సర్గ
రావణుడు సీతను ప్రలోభపెట్టడం
అభయదానం, రాక్షసధర్మ ప్రకటన, భోగాలూ రత్నాలూ రాజ్యమూ ఇస్తాననే మాటలు, యౌవనం యొక్క అస్థిరత, రాముని నింద, అంతఃపుర ఐశ్వర్యం, సముద్రతీర వనాలలో విహారానికి ఆహ్వానం
రాక్షసస్త్రీలచేత చుట్టబడిన, దీనురాలైన, ఆనందం లేని, తపస్విని అయిన సీతకు రావణుడు అభిప్రాయం నిండిన, సూచనలతో కూడిన మధురమైన మాటలతో తన భావాన్ని వెల్లడించాడు. మొదట అతడు ఆమె లజ్జనూ భయాన్నీ లక్ష్యంగా చేసుకుంటాడు — ‘ఏనుగు తొండం వంటి తొడలు గలదానా, నన్ను చూడగానే నీవు స్తనాలనూ ఉదరాన్నీ దాచుకుంటూ, భయంతో నిన్ను నీవు కనబడకుండా చేసుకోవాలనుకుంటున్నట్లున్నావు.’ తరువాత అతడు తన కామాన్ని నివేదిస్తాడు — ‘విశాలాక్షీ, నిన్ను కోరుకుంటున్నాను; అన్ని అంగాలలో గుణసంపన్నురాలా, సర్వలోకమనోహరీ, నన్ను గొప్పగా ఆదరించు.’ అభయం కూడా ఇస్తాడు — ‘ఇక్కడికి మనుష్యులు గానీ, కోరిన రూపం ధరించగల ఇతర రాక్షసులు గానీ ఎవరూ రాలేరు; నా వల్ల కలిగిన భయం తొలగిపోవుగాక.’ ఆ తరువాత అతడు సిగ్గులేకుండా తన మతాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘భీరువా, పరస్త్రీల దగ్గరకు వెళ్ళడం, లేదా బలవంతంగా వారిని అపహరించడం ఎప్పుడూ రాక్షసులకు స్వధర్మమే, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ఈ వాక్యమే రావణుని నీతికి మూలం — అతడు అధర్మాన్ని కూడా జాతిధర్మంగా సమర్థిస్తాడు. అయినప్పటికీ అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు — ‘ఇష్టపడని నిన్ను నేను తాకను, కామం నా శరీరంలో తనకు నచ్చినట్లు ప్రవర్తించుగాక.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ వెనుక మరొక కారణం పురాణాలలో వినబడుతుంది, కానీ ఇక్కడ అతడు కేవలం తన సంయమాన్ని చూపుతున్నట్లు ప్రవర్తిస్తాడు. ‘దేవీ, భయపడకు, నన్ను నమ్ము, నిజంగా ప్రేమ చూపు, శోకానికి లోనుకాకు’ అని అతడు ఊరడిస్తాడు. చివరకు అతడు సీత తపస్వినీవేషాన్ని నిందిస్తాడు — ఒంటిజడ, నేలపై పడక, ధ్యానం, మలినమైన వస్త్రం, అనవసరమైన ఉపవాసం — ‘ఇవి నీకు తగినవి కావు.’ పాతివ్రత్యానికి చిహ్నాలైనవాటిని అతడు అయోగ్యమైనవిగా భావిస్తాడు; ఇక్కడే వారిద్దరి దృష్టిభేదం స్పష్టమవుతుంది. పూర్వసర్గలో కవి వర్ణించిన సీత దైన్యచిహ్నాలనే రావణుడు ఇప్పుడు తన నోటితో ఉదహరిస్తున్నాడు, కానీ విపరీతమైన అభిప్రాయంతో. అతని మధురమైన మాటలు బలాత్కారపు భయాన్ని దాచలేకపోతున్నాయి. రావణుని మాటలలో రెండు రకాల స్వరాలు — ఒకవైపు స్నేహానికీ ఆదరానికీ అభినయం, మరోవైపు అధికారగర్వం. ‘ఇక్కడికి మరెవ్వరూ రారు, నేనే’ అనే అభయం నిజానికి భయానికే కారణం, ఎందుకంటే దానివల్ల సీత ఒంటరితనం మరింత దృఢమవుతుంది. ‘స్వధర్మః’ అనే పదం యొక్క దుర్వినియోగాన్ని కూడా గమనించాలి — ధర్మం అనే పదంతో అధర్మాన్ని కప్పడం రావణుని స్వభావం. సీత మాత్రం ఈ మాటలకు మౌనమే వహిస్తుంది.
రావణుడు భోగాల జాబితాను నివేదిస్తాడు — విచిత్రమైన పూలమాలలు, చందనాలు, అగరులు, రకరకాల వస్త్రాలు, దివ్యాభరణాలు, అమూల్యమైన పానీయాలు, పడకలు, ఆసనాలు, గీతం, నృత్యం, వాద్యం — ‘మైథిలీ, నన్ను పొంది వీటిని పొందు.’ ‘నీవు స్త్రీరత్నానివి; ఇలా మలినంగా ఉండకు, అవయవాలకు ఆభరణాలు ధరించు; చక్కని దేహం గలదానా, నన్ను పొందాక నీవు ఎలా అనర్హురాలవవుతావు?’ తరువాత అతడు కాలం యొక్క భయాన్ని చూపుతాడు — ‘నీకు కలిగిన ఈ అందమైన యౌవనం గడిచిపోతోంది; గడిచిపోయినది నదుల ప్రవాహంలా మళ్ళీ తిరిగి రాదు.’ కాముకుని నోట వచ్చినా ఈ ఉపదేశం లోకసత్యమే — నదీప్రవాహం వెనక్కు తిరగదు. తరువాత రూపస్తుతి — ‘రూపాలను సృష్టించే విశ్వకర్త నిన్ను సృష్టించి విరమించాడని అనుకుంటాను, ఎందుకంటే నీ రూపానికి సాటి మరొకటి లేదు. రూపయౌవనాలతో శోభించే నిన్ను పొంది, సాక్షాత్తు పితామహుడైనా సరే ఎవడు అతిక్రమించకుండా ఉంటాడు — ధైర్యం నుండి జారకుండా ఉంటాడు?’ ‘చల్లని కిరణాల చంద్రుని వంటి ముఖం గలదానా, విశాలమైన పిరుదులు గలదానా, నీ ఏ ఏ అవయవాన్ని చూస్తానో, ఆ ఆ అవయవంపైనే నా కన్ను కట్టుబడిపోతుంది.’ చివరకు అతడు ప్రతిపాదిస్తాడు — ‘మైథిలీ, నా భార్యవు కా, ఈ మోహాన్ని విడిచిపెట్టు; అనేకమంది ఉత్తమస్త్రీలలో నాకు పట్టపురాణివి కా.’ రావణుని దృష్టిలో పాతివ్రత్యం కేవలం మోహం. స్తుతిలో అతిశయోక్తి స్పష్టంగా ఉంది, అయినా కవి దానిని కామాతురుడైన రావణుని చిత్తానికి ప్రమాణంగానే ప్రస్తుతిస్తాడు. ‘అగ్రమహిషీ’ (పట్టపురాణి) అనే పదంతో మండోదరి స్థానాన్ని కూడా సీతకు ఇవ్వాలనుకుంటున్నాడని సూచించబడుతోంది. భోగాల విస్తారమైన వర్ణన అతని మనస్సు స్వరూపాన్ని చూపుతుంది — అతని సుఖకల్పన బాహ్యవస్తువులలోనే పరిసమాప్తమవుతుంది. సీత మాత్రం వనవాసంలో నారబట్టలనూ, కందమూలఫలాలనూ, నేలపై పడకనూ రామునితో కలిసి సంతోషంగా స్వీకరించింది; కాబట్టి ఆమె దృష్టిలో ఈ భోగాలకు విలువ లేదు. ‘గీతం, నృత్యం, వాద్యం’ — ఇవి రాజభవనపు విలాసాలు, అయోధ్యలో కూడా ఆమెకు ఇవి సులభంగా లభించేవి, అయినా ఆమె రామునితో వనాన్నే ఎంచుకుంది. యౌవనం యొక్క అస్థిరతను గురించిన తర్కం, రూపం యొక్క అతిశయస్తుతి, పట్టపురాణి పదవి అనే ఆశ — ఈ మూడు ఉపాయాలూ స్త్రీ మనస్సును హరించడానికి లోకంలో ప్రసిద్ధమైనవి; రావణుడు వాటన్నిటినీ క్రమంగా ప్రయోగిస్తాడు.
రావణుడు సర్వస్వం ఇవ్వడానికి సిద్ధపడతాడు — ‘భీరువా, లోకాల నుండి బలవంతంగా తెచ్చిన రత్నాలన్నిటినీ, రాజ్యాన్నీ నీకు ఇస్తాను.’ ‘విలాసినీ, నీ కోసం అనేక నగరాల మాలతో అలంకరించబడిన భూమి మొత్తాన్ని జయించి జనకునికి ఇస్తాను.’ సీత తండ్రి పేరు ఎత్తడం ద్వారా అతడు ఆమె పితృస్నేహాన్ని కూడా ఉపయోగించుకోవాలనుకుంటున్నాడు. తరువాత ఆత్మశ్లాఘ — ‘నాకు సమబలుడైనవాడు మరొకడు లోకంలో నాకు కనబడడు; యుద్ధంలో ఎదురులేని నా మహా పరాక్రమాన్ని చూడు. యుద్ధంలో నాచేత పలుమార్లు భగ్నులై, ధ్వజాలు నలిగిపోయిన సురాసురులు నా ఎదుట సేనాముఖాలలో నిలవలేకపోయారు.’ ఇది అతని బలం గురించిన సత్యమే, కానీ ముందు రాముని ఎదుట అది నిష్ఫలమవుతుంది. ‘నన్ను కోరుకో; ఈ రోజే నీకు ఉత్తమమైన అలంకరణ జరగాలి, నీ అంగాలపై మెరిసే ఆభరణాలు అలంకరించబడాలి.’ ‘అలంకరణతో చక్కగా కూడిన నీ రూపాన్ని నేను చక్కగా చూస్తున్నాను; అందమైన ముఖం గలదానా, దాక్షిణ్యంతో (నాపై దయతో) అలంకరించుకో.’ ఇక్కడ వ్యాఖ్యాటిప్పణిలో ‘భావిక’ అలంకారం చెప్పబడింది — భవిష్యత్తులో జరగబోయే అలంకరణ వర్తమానంలో జరుగుతున్నట్లు వర్ణించబడింది. ‘నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు భోగాలు అనుభవించు, తాగు, ఆనందించు, భూమినైనా ధనాలనైనా నీ ఇష్టం వచ్చినవారికి ఇవ్వు.’ ‘నన్ను నమ్మి విలాసంగా ఉండు, ధైర్యంగా ఆజ్ఞాపించు; నా ప్రసాదంవల్ల విలసిస్తున్న నీతో పాటు నీ బంధువు కూడా విలసించుగాక.’ ముద్రణలో ‘బాంధవస్తవ’ (నీ బంధువు) అని ఏకవచనం ఉంది, ‘లలతామ్’ (విలసించుగాక) అనే క్రియతో అది సరిపోతుంది. ఈ విధంగా రావణుడు దానం, బలం, భోగం అనే మూడు ప్రలోభనలను క్రమంగా ప్రయోగిస్తాడు. సీతను దాసిగా కాక ఆజ్ఞాపించేదానిగా చేయాలనుకుంటున్నానని అతడు చూపుతాడు; ఇది కూడా ప్రలోభనలోని ఒక సూక్ష్మమైన అంగమే. భూమిని జయిస్తాననే ప్రతిజ్ఞ, సురాసురులను ఓడించిన సంగతిని గుర్తుచేయడం — ఇవి సీత హృదయంలో భయాన్ని కూడా కలిగించడానికి ఉద్దేశించినవి — అందరినీ జయించినవాని నుండి నిన్ను ఎవరు కాపాడుతారు అనేది గూఢమైన అర్థం. అలంకరణకోసం పట్టుదల మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, ఎందుకంటే మలినమైన వేషమే సీత తిరస్కారానికి కనిపించే చిహ్నం; దానిని విడిచిపెట్టడమే మొదటి సమర్పణ అని రావణుడు భావిస్తాడు. జనకుని పేరు ప్రస్తావించడం కూడా చతురమైనదే — తండ్రి రాజ్యం పెరగడం కూతురికి ప్రియంగా ఉంటుందని అతడు ఊహిస్తాడు, కానీ సీత తండ్రి కూడా ధర్మనిష్ఠుడని అతడు మరచిపోతాడు.
ఇప్పుడు అతడు రాముని నిందించడం మొదలుపెడతాడు — ‘భద్రా, యశస్వినీ, నా సమృద్ధినీ ఐశ్వర్యాన్నీ చూడు; సౌభాగ్యవతీ, నారబట్టలు కట్టుకున్న రామునితో ఏం చేస్తావు? రాముడు విజయాన్ని విడిచిపెట్టినవాడు, ఐశ్వర్యం పోయినవాడు, వనంలో తిరిగేవాడు, వ్రతం పూనినవాడు, నేలపై పడుకునేవాడు; అతడు బతికి ఉన్నాడో లేడో అని కూడా సందేహిస్తున్నాను.’ ‘ముందు కొంగల వరుసలు గల నల్లని మేఘాలచేత కప్పబడిన వెన్నెలలా ఉన్న నిన్ను రాముడు చూడనైనా చూడలేడు.’ ‘హిరణ్యకశిపుడు ఇంద్రుని చేతిలోకి వెళ్ళిన కీర్తిని పొందలేకపోయినట్లు, రాఘవుడు నా చేతినుండి నిన్ను పొందలేడు.’ హిరణ్యకశిపుని ఉదాహరణ విపరీతంగా ఫలిస్తుంది — అతడు కూడా చివరకు విష్ణువుచేత హతుడయ్యాడు, కాబట్టి రావణుని దృష్టాంతమే అతని భావినాశాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాత మళ్ళీ మోహం — ‘అందమైన చిరునవ్వు గలదానా, అందమైన పలువరుస గలదానా, అందమైన కన్నులు గలదానా, విలాసినీ, భీరువా, గరుత్మంతుడు పామును హరించినట్లు నీవు నా మనస్సును హరిస్తున్నావు.’ ‘నలిగిన పట్టుబట్ట కట్టుకొని, అలంకారం లేకుండా ఉన్నా సన్నని నిన్ను చూసి, నా భార్యలపై నాకు ఆసక్తి కలగడం లేదు.’ ఇక్కడి ఉపమలో రావణుడే పాము, సీత గరుత్మంతుడు — తెలియకుండానే అతడు తన దౌర్బల్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు. ‘చీరవాసీ’ (నారబట్టలు కట్టుకున్నవాడు), ‘స్థండిలశాయీ’ (నేలపై పడుకునేవాడు) అనేవి రాముని వ్రతచిహ్నాలు; సీతకు గౌరవకారణాలైన వాటినే రావణుడు దారిద్ర్యలక్షణాలుగా లెక్కిస్తాడు. రాముడు మరణించాడేమో అనే సందేహం కూడా సీత ఆశను భగ్నం చేయడానికే చెప్పబడింది. ఈ భాగంలో రావణుని మాటలలోని విరోధాభాసం స్పష్టం — ఒకవైపు ‘రాముడు దీనుడు, ఐశ్వర్యం పోయినవాడు’ అంటాడు, మరోవైపు ‘అతడు నిన్ను పొందలేడు’ అంటాడు; రాముడు నిస్సారుడైతే అతని ప్రతిఘటన గురించి చింత ఎందుకు? ఈ చింతే రావణునిలోని అంతర్గతమైన భయాన్ని బయటపెడుతుంది. మేఘాలు కప్పిన వెన్నెల ఉపమ కూడా సీత సహజకాంతిని అంగీకరిస్తుంది.
చివరకు రావణుడు అంతఃపుర ఐశ్వర్యాన్ని సీతకు సమర్పిస్తాడు — ‘జానకీ, నా అంతఃపురంలో నివసించే సర్వగుణసంపన్నలైన స్త్రీలు ఎంతమంది ఉన్నారో, వారందరిపై నీవు అధికారం చెలాయించు.’ ‘నల్లని కేశాంతాలు గలదానా, ముల్లోకాలలోనూ శ్రేష్ఠలైన నా స్త్రీలు, అప్సరసలు లక్ష్మిని సేవించినట్లు నిన్ను సేవిస్తారు.’ ‘అందమైన కనుబొమలు గలదానా, అందమైన పిరుదులు గలదానా, వైశ్రవణుని (కుబేరుని) వద్ద ఉండిన రత్నాలనూ ధనాలనూ, లోకాలనూ నాతో కలిసి సుఖంగా అనుభవించు.’ కుబేరుని నుండి అపహరించిన ధనాన్ని అతడు తనదిలా చెబుతున్నాడు. మళ్ళీ రామునితో పోలిక — ‘దేవీ, రాముడు తపస్సులో గానీ, బలంలో గానీ, పరాక్రమాలలో గానీ, ధనంలో గానీ, తేజస్సులో గానీ, యశస్సులో గానీ నాతో సమానుడు కాడు.’ చివరి రెండు శ్లోకాలు పుష్పితాగ్రావృత్తంలో రచించబడ్డాయి — ‘తాగు, విహరించు, ఆనందించు, భోగాలు అనుభవించు; ధనరాశినీ భూమినీ నీకు ఇస్తాను; లలనా, నా దగ్గర సుఖంగా విలసించు, నీతో కలిసి నీ బంధువులు కూడా విలసించుగాక.’ ‘భీరువా, బంగారపు నిర్మలమైన హారాలతో అలంకరించబడిన అంగాలతో నాతో కలిసి, పూచిన చెట్ల గుంపులతో నిండిన, తుమ్మెదలు గల సముద్రతీర వనాలలో విహరించు.’ సర్గ చివర వృత్తాన్ని మార్చడం ద్వారా కవి రావణుని వాక్ప్రవాహపు ఉచ్చస్థితిని చూపుతాడు; కానీ ఈ ప్రసంగమంతా సీత యొక్క ఒక్క నిశ్చయంతో నిష్ఫలమవుతుందని తరువాతి సర్గ చూపుతుంది. ఇక్కడ అంతటా ‘భీరూ’ (భయపడేదానా) అనే సంబోధన మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — రావణునికి ఆమె భయం తెలుసు, దానినే అతడు ఉపయోగించుకుంటాడు. అంతఃపుర ఐశ్వర్యదానం, కుబేరధనదానం, భూదానం కలిసి సర్వస్వదానంలా కనిపిస్తాయి, కానీ ఇదంతా అపహరించినదే — రత్నాలు లోకాల నుండి బలవంతంగా తెచ్చినవి, ధనం వైశ్రవణుని నుండి, స్త్రీలు కూడా చాలామంది బలవంతంగా తీసుకురాబడినవారు. కాబట్టి అతడు ఇవ్వాలనుకుంటున్నది ధర్మంగా సంపాదించినది కాదు. రామునితో పోలికలో తపస్సు, బలం, పరాక్రమం, ధనం, తేజస్సు, యశస్సు అనే ఆరు గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥