సర్గ
శివధనుస్సు వృత్తాంతం
జనకుడు విశ్వామిత్రుణ్ణి, రాఘవులిద్దరినీ సత్కరించడం, శివధనుస్సు పూర్వకథ, సీత అయోనిజ అనీ వీర్యశుల్క అనీ తెలుపడం, ధనుస్సును ఎక్కుపెడితే రాముడికి సీతను ఇస్తానని జనకుడి ప్రతిజ్ఞ
క్రిందటి సర్గలో విశ్వామిత్రుడు జనకుడి సత్కారం పొంది రామలక్ష్మణులతో కలిసి తన విడిదికి తిరిగి వెళ్ళాడు. ఆ తరువాత నిర్మలమైన ప్రభాతవేళ నరపతి అయిన జనకుడు తన నిత్యకర్మలు ముగించుకొని, మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుణ్ణి రాఘవులిద్దరితో సహా పిలిపించాడు. ధర్మాత్ముడైన ఆ రాజు శాస్త్రంలో చెప్పిన విధంగా ఆ మునినీ, మహాత్ములైన ఆ ఇద్దరు రాఘవులనూ పూజించి ఇలా అన్నాడు: ‘భగవాన్, మీకు స్వాగతం. ఓ పాపరహితా, మీ కోసం నేను ఏమి చేయాలి? మీరే నన్ను ఆజ్ఞాపించండి; నేను మీ ఆజ్ఞకు బద్ధుణ్ణి.’ మహాత్ముడైన జనకుడు ఇలా పలుకగా, మాటలలో నేర్పరి అయిన ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు బదులు పలికాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది: రాజు మొదట శాస్త్రం విధించిన పూజ చేస్తాడు, ఆ తరువాతనే ‘ఏమి చేయాలి’ అని అడుగుతాడు; అతిథి సత్కారపు మర్యాద అదే. అంతేకాక అతడు మునిని వేరుగా, రాఘవులిద్దరినీ వేరుగా పూజిస్తాడు; దానితో ఆ బాలకులకు కూడా సమానమైన ఆదరం చూపుతాడు. ‘నేను మీ ఆజ్ఞకు బద్ధుణ్ణి’ (ఆజ్ఞాప్యః) అనే మాటతో రాజు తనను తానే ముని అధీనంలో ఉంచుకుంటాడు; బ్రాహ్మణుడి పట్ల క్షత్రియుడు చూపవలసిన వినయం ఇదే.
ముని ఇలా అన్నాడు: ‘వీరిద్దరూ దశరథుడి కుమారులు, లోకప్రసిద్ధులైన క్షత్రియులు; నీ దగ్గర ఉన్న శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సును చూడాలని వీరు కోరుకుంటున్నారు. నీకు శుభం కలుగుగాక; ఆ ధనుస్సును వీరికి చూపించు. ఈ ధనుస్సును చూడటంతోనే కోరిక తీరి ఈ రాజకుమారులు తమ ఇష్టానుసారం తిరిగి వెళ్ళిపోతారు.’ ఇలా అనగా జనకుడు మహామునికి ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘ఈ ధనుస్సు ఏ కారణం చేత ఇక్కడ ఉన్నదో, అదంతా వినండి.’ ఇక్కడ కథకు బీజం నాటబడింది: విశ్వామిత్రుడు కేవలం దర్శనమే కోరుతున్నాడు, పరీక్షను కాదు; ‘చూసి తిరిగి వెళ్ళిపోతారు’ అని కూడా అంటున్నాడు. కానీ జనకుడు జవాబుగా ధనుస్సు చరిత్రను మొదలుపెడతాడు, ఆ చరిత్రయే తనంతట తానుగా పరీక్షను తెచ్చిపెడుతుంది. ఈ విధంగా ముని చేసిన చిన్న కోరిక గొప్ప ఫలానికి దారితీస్తుంది; కేవలం చూడాలని అడిగినదే ఎక్కుపెట్టడంగా, అదే చివరకు వివాహంగా పరిణమిస్తుంది.
జనకుడు చెప్పాడు: ‘నిమికి పెద్దవాడైన దేవరాతుడు అనే రాజు ఉండేవాడు; ఆ మహాత్ముడి చేతికి ఈ ధనుస్సు న్యాసంగా (దాచి ఉంచమని ఇచ్చిన సొత్తుగా) ఇవ్వబడింది. పూర్వం దక్షయజ్ఞ విధ్వంస సమయంలో పరాక్రమశాలి అయిన భగవాన్ శివుడు ఈ ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి, కోపంతో దేవతలను చెల్లాచెదరు చేసి, అవలీలగా ఇలా అన్నాడు: “ఓ దేవతలారా, భాగం కోరుతున్న నాకు మీరు నా భాగాన్ని కల్పించలేదు కాబట్టి, ఈ ధనుస్సుతో మీ అమూల్యమైన శ్రేష్ఠ అవయవాలను (శిరస్సులను) నరికివేస్తాను.” అప్పుడు దేవతలంతా దిగులుపడి, స్తోత్రాలతో దేవేశుణ్ణి ప్రసన్నుణ్ణి చేశారు; భవుడు (శివుడు) వారి పట్ల ప్రసన్నుడయ్యాడు. ప్రీతితో అతడు ఆ మహాత్ములందరికీ ఆ ధనుస్సును ఇచ్చాడు. దేవదేవుడైన ఆ మహాత్ముడి ధనూరత్నమే ఇది.’ ఈ విధంగా ధనుస్సు మాహాత్మ్యం రెండు విధాలుగా స్థాపించబడింది: అది శివుడి కోపానికి ఆయుధం, అదే దేవతలకు ఆయన అనుగ్రహానికి గుర్తు. కాబట్టి అది బరువుచేత మాత్రమే కాదు, మాహాత్మ్యం చేత కూడా గురుతరమైనది; అందుకే సామాన్య రాజులు దానిని కదల్చలేరు.
‘ఆ న్యాసరూపమైన ధనుస్సు అప్పుడు మా పూర్వీకుడు, ప్రభువు అయిన దేవరాతుడి వద్ద ఉంచబడింది. తరువాత ఒకసారి నేను యజ్ఞభూమిని శుద్ధి చేస్తూ పొలాన్ని దున్నుతుండగా, నాగటి చాలు నుండి ఒక కన్య పైకి వచ్చింది. పొలాన్ని శుద్ధి చేస్తుండగా ఆమె నాకు లభించింది; నాగటి చాలు (సీత) పేరుతోనే ఆమె సీత అని ప్రసిద్ధికెక్కింది. భూతలం నుండి పుట్టిన ఆ నా కుమార్తె క్రమంగా పెరిగింది. అయోనిజ అయిన ఈ నా కన్యను నేను వీర్యశుల్కగా (పరాక్రమమే కన్యాశుల్కంగా కలదానిగా) నిర్ణయించాను.’ ఇక్కడ రెండు దివ్యవస్తువులు ఒకే ఇంట్లో కలుస్తున్నాయి: శివుడి ధనుస్సు, భూదేవి కుమార్తె. ఈ రెండింటి జన్మా అలౌకికమైనదే; ఈ రెండింటి కలయికను రాబోయే సర్గలో రాముడే సాధిస్తాడు. ‘వీర్యశుల్కా’ అనే పదంతో జనకుడు కన్యకు విలువగా ధనాన్ని కాదు, పరాక్రమాన్నే నిర్దేశిస్తున్నాడు; అతడు స్వయంగా వరుణ్ణి ఎంచుకోడు, నిర్ణయాన్ని ధనుస్సుకే అప్పగిస్తాడు.
‘భూతలం నుండి పుట్టి పెరుగుతున్న నా కుమార్తెను వరించడానికి రాజులు వచ్చారు. ఆమెను కోరుతున్న ఆ భూపాలురందరి ఎదుట నేను “భగవాన్, ఈమె వీర్యశుల్క” అని చెప్పాను; అందుచేత నేను కుమార్తెను ఇవ్వలేదు. అప్పుడు ఆ రాజులంతా కలిసి మిథిలకు వచ్చి ఆ పరాక్రమం ఎలాంటిదో తెలుసుకోవాలని కోరారు. అలా తెలుసుకోగోరిన వారి ఎదుటకు శివధనుస్సు తీసుకురాబడింది.’ ఈ విధంగా శుల్కం యొక్క స్వరూపం కేవలం మాటలతో కాక, కళ్ళెదుట ఉన్న ధనుస్సుతోనే చూపబడింది. జనకుడు ఎవరినీ ముఖాముఖి నిందించడు; ధనుస్సును ఎదుట ఉంచుతాడు, ధనుస్సే జవాబు చెబుతుంది. ఇలా పరీక్ష నిష్పక్షపాతంగా ఉంటుంది, అందరికీ సమానమైన అవకాశం ఉంటుంది. ‘ఉపాహృతమ్’ (తీసుకురాబడింది) అనే పదం ధనుస్సును సభలో అందరి ఎదుటకు తెచ్చారని, రహస్య స్థలంలో చూపలేదని సూచిస్తుంది.
‘వారు ఆ ధనుస్సును పట్టుకోనూలేకపోయారు, ఎత్తనూలేకపోయారు. ఓ మహామునీ, పరాక్రమవంతులనుకున్న ఆ రాజుల పరాక్రమం అల్పమని తెలుసుకొని నేను వారిని తిరస్కరించాను; ఓ తపోధనా, అది తెలుసుకోండి. అప్పుడు తమ పరాక్రమం సందేహాస్పదమైన ఆ రాజులు తీవ్రమైన కోపంతో అందరూ కలిసి మిథిలను ముట్టడించారు. తాము అవమానించబడ్డామని భావించిన ఆ రాజశ్రేష్ఠులు మహా రోషంతో మిథిలా నగరాన్ని పీడించారు. ఆ తరువాత ఒక సంవత్సరం పూర్తయ్యేసరికి నా యుద్ధసాధనాలన్నీ పూర్తిగా క్షీణించిపోయాయి.’ ఇక్కడ సూచించబడేది: ధనుస్సు పరీక్షలో ఎవరి పరాక్రమం తక్కువని తేలిందో, వారే కోపంతో నగరాన్ని బాధిస్తారు; అసమర్థత వల్ల కలిగిన సిగ్గు కోపంగా మారడం లోకస్వభావం. సంవత్సరం పాటు నగరం ముట్టడిలో ఉంది, కోశమూ సైన్యమూ క్షీణించాయి; ఇలా ధనుస్సు కథ యుద్ధకథగా మారింది. జనకుడు మాత్రం బలంతో ప్రతీకారం చేయడు; సాధనాలు మిగిలి ఉన్నంత కాలం ధైర్యంతోనే నిలిచి ఉంటాడు.
‘ఓ మునిశ్రేష్ఠా, అప్పుడు నేను ఎంతో దుఃఖపడ్డాను. తరువాత తపస్సుతో దేవగణాలన్నిటినీ ప్రసన్నం చేసుకున్నాను. ఎంతో ప్రీతి చెందిన దేవతలు నాకు చతురంగ బలాన్ని ఇచ్చారు. ఆ బలం చేత ఆ రాజులు ఓడిపోయి, దెబ్బలు తింటూ దిక్కులకు పారిపోయారు.’ ఇక్కడ గమనించవలసినది: జనకుడు తన బాహుబలంతో గెలవడు, తపస్సుతో దేవతలను ప్రసన్నం చేసుకొని గెలుస్తాడు; దేవతలు స్తోత్రాలతో శివుణ్ణి ప్రసన్నం చేసుకున్నట్లే, జనకుడు తపస్సుతో దేవతలను ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు. మైథిలులైన రాజర్షుల రీతి ఇదే; జనకుడికి ఉన్న ‘విదేహ’ అనే పేరు యొక్క తాత్పర్యం కూడా ఇదే. దేవతలు ఇచ్చిన చతురంగ బలంతో రాజులు ఓడిపోయారు; కానీ జనకుడు వారిని వెంటాడడు, వారి రాజ్యాలను స్వాధీనం చేసుకోడు.
‘వారు పరాక్రమం లేనివారు, తమ పరాక్రమం పట్ల సందేహం గలవారు, మంత్రులతో సహా పాపకార్యాలు చేసినవారు; వారే దిక్కులకు పారిపోయారు. ఓ మునిశార్దూలా, పరమ తేజస్సుతో వెలిగే ఆ ధనుస్సు ఇదే. ఓ సువ్రతా, దీనిని నేను రామలక్ష్మణులకు కూడా చూపిస్తాను. ఓ మునీ, రాముడు ఈ ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టగలిగితే, అయోనిజ అయిన నా కుమార్తె సీతను దశరథ కుమారుడికి ఇస్తాను.’ ఈ ప్రతిజ్ఞతో సర్గ ముగుస్తుంది; రాబోయే రెండు సర్గలలోని ధనుర్భంగానికి, వివాహ నిశ్చయానికి ఈ ప్రతిజ్ఞయే మూలం. ఈ విధంగా ఈ సర్గలో ధనుస్సు పూర్వవృత్తాంతం, సీత జన్మ, శుల్కం యొక్క స్వరూపం ఒకేచోట కూర్చబడ్డాయి; విశ్వామిత్రుడి కోరికతో మొదలైన కథ జనకుడి ప్రతిజ్ఞలో విశ్రమిస్తుంది. జనకుడు విశ్వామిత్రుడి ప్రేరణ లేకుండా తానుగానే రాముడి పేరు ఎత్తుతాడు; ఈ సర్గ మర్మం ఇదే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥