సర్గ
రావణుడు రెండు నెలల గడువు పెట్టడం, సీతను బెదిరించడం
కామంచేత అదుపులో ఉంచబడిన క్రోధం, రెండు నెలల గడువు, దేవగంధర్వకన్యల ఊరడింపు, సీత నిర్భయమైన ప్రత్యుత్తరం, రావణుని భీషణరూపం, రాక్షసస్త్రీలకు ఆదేశం, ధాన్యమాలిని కౌగిలింత, రావణుడు తన భవనానికి తిరిగివెళ్ళడం
సీత కఠినమైన మాటలు విని, రాక్షసేశ్వరుడు చూడముచ్చటైన సీతకు అప్రియమైన మాటలతో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు. అతడు తన అనుభవాన్ని సామాన్యనియమంగా చెబుతాడు — ‘పురుషుడు స్త్రీని ఎంతెంతగా బుజ్జగిస్తాడో, అంతంతగా ఆమెకు వశుడవుతాడు; ఎంతెంతగా ప్రియంగా మాట్లాడతాడో, అంతంతగా అవమానించబడతాడు.’ ఇక్కడ రావణుని అహంకారం దెబ్బతిన్నది — అతడు ప్రార్థనను తనకు అవమానంగా భావిస్తాడు. ‘నీపై కలిగిన కామం నా క్రోధాన్ని అదుపులో ఉంచుతోంది — మంచి సారథి దారి దొరికినప్పుడు పరుగెత్తే గుర్రాలను అదుపులో ఉంచినట్లు.’ ‘మనుష్యుల కామం వక్రమైనది — అది ఏ వ్యక్తిపై లగ్నమవుతుందో, ఆ వ్యక్తిపై జాలీ స్నేహమూ కలుగుతాయి.’ ‘ఈ కారణంగానే, అందమైన ముఖం గలదానా, వధకు అర్హురాలవూ అవమానానికి అర్హురాలవూ, మిథ్యావైరాగ్యంలో రమిస్తున్నదానవూ అయిన నిన్ను చంపడం లేదు.’ రావణుని దృష్టిలో సీత పాతివ్రత్యం ‘మిథ్యాప్రవ్రజ్య’ — వ్యర్థమైన వైరాగ్యం. ‘మైథిలీ, నీవు నాతో ఏ ఏ కఠినమైన మాటలు అంటున్నావో, వాటిలో ప్రతిదానికీ నీకు దారుణమైన వధే తగినది.’ ఇలా చెప్పి, క్రోధావేశంతో కూడిన ఆ రాక్షసాధిపతి సీతతో ఇంకా అన్నాడు — ‘నేను నీకు పెట్టిన గడువు ఏదో, ఆ రెండు నెలలు నేను పాటిస్తాను; ఆ తరువాత, శ్రేష్ఠవర్ణం గలదానా, నా పడక ఎక్కు.’ ‘రెండు నెలల తరువాత నన్ను భర్తగా నీవు కోరుకోకపోతే, వంటవాళ్ళు నా ప్రాతరాశం (ఉదయపు భోజనం) కోసం నిన్ను ముక్కలుముక్కలుగా నరుకుతారు.’ రెండు నెలల గడువు ఇక్కడ మొదటిసారి స్పష్టంగా వినబడుతుంది, అదే ముందు కథకు కాలమర్యాద అవుతుంది — హనుమంతుడు ఇదంతా వింటున్నాడు, రామునికి నివేదిస్తాడు కూడా. కామానికీ క్రోధానికీ మధ్య ద్వంద్వం ఈ భాగంలో రావణుని చిత్తంలో స్పష్టంగా ఉంది — ఒకటి అతనిని సీత వైపు ఆకర్షిస్తుంది, మరొకటి ఆమెను నాశనం చేయమని ప్రేరేపిస్తుంది. సారథీ గుర్రాల ఉపమ అతని ఆత్మపరిశీలనను సూచిస్తుంది, కానీ అతడు సంయమాన్ని ధర్మంవల్ల కాక కామంవల్లనే పాటిస్తున్నాడు; కాబట్టి అతని సంయమం కూడా అధర్మమూలమైనదే. ‘ప్రాతరాశార్థే’ (ఉదయపు భోజనం కోసం) అనే క్రూరమైన మాట రాక్షసజాతి నరమాంసభక్షణను గుర్తుచేస్తుంది; దానితో భయం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది. ‘నా బుజ్జగింపు నాకే అవమానం’ అనే రావణుని తర్కం అభిమానిస్వభావాన్ని చూపుతుంది — అతడు ప్రేమను యాచనారూపంలో కాక అధికారరూపంలోనే ఊహిస్తాడు. సీత కఠినమైన మాటలు నిజానికి సత్యమైనవి, కానీ అతని దృష్టిలో అవి వధార్హమైన అపరాధానికి లక్షణాలు. గడువు ఇవ్వడం దయ యొక్క అభినయం, నిజానికి మరింత భయంకరమైన దండన — ప్రతిరోజూ మరణం కోసం ఎదురుచూపు.
రాక్షసేంద్రుడు ఈ విధంగా బెదిరిస్తున్న జానకిని చూసి, రావణుడు తెచ్చిన దేవగంధర్వకన్యలు విషాదపడ్డారు, వారి కన్నులు వికృతమయ్యాయి — వారి నేత్రాలు కూడా దుఃఖంతో వికృతమయ్యాయి. కొందరు పెదవుల కదలికలతో, మరికొందరు కన్నులతో, ఇంకొందరు ముఖసంకేతాలతో ఆ రాక్షసుడు బెదిరించిన సీతను ఊరడించారు. వారు స్వయంగా బందీలు, అయినా సీత దుఃఖంలో సహానుభూతి చూపుతున్నారు — రావణుని భయంవల్ల మాటలతో కాదు, కేవలం సంకేతాలతో. ఈ చిన్న సన్నివేశం రావణుని అంతఃపురపు నిజస్వరూపాన్ని బయటపెడుతుంది — అక్కడ చాలామంది స్త్రీలు ఇష్టం లేకుండానే నివసిస్తున్నారు. వారిచేత ఊరడించబడిన సీత రాక్షసాధిపతి రావణునితో తనకు హితమైన, సదాచారగర్వంతోనూ శౌర్యగర్వంతోనూ కూడిన మాట పలికింది — తన సదాచారం (పాతివ్రత్యం), భర్త శౌర్యం అనే గర్వంతో నిండినది. మౌనసంకేతాలవల్లనే సీత ధైర్యం మళ్ళీ ఉద్దీప్తమవుతుంది — ఇది కవి యొక్క మనోవైజ్ఞానిక సూక్ష్మత. వారి కరుణ సీత ఒంటరితనాన్ని కొంత తొలగిస్తుంది. ‘శౌటీర్య’ అనే పదం ముద్రణలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శౌండీర్య’; రెండింటి అర్థమూ వీరత్వమే.
సీత అంటుంది — ‘నిశ్చయంగా ఈ నగరంలో నీ శ్రేయస్సును కోరేవాడు ఎవడూ లేడు, ఈ నిందితమైన పని నుండి నిన్ను నివారించేవాడు.’ పూర్వసర్గలో ‘సత్పురుషులు లేరా’ అని చెప్పినదే ఇక్కడ మరింత దృఢంగా. ‘శచీపతికి శచీదేవిలా, ధర్మాత్ముడైన రాముని పత్నినైన నన్ను ముల్లోకాలలోనూ నీవు తప్ప మనస్సులోనైనా ఎవడు కోరుకుంటాడు?’ ‘రాక్షసాధమా, అపారతేజస్వి అయిన రాముని భార్యను గురించి నీవు పలికిన పాపం నుండి ఎక్కడికి వెళ్ళి తప్పించుకుంటావు?’ ‘వనంలో మదించిన ఏనుగూ కుందేలూ కలిసి ఉంటే ఎలా ఉంటుందో, అలా రాముడు ఏనుగు వంటివాడు, నీచుడా, నీవు కుందేలు వంటివాడవు.’ ‘ఇక్ష్వాకునాథుని నిందిస్తూ నీవు సిగ్గుపడటం లేదు — అతని కంటికి కనబడనంత వరకే.’ ‘అనార్యుడా, నన్ను చూస్తున్న నీ ఈ క్రూరమైన, వికృతమైన, నలుపూ పసుపూ కలిసిన కన్నులు ఎందుకు నేలరాలలేదు?’ ‘ఆ ధర్మాత్ముని పత్నినీ, దశరథుని కోడలినీ అయిన నన్ను గురించి మాట్లాడుతున్న నీ నాలుక ఎలా చీలిపోవడం లేదు?’ తరువాత సీత తేజస్సు ప్రకటన — ‘దశగ్రీవా, భస్మం కావడానికి అర్హుడవైన నిన్ను నా తేజస్సుతో భస్మం చేయడం లేదు — రాముని ఆదేశం లేనందువల్లా, నా తపస్సును కాపాడుకోవడంవల్లా.’ పతివ్రత తేజస్సును శాపరూపంలో ప్రయోగించవచ్చు, కానీ ఆమె అలా చేయదు — రాముని కీర్తినీ, తన తపస్సునూ కాపాడటానికి. ‘ధీమంతుడైన రాముని భార్యనైన నన్ను నీవు అపహరించడం సాధ్యం కాదు; నీ వధకోసమే విధి దీనిని ఏర్పాటు చేసింది, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ‘కుబేరుని సోదరుడవూ, శూరుడవూ, బలాలతో కూడినవాడవూ అయినా, నీవు రాముని దూరం చేసి భార్యను ఎందుకు దొంగిలించావు?’ ప్రశ్నే జవాబు — శూరుడైతే ఎదురుగా యుద్ధం చేసేవాడు. ఈ భాగంలో సీత వాణి పూర్వసర్గకంటే కూడా తీక్ష్ణమైనది; అక్కడ ఆమె హితం ఉపదేశించింది, ఇక్కడ రావణుని నీచత్వాన్ని నేరుగా ప్రకటిస్తుంది. ఏనుగూ కుందేలూ అనే ఉపమ బలంలోని అసమానతను చూపుతుంది; కన్నులు రాలడం, నాలుక చీలడం గురించిన శాపం వంటి ప్రశ్నలు పాతకం యొక్క తీవ్రతను చూపుతాయి. ‘భస్మం చేయడం లేదు’ అనే మాట సీత సంయమానికి ప్రమాణం — శక్తి ఉంది, కానీ ధర్మంచేత నియమించబడింది. ఆమె పరిస్థితిలోని దైన్యం ఆమె మాటలలోని ధైర్యానికి పూర్తిగా విరుద్ధం. శచీపురందరుల ఉపమతో ఆమె తనను దేవరాజు పత్నితో సమానంగా చూపుకుంటుంది, రావణుని ఆమెను అపహరించబోయిన అసురుని స్థానంలో ఉంచుతుంది. ‘దశరథుని కోడలు’ అని తన కులగౌరవాన్ని గుర్తుచేయడం కూడా రావణుడు ‘రాముడు అర్థహీనుడు’ అని చేసిన నిందకు జవాబు. ‘విధి ఏర్పాటు చేసింది’ అనే మాటతో ఆమె తన అపహరణాన్ని కూడా రావణవధకు నిమిత్తంగా వివరిస్తుంది — దుఃఖంలో కూడా దైవన్యాయాన్ని చూస్తుంది.
సీత మాటలు విని, రాక్షసాధిపతి రావణుడు క్రూరమైన కన్నులను విప్పార్చి జానకిని చూశాడు. కవి ఇప్పుడు అతని రూపాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు — అతడు నల్లని మేఘంలా ఉన్నాడు, మహాభుజుడు, పెద్ద మెడ గలవాడు, సింహం వంటి బలమూ నడకా గలవాడు, శ్రీమంతుడు, మండుతున్న నాలుక గలవాడు, ఉగ్రమైన కన్నులు గలవాడు. కదులుతున్న కొనలు గల కిరీటంతో పొడవుగా కనిపిస్తూ, చిత్రమైన మాలలూ అనులేపనాలూ ధరించి, ఎర్రని మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించి, పుటం పెట్టిన బంగారు భుజకీర్తులతో అలంకరించబడి ఉన్నాడు. పెద్దదైన నల్లని మొలత్రాడుతో చక్కగా బిగించబడిన అతడు అమృతమథనంలో సర్పం (వాసుకి) చుట్టిన మందరపర్వతంలా ఉన్నాడు. నిండైన రెండు భుజాలతో పర్వతం వంటి అతడు రెండు శిఖరాలతో మందరంలా శోభించాడు. ఉదయసూర్యుని వర్ణం గల కుండలాలతో అలంకరించబడిన అతడు ఎర్రని చిగుళ్ళూ పూలూ గల రెండు అశోకవృక్షాలతో పర్వతంలా ఉన్నాడు. అతడు కల్పవృక్షంలా, మూర్తీభవించిన వసంతంలా ఉన్నాడు, అయినా అలంకరించుకున్నప్పటికీ శ్మశానంలోని చైత్యంలా భయంకరంగా ఉన్నాడు — శ్మశానంలోని దేవాలయం అలంకరించబడినా మరణాన్నే సూచించినట్లు. ఇక్కడ ముద్రణలో పాదటిప్పణి ఉంది — ప్రాచీనకాలంలో శ్మశానం దగ్గర వధస్థానం దేవాలయరూపంలో ఉండేది, వధకు ముందు దానిని అలంకరించేవారు, కాబట్టి అలంకరించబడినా అది భయావహమైనది. 27, 29 శ్లోకాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి. కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో వైదేహిని చూస్తూ, సర్పంలా బుసలుకొడుతూ అతడు అన్నాడు — ‘దుర్నీతితో కూడిన, అర్థహీనుడైన రాముని అనుసరిస్తున్నదానా, ఈ రోజే నిన్ను నాశనం చేస్తాను — సూర్యుడు తన ఓజస్సుతో సంధ్యను నాశనం చేసినట్లు.’ ఇలా చెప్పి, శత్రువులను ఏడిపించే రాజు రావణుడు భయంకరంగా కనిపించే రాక్షసస్త్రీలందరినీ ఆదేశించాడు. రూపవర్ణనలో సౌందర్యమూ భయమూ కలిసి ఉన్నాయి — మందరం, కల్పవృక్షం, వసంతం అనేవి శోభనమైన ఉపమానాలు; సర్పం, శ్మశానచైత్యం అనేవి భయానకమైనవి. ఈ విధంగా రావణుని ఐశ్వర్యం అతని క్రూరత్వాన్ని కప్పలేదని కవి చూపుతాడు. సంధ్య ఉపమ కూడా సార్థకమైనది — సూర్యోదయంలో ప్రాతఃసంధ్య తనంతట తానే లీనమవుతుంది, అలాగే సీత నాశనం రావణుని దృష్టిలో స్వాభావికమైనది. మందరపర్వతపు ఉపమ మూడు విధాలుగా ప్రయోగించబడింది — మొలత్రాడుతో వాసుకి చుట్టిన మందరం, రెండు భుజాలతో రెండు శిఖరాలు గల మందరం, రెండు కుండలాలతో రెండు అశోకవృక్షాలు గల పర్వతం. దీనివల్ల రావణుని శరీరపు విశాలతా స్థైర్యమూ సూచించబడతాయి. కానీ అమృతమథనంలో మందరం దేవాసురులకు సాధనం మాత్రమే, స్వతంత్రమైనది కాదు — అలాగే రావణుడు కూడా దైవం చేతిలో సాధనం అని సూక్ష్మమైన వ్యంజన. నల్లని మేఘం ఉపమ రాముని వర్ణానికి కూడా ప్రయోగించబడుతుంది, కానీ అక్కడ సౌమ్యత, ఇక్కడ భయానకత. ‘అనయేనాభిసంపన్నమ్ అర్థహీనమ్’ (దుర్నీతితో కూడినవాడు, అర్థహీనుడు) అనే రామనింద, ‘రాముడు దరిద్రుడు’ అని సీతతో రావణుడు ఇంతకుముందు చేసిన తర్కానికి పునరావృత్తి. కవి ఇక్కడ ఇంత విస్తారంగా రూపవర్ణన ఎందుకు చేస్తున్నాడంటే — సీత నిర్భయమైన మాటల గౌరవాన్ని చూపడానికి; ఇంత భీషణుని ఎదుట కూడా ఆమె చలించలేదు.
రావణుడు రాక్షసస్త్రీల పేర్లనూ రూపాలనూ లెక్కిస్తూ ఆదేశిస్తాడు — ఒంటికంటిదానిని, ఒంటిచెవిదానిని, చెవులతో శరీరాన్ని కప్పుకొనేదానిని, ఆవుచెవులదానిని, ఏనుగుచెవులదానిని, పొడవాటి చెవులదానిని, చెవులులేనిదానిని, ఏనుగుపాదాలదానిని, గుర్రపుపాదాలదానిని, ఆవుపాదాలదానిని, జుట్టు గల పాదాలదానిని, ఒంటికాలిదానిని, వెడల్పాటి పాదాలదానిని, పాదాలులేనిదానిని, అతిపెద్ద తలా మెడా గలదానిని, అతిపెద్ద స్తనాలూ ఉదరమూ గలదానిని, అతిపెద్ద నోరూ కన్నులూ గలదానిని, పొడవాటి నాలుకా గోళ్ళూ గలదానిని, ముక్కులేనిదానిని, సింహముఖిని, గోముఖిని, పందిముఖిని. ఈ వికృతరూపాల జాబితా సీత చుట్టూ భయవలయాన్ని రచిస్తుంది. ‘రాక్షసస్త్రీలారా, జానకి అయిన సీత ఎలా త్వరగా నాకు వశమవుతుందో, అలా మీరందరూ కలిసి గానీ విడివిడిగా గానీ త్వరగా చేయండి — ప్రతికూలమైన, అనుకూలమైన ఉపాయాలతో, సామదానాది భేదోపాయాలతో, దండం ఎత్తడంతో వైదేహిని లొంగదీయండి.’ నాలుగు ఉపాయాలు — సామం, దానం, భేదం, దండం — రాజనీతిలోని ఉపాయాలన్నీ ఒక్క అబలకు విరుద్ధంగా ప్రయోగించబడుతున్నాయి; ఇదే రావణుని పరాజయానికి ప్రమాణం. ఈ విధంగా రాక్షసేంద్రుడు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆదేశించి, కామక్రోధాలతో వ్యాకులుడై జానకి వైపు గర్జించాడు. ఇక్కడ ముద్రణలో శ్లోకవిభాగం అర్ధశ్లోకం జరిగింది — ‘ఆవర్జయత…’ అనేది 38వ శ్లోకపు పూర్వార్ధం, దాని ఉత్తరార్ధం ‘ఇతి ప్రతిసమాదిశ్య…’; అలాగే 39–43 వరకు ప్రతి శ్లోకమూ ముందరి వాక్యపు చివరి అర్ధాన్నీ, కొత్త వాక్యపు మొదటి అర్ధాన్నీ కలిగి ఉంది. హిందీ వ్యాఖ్యలోని ‘38½’, ‘39½’ వంటి భిన్నాంకాలు కూడా ఇదే సూచిస్తాయి. అంగవైకృతాల జాబితా కేవలం భయానకరసం కోసమే కాదు, రావణుని సేవకుల అసంస్కృత స్వరూపాన్ని చూపడానికి కూడా. ఈ రాక్షసస్త్రీలే తరువాతి రెండు సర్గలలో సీతను బెదిరిస్తారు, వారిలో కొందరు (ఏకజట, హరిజట, వికట, దుర్ముఖి మొదలైనవారు) పేర్లతో చెప్పబడతారు. ‘పునః పునః’ (మళ్ళీ మళ్ళీ) అనే పదంతో ఆదేశంలోని పట్టుదలా, ‘గర్జత’ (గర్జించాడు) అనే పదంతో అతని కోపపు ఉగ్రతా సూచించబడుతున్నాయి.
అప్పుడు ధాన్యమాలిని అనే రాక్షసి త్వరగా దగ్గరకు వచ్చి, దశగ్రీవుని కౌగిలించుకొని ఈ మాట అన్నది — ‘మహారాజా, నాతో క్రీడించు; వివర్ణురాలూ దీనురాలూ అయిన ఈ మానవస్త్రీ సీతతో నీకేం పని?’ హిందీ వ్యాఖ్యలో ఆమె రాక్షసస్త్రీలకు స్వామిని అయిన మండోదరి అనీ, ధాన్యమాలిని అనీ రెండూ చెప్పబడ్డాయి. ‘మహారాజా, నిశ్చయంగా దేవశ్రేష్ఠులు నీ బాహుబలంతో సంపాదించిన ఉత్తమ భోగాలను ఈమెకు విధించలేదు — అవి ఈమె భాగ్యంలో రాయబడలేదు.’ తరువాత ఆమె ఒక నీతివాక్యం చెబుతుంది — ‘ఇష్టపడని స్త్రీని కోరుకునేవాని శరీరం తపిస్తుంది; ఇష్టపడే స్త్రీని కోరుకునేవానికి ప్రీతి శోభనంగా ఉంటుంది.’ ఆమె రావణుని రక్షిస్తున్నట్లు ప్రవర్తిస్తుంది, కానీ ఆమె మాటలో కూడా సత్యం దాగి ఉంది — బలాత్కారంతో ప్రేమ కలగదు. ఆ రాక్షసి ఇలా చెప్పి దూరంగా తీసుకుపోగా, బలవంతుడూ మేఘం వంటివాడూ అయిన ఆ రాక్షసుడు నవ్వుతూ వెనుదిరిగాడు. ఆ దశగ్రీవుడు భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా బయలుదేరి, మండుతున్న సూర్యుని వంటి తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. దేవగంధర్వకన్యలూ నాగకన్యలూ దశగ్రీవుని చుట్టుముట్టి అతనితో పాటు ఉత్తమమైన ఆ భవనంలోకి ప్రవేశించారు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది — ‘ధర్మపరాయణురాలై స్థిరంగా ఉన్న, వణకుతున్న మైథిలిని బెదిరించి, సీతను విడిచిపెట్టి, మదనునిచేత మోహితుడైన రావణుడు తన భవనంలోకే ప్రవేశించాడు.’ సర్గాంతంలోని ‘మదనేన మోహితః’ (మదనునిచేత మోహితుడు) అనే మాట రావణుని ప్రవర్తన అంతటినీ వివరిస్తుంది — అతడు కామానికి దాసుడు, స్వామి కాదు. సీత ‘ధర్మపరా’, ‘అవస్థితా’ — భయంతో వణకుతున్నా నిశ్చలమైన ధర్మంలో స్థిరంగా ఉంది. ఈ భాగంలో 41, 42, 44 శ్లోకాలలోని కొన్ని అర్ధశ్లోకాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి; 43వ శ్లోకం ముద్రణలో ఆరు పాదాలది. ధాన్యమాలిని కౌగిలింతతో రావణుని క్రోధం శాంతిస్తుంది, సీతకు తాత్కాలికమైన ఆపద తొలగిపోతుంది — కానీ రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపు తరువాతి సర్గలలో మొదలవుతుంది. రావణుడు ‘ప్రహసన్’ (నవ్వుతూ) వెనుదిరుగుతాడు — అవమానంవల్ల కలిగిన కోపం నవ్వుగా మారింది, ఇది అతని చంచలమైన మనస్సుకు లక్షణం. అతని ప్రయాణంలో భూకంపం వర్ణన, భవనం సూర్యుని వంటిదని చెప్పడం, కన్యల పరివారం అతని ఐశ్వర్యాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాయి; దానికి విరుద్ధంగా సీత ఒంటరిగా రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టబడి శింశుపవృక్షం మూలంలో ఉంది. ధాన్యమాలిని నీతివాక్యం రావణుని అంతఃపురంలో కూడా వివేకపు అంశం ఉందని చూపుతుంది, ఆమె ఉద్దేశం స్వార్థమే అయినప్పటికీ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥