాదు.’ ఇంతటితో సీత విలాపం ముగుస్తుంది. ఇక్కడ దుఃఖానికి కారణం కర్మలో వెదకబడుతోంది — భారతీయ దృష్టిలో దుఃఖం పూర్వకర్మఫలం. పరాధీనురాలికి మరణం కూడా తన చేతిలో లేదు — ఇది దుఃఖపు పరాకాష్ఠ. ఈ విధంగా సర్గ మరణేచ్ఛతో ముగుస్తుంది, ఇది తరువాతి సర్గలలో మరింత పెరుగుతుంది. ‘రక్షంత్యా’ (కాపలా కాయబడుతున్న) అనే పదంలో వ్యంగ్యం ఉంది — రాక్షసస్త్రీలు ఆమెను కాపాడుతున్నారు, కానీ ఆ కాపలా బంధనమే. రెండుసార్లు ప్రయోగించిన ‘ధిక్’ అనే మాట ఆమె నిర్వేదపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది. ఇక్కడ సీత దుఃఖం కేవలం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, మానవజీవితపు పరాధీనత అనే సామాన్యసత్యాన్ని కూడా ప్రకటిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥