సర్గ
విశ్వామిత్రునికి బ్రాహ్మణ్య ప్రాప్తి
తూర్పుదిశలో వెయ్యి సంవత్సరాల మౌనతపస్సు, ఇంద్రుడు బ్రాహ్మణరూపంలో అన్నం యాచించడం, దేవతలు పితామహుని ప్రార్థించడం, బ్రహ్మ బ్రాహ్మణ్యాన్నీ దీర్ఘాయుష్షునూ ప్రసాదించడం, వసిష్ఠునితో స్నేహం, జనకుని స్తుతి, వీడ్కోలు
గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు రంభను శపించి తపోహానిని అనుభవించాడు, ఆ తరువాత ‘ఇకపై ఈ విధంగా క్రోధానికి లోనుకాను, ఏ విధంగానూ మాట్లాడను’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గలో శతానందుడు ఆ ప్రతిజ్ఞ ఫలాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు. అప్పుడు ఆ మహాముని హిమాలయ దిశను విడిచి తూర్పుదిశకు చేరి అతిదారుణమైన తపస్సు చేశాడు. అక్కడ వెయ్యి సంవత్సరాల మౌనం అనే సర్వోత్తమమైన వ్రతాన్ని పూని అతడు సాటిలేని, పరమ దుష్కరమైన తపస్సు చేశాడు. వెయ్యి సంవత్సరాలు నిండగా ఆ మహాముని కొయ్యలా నిశ్చలంగా నిలిచాడు; అనేక విఘ్నాలు కుదిపినా అతడు చలించలేదు, క్రోధం అతని అంతరంగంలోకి ప్రవేశించలేదు. ఇక్కడ గమనించాలి: పూర్వం క్రోధమే అతని తపస్సుకు శత్రువు, ఇప్పుడు దానినే జయించడానికి అతడు వ్రతం ప్రారంభిస్తున్నాడు; ‘కాష్ఠభూతమ్’ (కొయ్యలాంటివానిని) అనే పదంతో దేహపు నిశ్చేష్టత, ‘నాంతరమావిశత్’ (లోపలికి ప్రవేశించలేదు) అనే పదంతో మనస్సు క్షోభలేకపోవడం సూచింపబడుతున్నాయి.
ఈ విధంగా నిశ్చయించుకొని అతడు అక్షయమైన తపస్సులో నిలిచాడు. అతని వెయ్యి సంవత్సరాల వ్రతం పూర్తికాగా ఆ మహావ్రతుడు అన్నం భుజించడం ప్రారంభించాడు. సరిగ్గా అదే సమయంలో ఇంద్రుడు బ్రాహ్మణుడై అతని దగ్గరకు వచ్చి సిద్ధంగా ఉన్న అన్నాన్ని యాచించాడు. ఇది పరీక్షే: వెయ్యి సంవత్సరాల చివర లభించిన ఒక్క అన్నాన్ని యాచించడానికే దేవరాజు బ్రాహ్మణరూపం ధరిస్తాడు. విశ్వామిత్రుడు మాత్రం నిశ్చితమైన మనస్సుతో సిద్ధంగా ఉన్న ఆ అన్నమంతటినీ ఆ బ్రాహ్మణునికి ఇచ్చివేశాడు, తన కోసం ఏమీ ఉంచుకోలేదు. అన్నం పూర్తిగా అయిపోగా ఆ భగవానుడు, మహాతపస్వి తాను భుజించకుండానే ఉండిపోయాడు. దాత ముఖంలో కోపపు లేశమైనా కనిపించలేదు; దీనితోనే పూర్వప్రతిజ్ఞ సిద్ధి ప్రారంభమైందని తెలుస్తుంది. ‘నిఃశేషితే’ (పూర్తిగా అయిపోగా) అనే పదంతో సిద్ధంగా ఉన్న అన్నమంతా ఇచ్చివేయబడిందని, ఏమీ మిగలలేదని సూచింపబడుతుంది.
అతడు బ్రాహ్మణునితో ఏమీ మాట్లాడలేదు, ఎందుకంటే మౌనవ్రతంలో ఉన్నాడు: యాచకుని వారించలేదు, తన ఆకలిని చెప్పలేదు. అలాగే మళ్ళీ మౌనాన్ని ఆశ్రయించి అతడు శ్వాసనిరోధం చేశాడు, శ్వాసను కూడా తీసుకోలేదు. ఆ తరువాత మరొక వెయ్యి సంవత్సరాలు ఆ మునిపుంగవుడు శ్వాస విడువలేదు; శ్వాస విడువని అతని శిరస్సునుండి పొగ పుట్టింది. క్రోధం స్థానంలో ఇక్కడ తపస్సు అగ్నే ప్రజ్వరిల్లుతోంది, దాని పొగే లోకాల భయానికి కారణమవుతుంది.
ఆ పొగతో ముల్లోకాలూ కలవరపడి తపింపబడినట్లయ్యాయి. అప్పుడు దేవతలు, ఋషులు, గంధర్వులు, పన్నగులు, ఉరగులు, రాక్షసులు అతని తపస్సుతో మోహితులయ్యారు, అతని తేజస్సుతో మందకాంతులయ్యారు: వారి స్వకీయ కాంతి కూడా తగ్గిపోయింది. కశ్మలంతో (మనోవ్యాకులతతో) దెబ్బతిన్న వారందరూ పితామహుని దగ్గరకు వెళ్ళి అన్నారు: ‘దేవా, అనేక కారణాలతో మహాముని విశ్వామిత్రుడు ప్రలోభపెట్టబడ్డాడు, క్రోధింపజేయబడ్డాడు, అయినా అతడు తపస్సుతో వృద్ధి చెందుతూనే ఉన్నాడు.’ మేనకచేతా రంభచేతా ప్రలోభం, రంభాశాప ప్రసంగంతో క్రోధం: రెండూ నిష్ఫలమైనాయని దేవతలే స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నారు. పూర్వం సఫలమైన రెండు ఉపాయాలూ ఇప్పుడు వ్యర్థమైనాయనేదే వారి చింత. ‘మందరశ్మయః’ (మందకాంతులు) అనే పదంతో దేవతల స్వకీయ తేజస్సు కూడా క్షీణించడం వర్ణింపబడుతోంది; తపస్సుతో ఒక్క ముని తేజస్సు దేవతల తేజస్సును అణచివేస్తుంది అనేదే ఈ సర్గకు ముఖ్యభావం.
‘ఇతనిలో సూక్ష్మమైన పాపమైనా, ఏదీ కనిపించడం లేదు. ఇతడు మనసులో కోరినది ఇవ్వకపోతే, ఇతడు తపస్సుతో చరాచరసహితమైన ముల్లోకాలనూ నాశనం చేస్తాడు. అన్ని దిక్కులూ వ్యాకులమైనాయి, ఏదీ ప్రకాశించడం లేదు. సాగరాలన్నీ క్షోభిస్తున్నాయి, పర్వతాలు బీటలువారుతున్నాయి, భూమి కంపిస్తోంది, గాలి కూడా ఇక్కడ అస్తవ్యస్తంగా వీస్తోంది.’ ఇక్కడ దేవతలు దోషాన్ని ఆరోపించడం లేదు, నిర్దోషత్వమే భయానికి కారణమని చెబుతున్నారు: నిర్దోషుని తపస్సును ఎవరు అడ్డుకోగలరు? లోకాలలో కనిపిస్తున్న ఉత్పాతాలే వారి మాటకు ప్రమాణం. ‘తపసా సచరాచరమ్’ (తపస్సుతో చరాచరసహితంగా) అనే పదాలతో శస్త్రంతో కాదు, శాపంతో కాదు, తపస్సుతోనే లోకనాశనం సాధ్యమని చెప్పబడుతోంది. దీనితో తపస్సు స్వరూపమే ఇక్కడ బలరూపంలో చూపబడింది; దేవతల భయం కూడా కల్పితమైనది కాదు, ప్రత్యక్షంగా కనిపించిన ఉత్పాతాలతో ప్రమాణీకరింపబడింది.
‘బ్రహ్మదేవా, మాకు ఏమీ తోచడం లేదు: జనులు నాస్తికులవుతున్నారు, యజ్ఞాది కర్మలపై శ్రద్ధను విడిచిపెడుతున్నారు. ముల్లోకాలూ మూఢమైనట్లు, మిక్కిలి క్షోభించిన మనస్సుతో ఉన్నాయి. ఆ మహర్షి తేజస్సుతో సూర్యుడు కూడా కాంతిహీనుడయ్యాడు. దేవా, ఈ మహాముని నాశనం మీద బుద్ధి పెట్టకముందే, అగ్నిరూపుడు, మహాద్యుతి అయిన ఈ భగవానుని ప్రసన్నుని చేసుకోవాలి. పూర్వం కాలాగ్ని సమస్త త్రైలోక్యాన్నీ దహించినట్లు, ఇతడు కూడా దహించవచ్చు.’ ఇక్కడ కాలపు ప్రాముఖ్యం సూచింపబడింది: ప్రసన్నుని చేసుకోవడం ముందుగానే చేయాలి, వినాశం ప్రారంభమైన తరువాత కాదు. ‘న ప్రతిజానీమః’ (మాకు ఏమీ తోచడం లేదు) అనే దేవతల మాట తమ అసామర్థ్యాన్ని స్పష్టంగా అంగీకరించడం. లోకాలలో శ్రద్ధ క్షీణించడమే వారికి అన్నిటికంటే పెద్ద భయం, ఎందుకంటే యజ్ఞాలు లేకపోతే దేవతల స్థితి కూడా సడలిపోతుంది.
‘ఇతడు దేవరాజ్యాన్ని కోరినా, అదీ ఇతనికి ఇవ్వాలి; ఇతని మనసులో ఏముందో అదే ఇవ్వాలి.’ ఇంద్రపదవిని కూడా ఇవ్వడానికి దేవతలు సిద్ధపడ్డారనడంతో వారి భయపు పరిమాణం తెలుస్తుంది. అప్పుడు పితామహుని ముందుంచుకొని దేవగణాలందరూ మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుని దగ్గరకు వెళ్ళి మధురంగా ఇలా అన్నారు: ‘బ్రహ్మర్షీ, నీకు స్వాగతం; నీ తపస్సుతో మేము చక్కగా సంతోషించాము. కౌశికా, ఉగ్రమైన తపస్సుతో నీవు బ్రాహ్మణ్యాన్ని పొందావు.’ పితామహుడు స్వయంగా ఇలా అన్నాడు: ‘బ్రహ్మర్షీ, మరుద్గణాలతో కలిసి నేను నీకు దీర్ఘాయుష్షును కూడా ఇస్తున్నాను.’ ‘బ్రహ్మర్షే’ అనే సంబోధనతోనే అతని చిరకాలపు కోరిక నెరవేరింది: వసిష్ఠుని చేతిలో పరాజయం నుండి మొదలుకొని దేనిని ప్రార్థించాడో, దానిని ఇప్పుడు పితామహుడే స్వయంగా పలుకుతున్నాడు. ఈ మాటే సర్గకు కేంద్రం: తపస్సుతో క్షత్రియుడు బ్రాహ్మణ్యాన్ని పొందుతాడని.
‘స్వస్తి పొందు, నీకు శుభమగుగాక; సౌమ్యా, సుఖంగా వెళ్ళు’ అని పితామహుడు అన్నాడు. పితామహుని, స్వర్గవాసులందరి మాట విని సంతోషించిన మహాముని ప్రణామం చేసి ఇలా అన్నాడు: ‘నాకు బ్రాహ్మణ్యం లభించి, అలాగే దీర్ఘాయుష్షు కూడా లభించినట్లయితే, ఓంకారమూ వషట్కారమూ వేదాలూ నన్ను స్వయంగా వరించుగాక. క్షత్రవేదం ఎరిగినవారిలోనూ బ్రహ్మవేదం ఎరిగినవారిలోనూ శ్రేష్ఠుడు, బ్రహ్మపుత్రుడు అయిన వసిష్ఠుడు నన్ను స్వయంగా ఇలా (బ్రహ్మర్షి అని) పలుకుగాక, దేవతలారా. ఈ విధంగా నా పరమ కోరిక నెరవేరితే, సురశ్రేష్ఠులు యథేచ్ఛగా వెళ్ళవచ్చు.’ దేవతల మాటకంటే కూడా అతనికి వసిష్ఠుని మాట బరువైనది. ఎవనిచేత పూర్వం పరాజితుడై బ్రాహ్మణ్యం కోసం తపస్సు ప్రారంభించాడో, అతని అనుమోదననే అతడు ప్రార్థిస్తున్నాడు; ఓంకార వషట్కార వేదాలు వరించడం బ్రాహ్మణ్యానికి క్రియాత్మకమైన చిహ్నం: అక్కడ యజ్ఞాధికారమే ఉద్దేశింపబడింది. అందుకే అతడు రాజ్యాన్ని గానీ భోగాన్ని గానీ మరే వరాన్ని గానీ యాచించడం లేదు; వేదాలు, వసిష్ఠుడు తనను అంగీకరించడాన్నే ప్రార్థిస్తున్నాడు.
అప్పుడు దేవతలచేత ప్రసన్నుడైన, జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుడు అతనితో స్నేహం చేశాడు, ‘అలాగే కానీ’ అని అన్నాడు: ‘నీవు బ్రహ్మర్షివి, ఇందులో సందేహం లేదు; నీకు అంతా సిద్ధిస్తుంది.’ ఇలా చెప్పగా దేవతలందరూ కూడా వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. ధర్మాత్ముడైన విశ్వామిత్రుడు కూడా ఉత్తమమైన బ్రాహ్మణ్యాన్ని పొంది, జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన బ్రహ్మర్షి వసిష్ఠుని పూజించాడు: విజయగర్వంతో కాదు, పూజతోనే అతడు ప్రతిస్పందిస్తున్నాడు. కోరిక నెరవేరినవాడై అతడు తపస్సులో నిలిచి భూమి అంతా సంచరించాడు. ‘రామా, ఈ విధంగా ఈ మహాత్ముడు బ్రాహ్మణ్యాన్ని పొందాడు’ అని శతానందుడు ఉపసంహరిస్తున్నాడు. వసిష్ఠుని ధేనువును అపహరించడంతో ప్రారంభమైన శత్రుత్వం ఇక్కడ స్నేహంగా పరిణమిస్తుంది; ఇదే ఈ దీర్ఘకథకు ఫలం. ‘కృతకామః’ (కోరిక నెరవేరినవాడు) అనే పదంతో ఇప్పుడు అతనికి ఏ కోరికా మిగలలేదని సూచింపబడుతుంది; కాబట్టి అతడు తపస్సులోనే నిలిచి భూమిపై సంచరిస్తాడు. శతానందుని కథ ఇక్కడ ముగిసింది; ఎందుకంటే అది అతని తండ్రి గౌతముని కథతో ప్రారంభమై, అతని సభలోనే విశ్వామిత్ర మాహాత్మ్యాన్ని చెప్పడానికి ప్రవర్తించింది.
‘రామా, ఇతడు మునిశ్రేష్ఠుడు; ఇతడు విగ్రహవంతమైన తపస్సు, అంటే మూర్తీభవించిన తపస్సే; ఇతడు నిత్యమైన పరమధర్మం; ఇతడే వీర్యానికి పరమాశ్రయం.’ ఇలా చెప్పి మహాతేజస్వి, ద్విజోత్తముడు అయిన శతానందుడు విరమించాడు. అతని మాట విని రామలక్ష్మణుల సన్నిధిలో జనకుడు చేతులు జోడించి కుశికపుత్రునితో ఇలా అన్నాడు: ‘మునిపుంగవా, నేను ధన్యుడను, అనుగ్రహింపబడినవాడను, ఎందుకంటే, కౌశికా, మీరు కాకుత్స్థులతో కలిసి నా యజ్ఞానికి విచ్చేశారు. బ్రహ్మర్షీ, మహామునీ, మీ దర్శనంతోనే నేను పవిత్రుడనయ్యాను.’ ఇక్కడ కథాశ్రవణం నుండి ప్రత్యక్షమైన యజ్ఞ ప్రసంగానికి తిరిగి రావడం జరుగుతుంది; దీనితో తరువాతి సర్గలో ధనుర్దర్శన ప్రస్తావన సిద్ధమవుతుంది. ‘విగ్రహవాంస్తపః’ (విగ్రహవంతమైన తపస్సు) అనే విశేషణంతో విశ్వామిత్రుని దేహమే తపస్సుకు మూర్తి అని చెప్పబడుతోంది; ‘వీర్యస్య పరాయణమ్’ (వీర్యానికి పరమాశ్రయం) అనడంతో అతనిలో క్షత్రియత్వమూ బ్రాహ్మణత్వమూ ఒకేచోట కలిశాయని సూచింపబడుతుంది. జనకుని మాట కూడా లాంఛనప్రాయం కాదు, యజ్ఞసిద్ధికి కృతజ్ఞతను ప్రకటించడమే.
‘మీ దర్శనంతో నేను అనేక విధాల గుణాలను (ప్రయోజనాలను) పొందాను. బ్రహ్మర్షీ, విస్తారంగా కీర్తింపబడిన మీ మహాతపస్సును నేను విన్నాను, మహాతేజస్వీ, మహాత్ముడైన రాముడు కూడా విన్నాడు; సభకు వచ్చిన సదస్యులు కూడా మీ అనేక గుణాలను విన్నారు. మీ తపస్సు అప్రమేయం, మీ బలం అప్రమేయం, కుశికపుత్రా, మీ గుణాలు కూడా ఎల్లప్పుడూ అప్రమేయమే.’ ‘అప్రమేయ’ అనే పదాన్ని మూడుసార్లు ఆవృత్తి చేయడంతో జనకుని విస్మయం ప్రకాశిస్తుంది. ‘ప్రభూ, ఆశ్చర్యకరమైన కథలు వినడంలో నాకు తృప్తి లేదు; కానీ మునిశ్రేష్ఠా, కర్మకాలం వచ్చింది, సూర్యమండలం వాలుతోంది.’ యజ్ఞంలోని సాయంకర్మే సభను విసర్జించడానికి కారణం, కథపై విసుగు కాదు అని అతడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. ‘సదస్యైః’ (సదస్యులచేత) అనే పదంతో యజ్ఞసభలో కూర్చున్న ఋత్విక్కులూ సభాసదులూ గ్రహింపబడుతున్నారు; వారందరి సమక్షంలోనే శతానందుడు కథ చెప్పాడని దీనివల్ల తెలుస్తుంది. ‘లంబతే రవిమండలమ్’ (సూర్యమండలం వాలుతోంది) అనేది సాయంసంధ్యకు సూచన.
‘మహాతేజస్వీ, రేపు ప్రభాతవేళ మళ్ళీ నన్ను చూడాలి. జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడా, మీకు స్వాగతం; నాకు సెలవివ్వండి.’ అలా చెప్పబడిన మునిశ్రేష్ఠుడు ప్రీతమనస్కుడై, పురుషశ్రేష్ఠుడైన జనకుని ప్రశంసించి, ప్రీతుడైన అతనికి త్వరగా సెలవిచ్చాడు. ఇలా చెప్పి మిథిలాధిపతి, వైదేహుడు అయిన జనకుడు ఉపాధ్యాయులతో, బంధువులతో కలిసి మునిశ్రేష్ఠునికి త్వరగా ప్రదక్షిణం చేసి, తరువాత బయలుదేరాడు. ధర్మాత్ముడైన విశ్వామిత్రుడు కూడా రామలక్ష్మణులతో కలిసి, మహాత్ములచేత పూజింపబడుతూ తన నివాసానికి వెళ్ళాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ ఏభై ఒకటవ సర్గ నుండి ప్రారంభమైన విశ్వామిత్రుని దీర్ఘచరిత్రను ఉపసంహరిస్తుంది; రేపటి ప్రభాతం ప్రస్తావనతో తరువాతి సర్గలోని ధనుర్దర్శన కథ సూచింపబడుతుంది. ‘స్వవాసమ్’ (తన నివాసం) అనే పదంతో విశ్వామిత్రుని ప్రత్యేక నివాసస్థలం సూచింపబడుతుంది, రాజభవనం కాదు; ‘మహాత్మభిః పూజ్యమానః’ (మహాత్ములచేత పూజింపబడుతూ) అనడంతో మిథిలలో అతనికి జరిగిన సత్కారం వర్ణింపబడుతుంది. రామలక్ష్మణులు నిరంతరం వెంట ఉండడం ఇక్కడ మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది, దానివల్ల తరువాతి సర్గలో ధనుస్సును చూడాలనే వారి కోరిక సహజమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥