॥वाल्मीकिरामायणम् సుందరకాండ · 21వ సర్గ

సుందరకాండ

సర్గ

సీత రావణుని తిరస్కరించడం

గడ్డిపోచను అడ్డంగా ఉంచి ప్రత్యుత్తరం, పరదారధర్షణకు నింద, ఆత్మనిగ్రహం లేని రాజువల్ల రాష్ట్రనాశం, రామునితో అనన్యత్వం, రాముని శరణు పొందమనే ఉపదేశం, రామబాణాల వర్ణన, రావణుని భావినాశం

భయంకరుడైన ఆ రాక్షసుని మాటలు విని, ఆర్తురాలై, దీనస్వరంతో, దుఃఖార్తురాలై, ఏడుస్తూ, వణకుతూ, తపస్విని, పతివ్రత అయిన సీత భర్తనే తలచుకుంటూ మెల్లగా ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చింది. పవిత్రమైన చిరునవ్వు గల ఆమె ఒక గడ్డిపోచను మధ్యలో ఉంచి మాట్లాడుతుంది — ఈ చేష్ట ఎంతో అర్థవంతమైనది. పరపురుషునితో నేరుగా సంభాషించడం ఉచితం కాదు కాబట్టి గడ్డిపోచ మధ్యలో ఉంచబడుతుంది; అంతేకాక ఆమె దృష్టిలో రావణుడు గడ్డిపోచలా తుచ్ఛుడని కూడా ధ్వనిస్తుంది. ‘నా నుండి నీ మనస్సును మళ్ళించుకో, నీ మనస్సు నీ స్వజనులపై ప్రీతిపొందుగాక. పాపం చేసినవాడు సిద్ధిని కోరడానికి అర్హుడు కానట్లు, నీవు నన్ను కోరడం తగదు. ఏకపత్ని అయిన నేను నిందితమైన అకార్యాన్ని చేయకూడదు.’ ‘గొప్ప కులంలో పుట్టి, పుణ్యమైన కులాన్ని పొందినదాన్ని నేను’ అని ఆమె తన జన్మకులాన్నీ పతికులాన్నీ గుర్తుచేస్తుంది — పూర్వసర్గలో కవి ‘వృత్తశీలే కులే జాతామ్’ (సదాచారశీలం గల కులంలో పుట్టినది) అని చెప్పినదే ఇక్కడ ఆమె నోట వస్తుంది. ఇలా చెప్పి, యశస్విని అయిన వైదేహి రావణుని వైపు వీపు తిప్పి మళ్ళీ అన్నది — ముఖం తిప్పుకొని మాట్లాడటం కూడా అవజ్ఞకు లక్షణం. ‘పరుని భార్యనైన నేను నీకు తగిన భార్యను కాను. ధర్మాన్ని చక్కగా గమనించు, సత్పురుషుల వ్రతాన్ని చక్కగా ఆచరించు. నిశాచరా, నీ భార్యలు ఎలా రక్షించబడాలో, అలాగే ఇతరుల భార్యలు కూడా.’ ఇక్కడ సీత రావణుని ‘స్వధర్మం’ అనే తర్కాన్ని సరళమైన న్యాయంతో ఖండిస్తుంది — తనకు ఇష్టం కానిదానిని ఇతరుల పట్ల ఆచరించకూడదు. ఆమె మాటలలో కోపమూ లేదు, యాచనా లేదు, కేవలం ధర్మం యొక్క స్పష్టత. దుఃఖార్తురాలై ఏడుస్తున్నా ఆమె మాటలో దృఢంగా ఉంది — శరీరం వణకుతోంది, మనస్సు కాదు. ‘ఏకపత్నీ’ అనే పదం రాముని ఏకపత్నీవ్రతాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది; ఇద్దరి నిష్ఠా పరస్పరం ప్రతిఫలిస్తుంది. పూర్వసర్గలో రావణుడు దీర్ఘంగా మాట్లాడాడు, సీత మాత్రం మౌనం వహించింది; ఈ సర్గలో ఆమె మొదటి మాట. ఆమె ప్రత్యుత్తరపు క్రమం కూడా ఆలోచనాపూర్వకమైనది — మొదట తిరస్కారం, తరువాత ధర్మోపదేశం, తరువాత హితోపదేశం, చివరకు భయాన్ని చూపడం.

ఆమె ఉపదేశిస్తుంది — ‘నిన్నే ఉపమానంగా చేసుకొని నీ భార్యలతోనే ఆనందించు. తన భార్యలతో తృప్తిపడని, చపలుడైన, చపలేంద్రియుడైన, మోసబుద్ధి గల పురుషుని పరస్త్రీలు పరాభవానికి గురిచేస్తారు.’ ఇక్కడ ముద్రణలో ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘ఇక్కడ సత్పురుషులు లేరా, లేక సత్పురుషులు ఉన్నా నీవు వారిని అనుసరించడం లేదా? ఎందుకంటే నీ బుద్ధి ఇలా విపరీతంగా, ఆచారరహితంగా ఉంది.’ ‘లేదా, వివేకవంతులు చెప్పిన హితమైన మాటను, మిథ్యాబుద్ధివైన నీవు రాక్షసుల వినాశం కోసమే స్వీకరించడం లేదు.’ ఈ రెండు శ్లోకాల ఉత్తరార్ధాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో కనబడవు. తరువాత రాజనీతి యొక్క సామాన్యసత్యం — ‘ఆత్మనిగ్రహం లేని, దుర్నీతిలో రమించే రాజును పొంది సమృద్ధమైన రాష్ట్రాలూ నగరాలూ నశిస్తాయి. అలాగే రత్నరాశులతో నిండిన ఈ లంక నిన్ను పొంది, నీ ఒక్కని అపరాధంవల్ల త్వరలోనే నశిస్తుంది.’ రాజు యొక్క వ్యక్తిగత దోషం ప్రజల వినాశానికి కారణమవుతుంది అనేది రామాయణం మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పే ఉపదేశం. ‘తాను చేసిన కర్మలచేతనే హతుడవుతున్న, దూరదృష్టి లేని, పాపకర్ముడైన రావణుని వినాశంలో ప్రాణులు ఆనందిస్తాయి. పాపకర్ముడవైన నిన్ను గురించి నీచేత అపకారం పొందినవారు సంతోషంతో ఇలా అంటారు — అదృష్టవశాత్తు ఈ భయంకరుడు ఈ విపత్తును పొందాడు అని.’ సీత రావణుని భవిష్యత్తును అతని ప్రజల దృష్టితో చూపుతుంది — అతడు పీడించినవారే అతని మరణంలో ఉత్సవం చేసుకుంటారు. ‘రావణాదీర్ఘదర్శినః’ అనే ముద్రిత పాఠంలో ‘రావణ అదీర్ఘదర్శినః’ అని విభాగం, అర్థం మాత్రం ‘దూరదృష్టి లేని రావణుని’ అని. ఈ భాగంలో సీత కేవలం భార్యగా కాక నీతిశాస్త్రాన్ని ప్రవచించేదానిలా ప్రకాశిస్తుంది. ఆమె మాటలు యథార్థమైనవని యుద్ధకాండలో నిరూపితమవుతుంది. ‘సత్పురుషులు లేరా’ అనే ప్రశ్నతో ఆమె రావణుని మంత్రుల దోషాన్ని కూడా సూచిస్తుంది — రాజు దగ్గర హితం చెప్పేవారు ఉంటే, వారి మాట అనాదరించబడుతోంది. ఇది కూడా ముందు విభీషణుని ఉపదేశాన్ని తిరస్కరించడంతో నిజమవుతుంది.

‘ఐశ్వర్యంతో గానీ ధనంతో గానీ నన్ను లోభపెట్టడం సాధ్యం కాదు. సూర్యునికి కాంతి వలె నేను రాఘవునికి అనన్యను.’ కాంతి సూర్యుని నుండి వేరుకాదు — ఈ ఉపమ సీతారాముల అభేదాన్ని సూచిస్తుంది, అందువల్ల రావణుని ప్రలోభనలన్నీ నిరర్థకం. ‘లోకనాథుడైన అతని గౌరవనీయమైన భుజాన్ని తలగడగా చేసుకున్న నేను మరొకని భుజాన్ని ఎలా తలగడగా చేసుకుంటాను?’ ‘వ్రతం పూర్తిచేసి స్నాతకుడైన, ఆత్మజ్ఞుడైన విప్రునికి విద్య వలె, నేను ఆ భూపతికే తగిన భార్యను.’ విద్య యోగ్యుడైన అధికారినే ఆశ్రయిస్తుంది, అలాగే సీత రామునే. తరువాత ఆమె హితాన్ని ఉపదేశిస్తుంది — ‘రావణా, మంచిది, దుఃఖితురాలినైన నన్ను రామునితో చేర్చు — వనంలో ఆడ ఏనుగుతో గజరాజును చేర్చినట్లు.’ ‘నీ స్థానాన్ని (నగరాన్ని) కాపాడుకోవాలనీ, ఘోరమైన బంధాన్ని తప్పించుకోవాలనీ కోరుకుంటే, పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముడు నీవు మిత్రునిగా చేసుకోదగినవాడు.’ ‘అతడు సర్వధర్మజ్ఞుడు, శరణాగతవత్సలుడని ప్రసిద్ధుడు; నీవు బతకాలని కోరుకుంటే, అతనితో మైత్రి కలుగుగాక. శరణాగతవత్సలుడైన అతనిని ప్రసన్నం చేసుకో, నియమంతో నన్ను అతనికి అప్పగించు. ఈ విధంగా రఘూత్తమునికి నన్ను అప్పగిస్తే నీకు శుభం కలుగుతుంది; మరోలా చేస్తే గొప్ప విపత్తును పొందుతావు.’ ఇరవై నుండి ఇరవై రెండవ శ్లోకం వరకు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఇక్కడ సీత ఔదార్యాన్ని చూడాలి — అపకారికి కూడా ఆమె శరణాగతి మార్గాన్ని చూపుతుంది; రాముని శరణాగతవత్సలత్వంపై ఆమెకు దృఢమైన శ్రద్ధ. ఇదే ఆలోచన ముందు విభీషణుని శరణాగతిలో సఫలమవుతుంది. సీత మాట భయంతో కాదు, కరుణతో చెప్పబడింది — రావణుని రక్షణకు కూడా మార్గం తెరవబడింది, అతడు దానిని స్వీకరించకపోవడం అతని దోషమే. ‘భుజం తలగడగా చేసుకొని’ అనే శ్లోకం దాంపత్యపు అంతరంగ స్మృతి — వనవాసంలో రాముని భుజమే ఆమెకు తలగడ. రావణుని రత్నాలూ, పడకలూ, ప్రాసాదాలూ ఆ భుజంతో పోలిస్తే తుచ్ఛమైనవి. విద్య ఉపమతో సీత తనను రాముని ధర్మపత్నిగా ప్రస్తుతించుకుంటుంది, భోగ్యవస్తువుగా కాదు. ‘మైత్రి’ అనే పదాన్ని కూడా గమనించాలి — రావణుడు ధర్మాన్ని స్వీకరిస్తే, అతనిని రాముని శత్రువుగా కాక మిత్రునిగా కూడా ఊహించడానికి ఆమె సిద్ధంగా ఉంది.

‘విడిచిన వజ్రాయుధం ఒకవేళ వదిలిపెట్టవచ్చు, యముడు కూడా చాలాకాలం వదిలిపెట్టవచ్చు, కానీ కోపించిన లోకనాథుడైన రాఘవుడు నీ వంటివానిని వదిలిపెట్టడు.’ ‘శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) విడిచిన పిడుగు గర్జనలా రాముని ధనుస్సు యొక్క మహానాదాన్ని నీవు వింటావు.’ ‘ఇక్కడ త్వరలోనే చక్కని కణుపులు గల, మండుతున్న నోళ్ళు గల సర్పాల వంటి, రామలక్ష్మణుల పేర్లు అంకితమైన బాణాలు పడతాయి.’ ‘ఈ పురంలో కంకపక్షి ఈకలు గల నీ (నీపై ప్రయోగించే) బాణాలు పడుతూ రాక్షసులను చంపుతూ ఖాళీ లేకుండా చేస్తాయి — నువ్వుగింజంత చోటు కూడా విడిచిపెట్టవు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ‘రాముడనే మహాగరుడుడు రాక్షసేంద్రులనే మహాసర్పాలను, వైనతేయుడు సర్పాలను పెకలించినట్లు వేగంగా పెకలిస్తాడు.’ ‘శత్రుసంహారకుడైన నా భర్త నీ నుండి నన్ను త్వరలోనే తీసుకుపోతాడు — విష్ణువు మూడు అడుగులతో అసురుల నుండి ప్రకాశించే లక్ష్మిని తీసుకుపోయినట్లు.’ వామనావతార స్మరణతో రాముని విష్ణుత్వం కూడా సూచించబడుతోంది. ‘రాక్షసుల స్థావరం నశించిన జనస్థానంలో, రాక్షసుల బలం హతమయ్యాక, అశక్తుడవైన నీవు, రాక్షసుడా, ఈ అనుచితమైన పని చేశావు.’ ఖరదూషణాదుల వధ, జనస్థాన వినాశం సీత ప్రత్యక్షంగా అనుభవించినవి; అదే రాముని బలానికి ప్రమాణంగా ఆమె రావణునికి గుర్తుచేస్తుంది. ఇక్కడ సీత రావణుని భయాలనే అతని ఎదుట ఉంచుతుంది — పూర్వసర్గలో అతడు ఆత్మశ్లాఘలో దాచినదానిని ఆమె బయటపెడుతుంది. గరుడసర్పాల ఉపమ కూడా పూర్వసర్గలో రావణుడు చెప్పిన ఉపమకు ప్రత్యుత్తరం — అక్కడ రావణుడు సీతను గరుత్మంతునిగా, తనను సర్పంగా చెప్పాడు; ఇక్కడ రాముడు గరుడుడు, రాక్షసులు సర్పాలు. వజ్రం, యముడు, పిడుగు, సర్పాలు, గరుడుడు, విష్ణువు — ఈ ఉపమానాలు క్రమంగా భయాన్ని పెంచుతాయి. ‘రామలక్ష్మణలక్షితాః’ (రామలక్ష్మణుల పేర్లతో గుర్తించబడినవి) అనే పదంతో బాణాలపై పేర్లు చెక్కడం సూచించబడుతోంది — ప్రతి బాణమూ తన స్వామి యొక్క ఘోషణ వంటిది. ఖాళీ లేకుండా చేయడం అనే వర్ణనతో లంక ఆకాశం బాణాలతో కప్పబడిపోతుందనే చిత్రం ప్రస్తుతించబడుతోంది.

‘నీచుడా, నరసింహులైన ఆ ఇద్దరు సోదరులు కనుచూపు దాటి వెళ్ళినప్పుడు, శూన్యమైన ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించి నీవు నన్ను తీసుకువచ్చావు.’ సీత రావణుని పిరికితనాన్ని స్పష్టంగా చెబుతుంది — అతడు యుద్ధం చేయలేదు, దొంగతనమే చేశాడు. ‘రామలక్ష్మణుల వాసన పసిగట్టినా చాలు, కుక్క రెండు పెద్దపులుల ఎదుట నిలవలేనట్లు నీవు వారి ఎదుట నిలవలేవు.’ ‘వృత్రుని ఒక్క బాహువుకూ ఇంద్రుని రెండు బాహువులకూ జరిగిన యుద్ధంలో పట్టు నిలవనట్లు, వారిద్దరితో యుద్ధంలో నీ పట్టు కూడా నిలవదు.’ ‘త్వరలోనే నా నాథుడైన రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి వచ్చి, సూర్యుడు కొద్దిపాటి నీటిని పీల్చివేసినట్లు, బాణాలతో నీ ప్రాణాలను హరిస్తాడు.’ చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో ఉంది — ‘కుబేరుని పర్వతానికి వెళ్ళినా, లేదా వరుణరాజు సభకో నివాసానికో వెళ్ళినా, కాలంచేత హతమైన మహావృక్షం పిడుగునుండి తప్పించుకోలేనట్లు, నీవు దాశరథి నుండి నిస్సందేహంగా తప్పించుకోలేవు.’ ‘కాలహతః’ (కాలంచేత హతుడైనవాడు) అనే పదంతో సీత రావణుడు కాలంచేత ముందే హతుడయ్యాడనీ, రాముడు కేవలం నిమిత్తమాత్రుడనీ ప్రకటిస్తుంది. ఈ విధంగా సీత ప్రత్యుత్తరం భయంతో మొదలై, ధర్మోపదేశంతో పెరిగి, రాముని పరాక్రమ ఘోషణతో ముగుస్తుంది. ఎవరి శరీరం వణకిందో, ఆమె వాణి సర్గ చివరకు వజ్రంలా దృఢమైంది. కుక్కా పెద్దపులులూ, సూర్యుడూ నీరూ, పిడుగూ వృక్షమూ అనే ఉపమలతో రామరావణుల బలంలోని అసమానత మూడు విధాలుగా చూపబడింది. కుబేరుడు రావణుని సోదరుడు, వరుణుడు జలాధిపతి — రావణుడు ఇంతకుముందు ఎక్కడ విజయం సాధించాడో, అక్కడ కూడా అతనికి ఆశ్రయం దొరకదు అని వ్యంగ్యం. ‘శూన్యమైన ఆశ్రమం’ అనే మాట మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, ఎందుకంటే సీత దృష్టిలో అదే రావణుని నీచత్వానికి ముఖ్యమైన ప్రమాణం — వీరుడు ఎదురుగా యుద్ధం చేస్తాడు, దొంగ శూన్యమైన చోట ప్రవేశిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి