సర్గ
సీత రాక్షసస్త్రీల మాటలను తిరస్కరించడం, రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపు
రాక్షసస్త్రీల కఠినమైన మాటలు, సీత పాతివ్రత్య ప్రకటన, శచీ అరుంధతీ మొదలైనవారి దృష్టాంతాలు, శింశుపమూలంలో సీత, వినత, వికట, చండోదరి, ప్రఘస, అజాముఖి, శూర్పణఖల తినివేస్తామనే బెదిరింపు, సీత రోదనం
అప్పుడు వికృతముఖాలు గల ఆ రాక్షసస్త్రీలందరూ కఠినమైన మాటకు అర్హురాలు కాని సీతతో కఠినమైన, అప్రియమైన మాట అన్నారు. ‘పరుషం పరుషానర్హామ్’ (కఠినమైన మాటకు అర్హురాలు కానిదానికి కఠినమైన మాట) అనే శబ్దక్రీడతో కవి వైరుధ్యాన్ని చూపుతాడు — కఠినమైన మాటకు అయోగ్యురాలైనదానికే కఠినమైన మాట. ‘సీతా, సర్వప్రాణులకూ మనోహరమైన, అమూల్యమైన పడకలతో కూడిన అంతఃపురంలో నివసించడానికి నీవు ఎందుకు అంగీకరించవు?’ ‘మానవస్త్రీవైన నీవు మానవునికి భార్య కావడాన్నే గొప్పగా భావిస్తున్నావు; రాముని నుండి నీ మనస్సును మళ్ళించుకో, లేకపోతే నీవు ఎన్నటికీ బతకవు.’ ముద్రణలో ‘నైవం జాతు భవిష్యతి’ — ‘ఇలా ఎన్నటికీ జరగదు’ అని; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘న త్వం జాతు భవిష్యసి’ (నీవు ఎన్నటికీ బతకవు) అని. ‘ముల్లోకాల సంపదలనూ అనుభవించే రాక్షసేశ్వరుడు రావణుని భర్తగా పొంది నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు విహరించు.’ నాలుగవ శ్లోకం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. ‘నిందకు తావులేనిదానా, శోభనురాలా, మానవస్త్రీవైన నీవు రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడైన, కార్యం సిద్ధించని, కలవరపడుతున్న ఆ మానవుడు రాముని కోరుకుంటున్నావు.’ రాక్షసస్త్రీల తర్కం జాతిభేదం — మానవస్త్రీ మానవుని వరిస్తుంది, అది వారి దృష్టిలో మూర్ఖత్వం. రాముని రాజ్యభ్రంశం, కార్యం సిద్ధించకపోవడం, కలవరం అనే మూడు దోషాలు చెప్పబడుతున్నాయి; నిజానికి అవి రాముని త్యాగానికీ ధైర్యానికీ లక్షణాలు. పూర్వసర్గలో ఒక్కొక్కరే మాట్లాడారు, ఇక్కడ వారందరూ ఏకకంఠంతో మాట్లాడుతున్నారు — ఒత్తిడి పెరుగుతోంది. ‘మానుషీ’ (మానవస్త్రీ) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; ముందు సీత ఇదే పదంతో తన గౌరవంతో జవాబిస్తుంది. అంతఃపుర సుఖం, రావణుని ఐశ్వర్యం, రాముని దైన్యం — ఈ మూడు విషయాలూ పూర్వసర్గల నుండే వచ్చాయి.
రాక్షసస్త్రీల మాటలు విని, పద్మాల వంటి కన్నులు గల సీత కన్నీళ్ళతో నిండిన కన్నులతో ఈ మాట అన్నది — ‘మీరందరూ కలిసి లోకం ద్వేషించే ఈ మాటను ఏది చెబుతున్నారో, ఆ పాపపు మాట నా మనస్సులో నిలవదు.’ ‘మానవస్త్రీ రాక్షసునికి భార్య కావడం తగదు; కావాలంటే మీరందరూ నన్ను తినేయండి, మీ మాట మాత్రం చేయను.’ రాక్షసస్త్రీల ‘మానుషీ’ అనే తర్కాన్ని ఆమె వారికే విరుద్ధంగా ప్రయోగిస్తుంది — నేను మానవస్త్రీని, కాబట్టి రాక్షసునికి భార్యను కాను. ‘దీనుడైనా, రాజ్యం లేనివాడైనా, నా భర్త ఎవడో అతడే నాకు గురువు; సువర్చల సూర్యుని వలె నేను అతనిని నిత్యమూ అనురాగంతో అనుసరిస్తాను.’ తరువాత ఆమె పతివ్రతల పరంపరను గుర్తుచేసుకుంటుంది — ‘మహాభాగ్యవతి శచీదేవి ఇంద్రుని సేవించినట్లు, అరుంధతి వసిష్ఠుని, రోహిణి చంద్రుని, లోపాముద్ర అగస్త్యుని, సుకన్య చ్యవనుని, సావిత్రి సత్యవంతుని, శ్రీమతి కపిలుని, మదయంతి సౌదాసుని, కేశిని సగరుని, భీమరాజపుత్రి దమయంతి నైషధుడైన తన భర్తను అనుసరించినట్లు, నేను ఇక్ష్వాకుశ్రేష్ఠుడైన రాముని, నా భర్తను అనుసరిస్తాను.’ ఈ దృష్టాంతాలు రకరకాలవి — దేవతలు, ఋషులు, రాజులు; కొందరు భర్తలు వృద్ధులు (చ్యవనుడు), కొందరు దుర్దశను పొందినవారు (నలుడు, సత్యవంతుడు, సౌదాసుడు); అయినా భార్యలు వారిని అనుసరించినవారే. కాబట్టి ‘రాముడు దీనుడు, రాజ్యహీనుడు’ అనే తర్కం నిరర్థకం. తొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి పదమూడవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం వరకు అంతా వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. సీత మాట విని, రావణునిచేత ప్రేరేపించబడిన రాక్షసస్త్రీలు కోపంతో ఉడికిపోతూ కఠినమైన మాటలతో ఆమెను బెదిరించారు — ఈ పదమూడవ శ్లోకం ముద్రణలో ఆరు పాదాలది. ఇక్కడ సీత కన్నీళ్ళు బలహీనతకు కాదు, దుఃఖానికి చిహ్నాలు; ఆమె మాట మాత్రం నిశ్చలం. ‘కావాలంటే తినేయండి’ అనే మాటతో ఆమె మరణాన్ని కూడా అంగీకరిస్తుంది, కానీ ధర్మత్యాగాన్ని కాదు. దృష్టాంతమాల ఆమె పాతివ్రత్యం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, భారతీయ పరంపరలో ఒక అంగమని చూపుతుంది. ‘గురుః’ అనే పదం ప్రత్యేకమైనది — భర్త కేవలం స్వామి కాదు, మార్గదర్శకుడూ పూజ్యుడూ కూడా. సువర్చల ఉపమ పూర్వసర్గలోని కాంతీ సూర్యుడూ అనే ఉపమను అనుసరిస్తుంది.
శింశుపవృక్షంలో దాగి, మౌనంగా ఉన్న కపి హనుమంతుడు సీతను బెదిరిస్తున్న ఆ రాక్షసస్త్రీల మాటలు విన్నాడు. కవి మళ్ళీ పాఠకునికి హనుమంతుని ఉనికిని గుర్తుచేస్తాడు — అతడు అన్నిటికీ సాక్షి, ముందు రామునికి దీనిని నివేదిస్తాడు. కోపావేశంలో ఉన్న ఆ రాక్షసస్త్రీలు వణకుతున్న సీతను అన్నివైపుల నుండి సమీపించి, మండుతున్నట్లున్న వేలాడే పెదవులను గట్టిగా నాకారు — పెదవులు నాకడం తినాలనే కోరికకు భయానకమైన చిహ్నం. మిక్కిలి కోపించిన వారు వెంటనే గొడ్డళ్ళను పట్టుకొని అన్నారు — ‘ఈమె రాక్షసాధిపతి రావణుని భర్తగా పొందడానికి తగదు.’ భయంకరులైన ఆ రాక్షసస్త్రీలచేత బెదిరించబడుతూ, సుందరి అయిన సీత కన్నీళ్ళు తుడుచుకుంటూ అదే శింశుపవృక్షం దగ్గరకు వెళ్ళింది — దేనిలో హనుమంతుడు దాగి ఉన్నాడో. కథ దృష్ట్యా ఈ సంయోగం ఎంతో ముఖ్యమైనది — సీత తనంతట తానే హనుమంతుని దగ్గరకు వస్తుంది. రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టబడిన విశాలనేత్రి సీత ఆ శింశుపవృక్షాన్ని చేరి శోకంలో మునిగి నిలబడింది. కృశించిన, దీనముఖం గల, మలినవస్త్రం ధరించిన ఆమెను భయంకరులైన రాక్షసస్త్రీలు అన్నివైపుల నుండి మళ్ళీ బెదిరించారు. ‘భీమాభీ’ అనేది ముద్రిత పాఠం — ‘భీమాభిః’ (భయంకరులైనవారిచేత) అనే అర్థంలో; సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ‘భీమాభీ’ అనే ఉంది. శింశుపవృక్షం కిందికి సీత రావడం హనుమంతుని సంభాషణకు మార్గం సుగమం చేస్తుంది. భయంతో వణకుతూ ఆమె ఆశ్రయం కోసం చెట్టు దగ్గరకు జరుగుతుంది, పిల్ల తల్లి దగ్గరకు చేరినట్లు. హనుమంతుడు దాగి, మౌనంగా ఉన్నాడు — సమయం రాలేదు కాబట్టి అతడు ఇంకా బయటపడడు. ‘పరశ్వధాన్’ (గొడ్డళ్ళను) అని ఆయుధాలు పట్టుకోవడంతో రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపు మాట నుండి చేతలోకి మారుతుంది. ‘బాష్పమపమార్జంతీ’ (కన్నీళ్ళు తుడుచుకుంటూ) అనే చిత్రం కరుణాభరితం — రాక్షసస్త్రీల ఎదుట బలహీనతను చూపకూడదని ఆమె ఏడుపును దాచాలనుకుంటుంది; చివరకు మాత్రం ధైర్యం భగ్నమవుతుంది. సీత వర్ణన — కృశించినది, దీనముఖం గలది, మలినవస్త్రం ధరించినది — పందొమ్మిదవ సర్గలోని వర్ణనను గుర్తుచేస్తుంది. రాక్షసస్త్రీల ఆవేశం ఎంతగా పెరుగుతుందో అంతగా సీత చెట్టుకు దగ్గరవుతుంది — కథాగతి హనుమంతుని సంభాషణ వైపు నడిపించబడుతోంది.
అప్పుడు భయంకరంగా కనిపించే, కోపపు ఆకారం గల, కరాళమైన, లోతైన ఉదరం గల వినత అనే రాక్షసి అన్నది — ‘సీతా, భర్తపై నీకున్న స్నేహం ఇంతవరకు చూపించింది చాలు; భద్రా, అన్నిచోట్లా అతిగా చేసినది ఆపదకే దారితీస్తుంది.’ ‘అతి సర్వత్ర వర్జయేత్’ (అతిని అన్నిచోట్లా విడిచిపెట్టాలి) అనే లోకోక్తే రాక్షసి నోట వస్తోంది. ‘మైథిలీ, నేను సంతృప్తిపడ్డాను, నీకు శుభం కలుగుగాక; నీవు మానవ విధిని (శిష్టాచారాన్ని) పాటించావు; హితమైన మాట చెబుతున్న నా మాట కూడా విను.’ ‘రాక్షసులందరికీ భర్త అయిన రావణుని భర్తగా సేవించు — పరాక్రమవంతుడు, (శత్రువుల మీదికి) దూసుకుపోయేవాడు, దేవేశుడైన వాసవుని వంటివాడు.’ ‘దక్షిణుడూ (ఉదారుడూ), త్యాగశీలుడూ, అందరితో ప్రియంగా మాట్లాడేవాడూ అయిన రావణుని ఆశ్రయించు, దీనుడైన మానవుడు రాముని విడిచిపెట్టి.’ ‘వైదేహీ, దివ్యమైన అంగరాగం పూసుకొని, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించుకొని, ఈ రోజు నుండి అన్ని లోకాలకూ ఈశ్వరివి కా.’ ‘శోభనురాలా, అగ్నికి స్వాహాదేవిలా, ఇంద్రునికి శచీదేవిలా ఉండు; దీనుడూ ఆయుష్షు తీరినవాడూ అయిన రామునితో నీకేం పని?’ ‘నేను చెప్పిన ఈ మాటను నీవు చేయకపోతే, ఈ క్షణంలోనే మేమందరమూ నిన్ను తినేస్తాం.’ వినత మాట మొదట మధురంగా, చివర క్రూరంగా ఉంది — ఒకే ప్రసంగంలో సామం నుండి దండానికి గతి. ‘గతాయుషా’ (ఆయుష్షు తీరినవాడు) అనే పదంతో ఆమె రాముని మరణాన్ని కూడా ఊహిస్తుంది. ముద్రణలో 23.2 ‘విక్రాంతమాపతంతం చ’ (పరాక్రమవంతుడు, దూసుకుపోయేవాడు), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘విక్రాంతం రూపవంతం చ’ (పరాక్రమవంతుడు, రూపవంతుడు). రావణుని ‘దక్షిణుడు, త్యాగశీలుడు, ప్రియభాషి’ అనే గుణాలు రాక్షసి దృష్టిలో నిజమైనవి కావచ్చు, కానీ సీతకు అవి నిరర్థకం. వినత సీత స్నేహాన్ని ‘మానవవిధి’ అని అంగీకరిస్తుంది — ప్రశంసా, పరిహాసమూ రెండూ. ‘అతిగా చేసినది ఆపదకే’ అనే తర్కం సీత పాతివ్రత్యాన్ని దోషంగా కాక అతిరేకంగా వర్ణిస్తుంది — పాతివ్రత్యపు విలువను అంగీకరిస్తూనే దానికి సరిహద్దును నిర్దేశించే సూక్ష్మమైన ప్రలోభనవిధానం ఇది. స్వాహా, శచీల దృష్టాంతాలు సీత దృష్టాంతమాలకు జవాబు వంటివి — సీత శచీని భర్తను అనుసరించే పత్నిగా గుర్తుచేసింది, వినత ఆమెనే ఇంద్రుని ఐశ్వర్యంలో భాగస్వామిని అని చెబుతుంది. ‘ఈ రోజు నుండి సర్వలోకేశ్వరివి’ అనే మాటతో రావణుని త్రైలోక్యాధిపత్యపు దావా మళ్ళీ ప్రకటించబడుతుంది. వినత రూపవర్ణన — కరాళ, లోతైన ఉదరం గలది, కోపపు ఆకారం గలది — ఆమె మాటలలోని మాధుర్యం మిథ్య అని చూపుతుంది.
అప్పుడు వేలాడే స్తనాలు గల వికట అనే మరొక రాక్షసి కోపించి, పిడికిలి ఎత్తి బెదిరిస్తూ సీతతో అన్నది — ‘మిక్కిలి దుర్బుద్ధివైన మైథిలీ, నీ అనేక అనుచితమైన మాటలను జాలివల్లా మృదుస్వభావంవల్లా మేము సహించాం.’ ‘సమయానికి తగినట్లు మేము చెప్పిన హితమైన మాటను నీవు చేయడం లేదు. ఇతరులు చేరలేని సముద్రపు ఆవలి తీరానికి నీవు తీసుకురాబడ్డావు, భయంకరమైన రావణుని అంతఃపురంలో ప్రవేశించావు; రావణుని భవనంలో బంధించబడ్డావు, మాచేత కాపలా కాయబడుతున్నావు.’ ‘మైథిలీ, సాక్షాత్తు పురందరుడు (ఇంద్రుడు) కూడా నిన్ను కాపాడలేడు; హితం చెబుతున్న నా మాట విను.’ ‘కన్నీళ్ళు కార్చింది చాలు, వ్యర్థమైన శోకాన్ని విడిచిపెట్టు; నిత్యదైన్యాన్ని విడిచిపెట్టి ప్రీతినీ ఆనందాన్నీ పొందు.’ ‘సీతా, రాక్షసరాజుతో కలిసి నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు క్రీడించు; భీరువా, స్త్రీల యౌవనం ఎంత అస్థిరమైనదో మాకు తెలుసు.’ ‘నీ యౌవనం గడిచిపోకముందే సుఖాన్ని పొందు.’ ‘మదిరాక్షీ, రాక్షసరాజుతో కలిసి రమ్యమైన ఉద్యానాలలో, పర్వతోపవనాలలో విహరించు; దేవీ, సుందరీ, వేలకొద్దీ స్త్రీలు నీకు వశమై ఉంటారు.’ ‘మైథిలీ, రాక్షసులందరికీ భర్త అయిన రావణుని భర్తగా సేవించు; లేకపోతే నీ హృదయాన్ని పెకలించి తినేస్తాను.’ వికట తర్కం మూడు విధాలు — అసహాయత (సముద్రపు ఆవలి తీరం, ఇంద్రుడు కూడా కాపాడలేడు), యౌవనం యొక్క అస్థిరత, తినివేస్తామనే భయం. యౌవనం యొక్క అస్థిరతను గురించిన తర్కాన్ని రావణుడు కూడా ఇరవయ్యవ సర్గలో ప్రయోగించాడు; రాక్షసస్త్రీలు తమ స్వామి మాటలనే మళ్ళీ చెబుతున్నారు. ‘మాచేత కాపలా కాయబడుతున్నావు’ అనే మాట కూడా రెండర్థాలది — రక్షణ కూడా, కారాగారపు కాపలా కూడా. ‘రావణుని భర్తగా సేవించు’ అనే పాదం వినత మాటలో కూడా ఉంది, ఇక్కడ మళ్ళీ — రాక్షసస్త్రీల మాటలు ఏకరూపంగా ఉన్నాయి, బెదిరింపు మాత్రం క్రమంగా ఉగ్రతరమవుతోంది. వికట పూర్వసర్గలో కూడా మాట్లాడింది; ఇక్కడ ఆమె మళ్ళీ వస్తుంది, పిడికిలి ఎత్తి. ‘జాలివల్లా మృదుస్వభావంవల్లా సహించాం’ అనే ఆమె మాట తన దయపై ఆమెకున్న అభిమానం — తినివేస్తానని బెదిరించేదే తనను మృదువైనదిగా భావిస్తుంది; ఈ వైరుధ్యం హాస్యకరుణల మిశ్రమం. ‘సముద్రపు ఆవలి తీరం’ అనే మాట సీత భౌగోళికమైన ఒంటరితనాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — సముద్రమే ఆమె కారాగారపు ప్రాకారం; కానీ హనుమంతుడు అదే సముద్రాన్ని లంఘించి ఇక్కడికి వచ్చాడని పాఠకునికి తెలుసు. వికట మాట రావణుని ప్రసంగానికి చిన్న అనుకరణ వంటిది — ఉద్యానాలు, పర్వతోపవనాలు, వేలకొద్దీ స్త్రీలు. ‘ఇంద్రుడు కూడా కాపాడలేడు’ అనే గర్వం కూడా వ్యర్థం, ఎందుకంటే రాముడు ఇంద్రుని కంటే కూడా బలవంతుడు. ‘హృదయాన్ని పెకలించి తినేస్తాను’ అనే చివరి బెదిరింపు రావణుని ‘ప్రాతరాశార్థే’ (ఉదయపు భోజనం కోసం) అనే మాటను అనుకరిస్తుంది.
వికట అంటుంది — ‘నేను చెప్పిన మాటను నీవు ఉన్నది ఉన్నట్లు చేయకపోతే…’ అప్పుడు క్రూరంగా కనిపించే చండోదరి అనే రాక్షసి పెద్ద శూలాన్ని తిప్పుతూ ఈ మాట అన్నది — ‘లేడిపిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గల, భయంతో వణకుతున్న స్తనాలు గల, రావణుడు అపహరించి తెచ్చిన ఈమెను చూసి నాకు ఈ గొప్ప దౌహృదం (కోరిక) కలిగింది — ఈమె కాలేయాన్నీ ప్లీహాన్నీ, విశాలమైన వక్షస్థలాన్నీ, బంధనాలతో సహా హృదయాన్నీ, అవయవాలనూ, తలనూ తినాలని నా ఆలోచన.’ అప్పుడు ప్రఘస అనే రాక్షసి అన్నది — ‘ఈ క్రూరురాలి కంఠాన్ని నొక్కేద్దాం, ఎందుకు కూర్చున్నాం? తరువాత రాజుకు నివేదించండి — ఆ మానవస్త్రీ చనిపోయిందని; ఇందులో సందేహం లేదు, అతడు ‘తినేయండి’ అంటాడు.’ అప్పుడు అజాముఖి అనే రాక్షసి అన్నది — ‘ఈమెను నరికి, తరువాత అన్నిటినీ సమానమైన ముద్దలుగా చేయండి; తరువాత మనమందరమూ పంచుకుందాం; వివాదం నాకు నచ్చదు. త్వరగా పానీయమూ, రకరకాల పూలమాలలూ బోలెడన్ని తీసుకురండి.’ అప్పుడు శూర్పణఖ అనే రాక్షసి అన్నది — ‘అజాముఖి చెప్పినదే నాకు నచ్చింది; అన్ని శోకాలనూ నశింపజేసే సురను త్వరగా తీసుకురండి; మానవమాంసాన్ని రుచిచూసి తరువాత నికుంభిలా దగ్గర నృత్యం చేద్దాం.’ నికుంభిల లంకలోని దేవీస్థానం — హిందీ వ్యాఖ్యలో ‘నికుంభిలా దేవి ఎదుట నృత్యం’ అని ఉంది. ఈ విధంగా వికృతరూపాలు గల రాక్షసస్త్రీలచేత బెదిరించబడుతూ, దేవకన్యతో సమానమైన ఆ సీత ధైర్యాన్ని విడిచిపెట్టి ఏడ్చింది — ఈ శ్లోకంలో ముద్రణలో మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ముద్రణలో శ్లోకవిభాగం అర్ధశ్లోకం జరిగింది — 38 నుండి 47 వరకు ప్రతి శ్లోకమూ ముందు మాట్లాడినామె చివరి వాక్యాన్నీ, కొత్తగా మాట్లాడేదాని ఆరంభాన్నీ కలిగి ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యలోని ‘37½’, ‘38½’ వంటి భిన్నాంకాలు ఇదే సూచిస్తాయి. రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపు సర్గాంతంలో పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — పంచుకోవడం, తాగడం, నృత్యం, ఒక ఉత్సవంలా. ముందరి మాటలన్నిటిలోనూ సీత నిలుపుకున్న ధైర్యం ఇప్పుడు భగ్నమైంది — కానీ ఆమె రోదనం నిశ్చయాన్ని విడిచిపెట్టడం కాదు, కేవలం దుఃఖపు ఉద్గారం. తరువాతి సర్గలో ఆమె విలాపం వర్ణించబడుతుంది. చండోదరి వాడిన ‘దౌర్హృదః’ అనే పదం గర్భిణి కోరికను సూచించేది, ఇక్కడ బీభత్సరసం కోసం ప్రయోగించబడింది. ప్రఘస మాటలో రావణుని ఆజ్ఞను కూడా ఉల్లంఘించే ప్రతిపాదన ఉంది — ఆమెకు స్వామి ఇచ్ఛకంటే ఆకలే బలమైనది, అబద్ధం నివేదించడానికి కూడా ఆమె సిద్ధంగా ఉంది. అజాముఖి ‘సమానమైన ముద్దలు’, ‘వివాదం నచ్చదు’ అనే మాటలు వారి పరస్పర కలహస్వభావాన్ని చూపుతాయి. ఈ విధంగా ఆరుగురు రాక్షసస్త్రీలు ఆరు రకాల భయాన్ని రచిస్తారు, హనుమంతుడు అంతా వింటున్నాడు. శూర్పణఖ సురాపానమూ నృత్యమూ ప్రతిపాదించడం రాక్షసస్త్రీల క్రౌర్యాన్ని విలాసంతో మిళితం చేస్తుంది. సర్గాంతంలోని ‘సురసుతోపమా’ (దేవకన్యతో సమానమైనది) అనే విశేషణం సీత యొక్క దేవకన్యాసమానమైన శుద్ధతను గుర్తుచేస్తుంది, రాక్షసస్త్రీల ‘వికృతత్వం’తో వైరుధ్యాన్ని కూడా.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥