సర్గ
రాక్షసస్త్రీలు సీతకు నచ్చజెప్పడం
రావణుడు వెళ్ళిపోవడం, రాక్షసస్త్రీల దాడి, ఏకజట పులస్త్యవంశ వర్ణన, హరిజట, వికట, దుర్ముఖిల మాటలు, రావణునికి భార్య కావాలని పట్టుదల
ఈ విధంగా మైథిలితో చెప్పి, రాక్షసస్త్రీలందరినీ ఆదేశించి, శత్రువులను ఏడిపించే రాజు రావణుడు వెళ్ళిపోయాడు. పూర్వసర్గలోని చివరి సన్నివేశమే ఇక్కడ సంక్షేపంగా మళ్ళీ చెప్పబడింది — సర్గారంభంలో పూర్వకథా సూత్రాన్ని అందుకోవడం వాల్మీకి శైలి. రాక్షసేంద్రుడు వెళ్ళిపోయి మళ్ళీ అంతఃపురానికి చేరాక, భయంకరరూపాలు గల ఆ రాక్షసస్త్రీలు సీత మీదికి దూసుకువచ్చారు — అన్నివైపుల నుండి పరుగెత్తి చుట్టుముట్టారు. కోపంతో ఉడికిపోతున్న వారు సీత దగ్గరకు వచ్చి కఠినమైన మాటలతో వైదేహితో ఇలా అన్నారు — ‘సీతా, పౌలస్త్యుడూ, శ్రేష్ఠుడూ, మహాత్ముడూ అయిన దశగ్రీవుడు రావణునికి భార్య కావడాన్ని నీవు గొప్పగా భావించడం లేదా?’ రాక్షసస్త్రీల మొదటి తర్కం కులగౌరవం — రావణుడు పులస్త్యవంశంలో పుట్టినవాడు, కాబట్టి అతనికి భార్య కావడం గౌరవించదగిన విషయం. రావణుని ఆదేశం ‘సామదానభేదదండాలతో’ అని; వారు మొదట సామాన్నే ప్రయోగిస్తున్నారు, వారి స్వరం కఠినమైనదైనప్పటికీ. రాజు ఉన్నప్పుడు వారు మౌనంగా ఉన్నారు, అతడు వెళ్ళిపోయాకనే వారు ప్రగల్భులవుతున్నారు — ఇది సేవకుల స్వభావం. సీత ఎప్పటిలాగే ఒంటరిగా, నలుదిక్కులా వికృతరూపాలు గల రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టబడి ఉంది. హనుమంతుడు కూడా చెట్టుపై నుండి ఇదంతా చూస్తున్నాడు, వింటున్నాడు. ‘మహాత్మనః’ (మహాత్ముడైన) అనే విశేషణం రాక్షసస్త్రీల నోట రావణుని ప్రశంస; కవి దానిని వ్యంగ్యంగా ప్రయోగిస్తాడు.
అప్పుడు కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులు గల ఏకజట అనే రాక్షసి, అరచేతి వంటి (చదునైన) ఉదరం గల సీతను పిలిచి ఈ మాట అన్నది — ‘ఆరుగురు ప్రజాపతులలో నాలుగవవాడైన ఈ ప్రజాపతి బ్రహ్మ మానసపుత్రుడు, పులస్త్యుడని ప్రసిద్ధుడు.’ ముద్రణలో పాదటిప్పణి — మరీచి, అత్రి, అంగిరసుడు, పులస్త్యుడు, పులహుడు, క్రతువు అనేవారు ఆరుగురు ప్రజాపతులు. ‘పులస్త్యుని మానసపుత్రుడు, తేజస్వీ, ప్రజాపతితో సమానమైన కాంతి గల మహర్షీ విశ్రవసుడు అనేవాడు.’ ‘విశాలాక్షీ, అతని పుత్రుడు శత్రువులను ఏడిపించే రావణుడు; ఆ రాక్షసేంద్రునికి భార్యవు కావడానికి నీవు తగినదానవు.’ ‘అన్ని అవయవాలూ అందంగా ఉన్నదానా, నేను చెప్పిన మాటను ఎందుకు అంగీకరించవు?’ ఏకజట వంశపరంపరను బ్రహ్మ నుండి మొదలుపెట్టి వర్ణిస్తుంది — రావణుడు బ్రాహ్మణవంశంలో పుట్టినవాడు, ఋషుల మనుమడు అని. కానీ ఇదే తర్కం రావణుని దోషాన్ని పెంచుతుంది — మహర్షుల కులంలో పుట్టినవాడు అధర్మం చేస్తున్నాడు. పూర్వసర్గలలో సీత తన జన్మకులాన్నీ పతికులాన్నీ గుర్తుచేసింది; ఇక్కడ రాక్షసి పోటీగా రావణుని కులాన్ని వర్ణిస్తుంది. ‘కరతలోదరీ’ (అరచేతి వంటి ఉదరం గలది) అనే విశేషణం సీత కృశత్వాన్ని సూచిస్తుంది — ఉపవాసంవల్ల ఉదరం అరచేతిలా చదునైపోయింది. తొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో తరువాత మాట్లాడే హరిజట ప్రవేశిస్తుంది. ఏకజట మాటలో ఆజ్ఞకంటే అనునయమే ఎక్కువ — ‘విశాలాక్షీ’, ‘చారుసర్వాంగీ’ అనే మధురమైన సంబోధనలు. వంశగౌరవంతో ఆమె సీత మనస్సును మార్చాలనుకుంటుంది, ఎందుకంటే సీత స్వయంగా కులీన; కానీ సీతకు భర్తే పరమగౌరవం, భర్త ఎవరి వంశంలో పుట్టాడనేది కాదు.
అప్పుడు కోపంతో పిల్లి కన్నుల వంటి కన్నులు గల హరిజట అనే రాక్షసి కన్నులు విప్పార్చి ఈ మాట అన్నది — ‘ఎవడు ముప్పై ముగ్గురు దేవతలనూ దేవరాజునూ జయించాడో, ఆ రాక్షసేంద్రునికి భార్యవు కావడానికి నీవు తగినదానవు.’ ముద్రణలో రెండవ పాదటిప్పణి — పన్నెండుమంది ఆదిత్యులు, పదకొండుమంది రుద్రులు, ఎనిమిదిమంది వసువులు, ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు — వీరు ముప్పై ముగ్గురు దేవతలు. ‘పరాక్రమగర్వం గలవాడూ, శూరుడూ, యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివాడూ, బలవంతుడూ, వీర్యవంతుడూ అయిన అతనికి భార్య కావాలని నీవు ఎందుకు కోరుకోవు?’ ఇక్కడ ముద్రణలో పదకొండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘మహాబలుడైన రాజు రావణుడు తనకు ప్రియమైన, అందరిలోకీ గౌరవించబడిన, మహాభాగ్యవతి అయిన భార్యను (మండోదరిని) విడిచిపెట్టి నీ దగ్గరకు వస్తాడు.’ ‘వేయిమంది స్త్రీలతో సమృద్ధమైన, నానారత్నాలతో శోభిస్తున్న అంతఃపురాన్ని విడిచిపెట్టి రావణుడు నీ దగ్గరకు వస్తాడు.’ హరిజట తర్కం పరాక్రమమూ సౌభాగ్యమూ — దేవతలను జయించినవాడు, భార్యలందరినీ విడిచిపెట్టి నిన్నే వరిస్తాడు అని. ఇది సీతకు సౌభాగ్యమని వారు భావిస్తున్నారు, సీత మాత్రం దానిని పాతకంగానే చూస్తుంది. పిల్లికన్నుల దానిగా వర్ణించడం ఆమె హింస్రస్వభావాన్ని సూచిస్తుంది; రాక్షసస్త్రీలు ఒకరి తరువాత ఒకరు ప్రవేశించడం కవి నాటకంలోని దృశ్యాలలా రచించాడు.
మరొక రాక్షసి వికట ఈ మాట అన్నది — ‘భయంకరమైన పరాక్రమం గల ఎవనిచేత నాగులూ గంధర్వులూ దానవులూ యుద్ధంలో పలుమార్లు జయించబడ్డారో, అతడు నీ దగ్గరకు వచ్చాడు.’ ‘అధమురాలా, సర్వసమృద్ధుడూ మహాత్ముడూ అయిన రాక్షసేంద్రుడు రావణునికి భార్య కావాలని ఎందుకు కోరుకోవు?’ ‘అధమే’ (అధమురాలా) అనే సంబోధనతో సామం పరుషత్వాన్ని పొందుతుంది. అప్పుడు దుర్ముఖి అనే రాక్షసి అన్నది — ‘ఎవని భయంవల్ల సూర్యుడు తపించడో, వాయువు వీచడో, విశాలమైన కడకన్నులు గలదానా, అతని దగ్గర నీవు ఎందుకు నిలవవు?’ ‘ఎవని భయంవల్ల వృక్షాలు పూలవాన కురిపించాయో, అతడు కోరినప్పుడు పర్వతాలూ మేఘాలూ నీటిని స్రవించాయో —’ ‘భామినీ, ఆ నైరృతరాజుకూ, రాజరాజుకూ అయిన రావణునికి భార్యవు కావాలని నీవు ఎందుకు నిశ్చయించుకోవు?’ ‘దేవీ, నీకు నిజమైనదే చక్కగా చెప్పబడింది; చక్కని చిరునవ్వు గలదానా, ఈ మాటను స్వీకరించు, లేకపోతే నీవు బతకవు.’ చివరి వాక్యంలో ‘న భవిష్యసి’ (నీవు ఉండవు) అనే మరణపు బెదిరింపు స్పష్టం — సామం నుండి దండం వైపు క్రమం సర్గ చివరకు పూర్తవుతుంది. వికట, దుర్ముఖిల మాటల ఆరంభాలు (‘అన్యా తు వికటా…’, ‘తతస్తాం దుర్ముఖీ…’) వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. పద్నాలుగవ, పదహారవ శ్లోకాలు ముద్రణలో ఆరు పాదాలవి. దుర్ముఖి వర్ణన ప్రకృతిశక్తులపై రావణునికి ఉన్న ఆధిపత్యాన్ని చూపుతుంది — సూర్యుడూ వాయువూ కూడా అతని భయంతో నియమించబడ్డారు. సీత మాత్రం అంతా విన్నా మౌనమే వహిస్తుంది; ఆమె ప్రత్యుత్తరం తరువాతి సర్గలో. రాక్షసస్త్రీల మాటలు క్రమంగా కులం, పరాక్రమం, ఐశ్వర్యం, భయం అనే నాలుగు విషయాలుగా విభజించబడ్డాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥