సర్గ
మేనకచేత విశ్వామిత్రుని తపోభంగం
బ్రహ్మ ఋషిపదవిని ఇవ్వడం, మేనక పుష్కరానికి రావడం, పది సంవత్సరాల తపోభంగం, ముని పశ్చాత్తాపం, కౌశికీతీరంలో ఘోర తపస్సు, మహర్షిపదవి ప్రాప్తి, బ్రహ్మర్షిపదవి కోసం యాచన, రంభను పంపాలని ఇంద్రుని నిశ్చయం
గత సర్గలో శునఃశేపుని విముక్తి, అంబరీషుని యజ్ఞసమాప్తి వర్ణింపబడ్డాయి; ఇక్కడ శతానందుడు విశ్వామిత్రుని తపస్సులో తరువాతి మెట్టును చెబుతున్నాడు. వెయ్యి సంవత్సరాలు పూర్తికాగా అతడు వ్రతసమాప్తి స్నానం చేశాడు. అప్పుడు దేవతలందరూ అతని తపస్సుకు ఫలమివ్వాలని కోరుతూ ఆ మహాముని దగ్గరకు వచ్చారు. మహాతేజస్వి బ్రహ్మ మిక్కిలి మనోహరమైన మాట అన్నాడు: ‘నీకు శుభమగుగాక; నీవు స్వయంగా సంపాదించిన శుభకర్మలతో నీవు ఋషివి అయ్యావు.’ ఇలా చెప్పి దేవేశుడు మళ్ళీ స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. కానీ విశ్వామిత్రుడు అంతటితో తృప్తి చెందలేదు; అతడు మళ్ళీ మహాతపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: ఋషిపదం అతని లక్ష్యం కాదు, బ్రహ్మర్షిత్వమే; కాబట్టి వరం లభించడం ఇక్కడ విరామం కాదు, కొత్త శ్రమకు ఆరంభం. ‘ఋషిస్త్వమసి’ (నీవు ఋషివి) అనే మాట కేవలం స్తుతి కాదు, మొదటి పదవి; తపస్వుల క్రమం ఋషి, మహర్షి, బ్రహ్మర్షి అని. క్షత్రియకులంలో పుట్టిన విశ్వామిత్రుడు వసిష్ఠునితో స్పర్ధతో ఏది ప్రారంభించాడో దానికి ఇది మొదటి ఫలం.
తరువాత చాలాకాలానికి అప్సరసలలో శ్రేష్ఠురాలైన మేనక పుష్కరాలలో స్నానం చేయడానికి వచ్చింది. మహాతేజస్వి కుశికపుత్రుడు అక్కడ రూపంలో సాటిలేని ఆ మేనకను చూశాడు. కవి ఇక్కడ ఉపమానాన్ని కూర్చాడు: మేఘంలో మెరుపు ప్రకాశించినట్లు ఆమె పుష్కరజలంలో ప్రకాశించింది. ఈ ఉపమానం రెండు విధాల అర్థాన్ని సూచిస్తుంది: ఆమె సౌందర్యపు దీప్తిని, ఆమె క్షణికత్వాన్ని; మెరుపు చూసిన క్షణంలోనే నశిస్తుంది. తపోరాశి కూడా అలాగే క్షణంలో క్షీణించిపోవచ్చు. ‘తతః కాలేన మహతా’ (తరువాత చాలాకాలానికి) అనే పదంతో అనేక సంవత్సరాలు నిర్విఘ్నంగా గడిచాయని కవి సూచిస్తున్నాడు; విఘ్నం మాత్రం హఠాత్తుగానే వస్తుంది. మేనక తపోభంగం కోసం వచ్చిందని కూడా కవి చెప్పడం లేదు: ఆమె స్నానం చేయడానికే వచ్చింది; దోషం మాత్రం చూసేవాని చిత్తంలో పుట్టింది.
ఆమెను చూసి ముని మన్మథ దర్పానికి వశుడై ఆమెతో ఇలా అన్నాడు: ‘అప్సరసా, నీకు స్వాగతం; ఇక్కడ నా ఆశ్రమంలో నివసించు. నీకు శుభమగుగాక; మదనునిచేత మోహితుడనైన నన్ను అనుగ్రహించు.’ అలా అనగా ఆ సుందరి అక్కడ నివాసం ఏర్పరచుకుంది. ఇక్కడ మననం చేయదగినది: వెయ్యి సంవత్సరాలు తపస్సులో నిలిచినవాడు ఒక్క దర్శనంతో వశుడయ్యాడు; బయటి శత్రువెవడూ కాదు, తనలోని మన్మథ దర్పమే విఘ్నమైంది. ‘స్వాగతం తే’ అనేది ఆతిథ్యవచనం, ‘వస చేహ’ (ఇక్కడ నివసించు) అనేది ఆహ్వానం, ‘అనుగృహ్ణీష్వ’ (అనుగ్రహించు) అనేది యాచన: మూడు పదాలతో కవి ముని క్రమంగా దిగజారడాన్ని చూపుతున్నాడు. దేవతలచేత ఋషిపదవితో సత్కరింపబడినవాడే ఇప్పుడు అప్సరసను యాచిస్తున్నాడు.
ఈ విధంగా విశ్వామిత్రునికి తపస్సుకు గొప్ప విఘ్నం సంభవించింది. ఆమె అక్కడ నివసిస్తుండగా ఐదూ ఐదూ, అంటే పది సంవత్సరాలు, విశ్వామిత్రుని సౌమ్యమైన ఆశ్రమంలో సుఖంగా గడిచిపోయాయి. ‘సుఖేన’ (సుఖంగా) అనే పదాన్ని కవి ప్రయోజనంతో కూర్చాడు; సుఖం తపస్సుకు ప్రతిపక్షం, దానికి లెక్క ఉండదు. ఆ కాలం గడిచాక మహాముని విశ్వామిత్రుడు తన వృత్తాంతాన్ని సమీక్షించుకోవడం ప్రారంభించాడు. ‘పంచ పంచ చ’ (ఐదూ ఐదూ) అనే ద్విరుక్తి కూడా సార్థకం: లెక్క మరచిపోవడమే ఇక్కడ సూచింపబడుతోంది. తపస్సులో ప్రతి సంవత్సరమూ లెక్కింపబడింది; సుఖంలో మాత్రం పది సంవత్సరాలూ ఒక్కటిలా గడిచిపోయాయి.
అతడు సిగ్గుపడినవానిలా అయ్యాడు, చింతాశోకాలలో మునిగిపోయాడు. రఘునందనా, మునికి అసహనంతో కూడిన ఆలోచన కలిగింది: ‘ఇదంతా దేవతల పని; ఇది తపస్సును గొప్పగా అపహరించడం. ఒక్క రాత్రింబవలు అనే నెపంతో నా పది సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. కామమోహాలకు లొంగిన నాకు ఈ విఘ్నం ఎదురైంది.’ ఇలా ఆలోచిస్తూ ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు నిట్టూర్చుతూ పశ్చాత్తాపంతో దుఃఖించాడు. ఇక్కడ క్రమాన్ని గమనించాలి: మొదట రోషం దేవతలపై పడుతుంది, తరువాత మాత్రం ‘కామమోహాభిభూతస్య’ (కామమోహాలకు లొంగినవాని) అంటూ అతడు దోషాన్ని తనలోనే చూసుకుంటాడు; ఇదే పశ్చాత్తాపానికి యథార్థ లక్షణం. ‘అహోరాత్రాపదేశేన’ (ఒక్క రాత్రింబవలు అనే నెపంతో) అనే పదం రమణీయం: పది సంవత్సరాలు ఒక్క రాత్రింబవలు అనే వంకతో అపహరింపబడినట్లు. కాలపు ఈ మాయే కామపు బలం; మోహం ఉన్నంతవరకూ కాలం లెక్కకు రాదు.
అప్సరస భయపడి వణుకుతూ చేతులు జోడించి నిలిచి ఉంది; ఆమెను చూసి కుశికపుత్రుడు మధురమైన మాటలతోనే మేనకను పంపివేశాడు. రామా, తరువాత విశ్వామిత్రుడు ఉత్తర పర్వతానికి వెళ్ళాడు. మహాయశస్వి అయిన అతడు నైష్ఠికమైన (స్థిరమైన) బుద్ధిని పూని కామాన్ని జయించాలని కోరుకున్నాడు. ఇక్కడ ముని ఔదార్యం ప్రకాశిస్తుంది: అతడు మేనకను శపించలేదు, ఆమెను అవమానించలేదు; తన దోషాన్ని తెలుసుకున్నవాడు ఇతరులను దండించడు. ‘ఉత్తరం పర్వతమ్’ అంటే హిమవంతం; స్థలం మార్చుకోవడం కూడా సాధనకు అంగమే, ఎందుకంటే పాత స్థలంలో జ్ఞాపకమే విఘ్నమవుతుంది. ‘నైష్ఠికీం బుద్ధిమ్’ అనే పదంతో సంకల్పపు దృఢత సూచింపబడుతుంది.
కౌశికీ నదీతీరానికి చేరి అతడు ఎవరూ సమీపించలేని తపస్సు చేశాడు. ఉత్తర పర్వతంపై వేలాది సంవత్సరాలు అతడు ఘోర తపస్సు చేస్తుండగా దేవతలకు భయం కలిగింది. అప్పుడు ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలందరూ కలిసి పరస్పరం సంప్రదించుకున్నారు. భయానికి కారణం స్పష్టం: కామాన్ని జయించి మళ్ళీ తపస్సులో నిలిచినవాని తపస్సు అప్రతిహతమైనది; కాబట్టి దేవతలు ఇప్పుడు విఘ్నం గురించి ఆలోచించడం లేదు, పదవినిచ్చి అతనిని సంతోషపెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు. కౌశికి అతని సోదరి సత్యవతి నదీరూపం; ఇది గత సర్గలలో చెప్పబడింది, కాబట్టి ఆ తీరం అతనికి ప్రియమైన స్థలం. ‘దురాసదమ్’ (ఎవరూ సమీపించలేనిది) అనే తపస్సు విశేషణం దాని తీవ్రతనే చెబుతుంది.
‘ఈ కుశికపుత్రుడు మహర్షి అనే పదాన్ని పొందుగాక; ఇదే మంచిది’ అని వారు నిశ్చయించారు. దేవతల మాట విని సర్వలోకపితామహుడు తపోధనుడైన విశ్వామిత్రునితో మధురంగా ఇలా అన్నాడు: ‘మహర్షీ, నాయనా, నీకు స్వాగతం; ఉగ్రమైన తపస్సుతో నన్ను సంతోషపెట్టావు.’ ‘మహర్షే’ అనే సంబోధనతోనే పదవి ఇచ్చినట్లవుతుంది; బ్రహ్మ మొదట సంబోధిస్తాడు, తరువాత వరం చెబుతాడు. ఇక్కడ దేవతల నీతిని గమనించాలి: మేనకను పంపినవారని ముని శంకించినవారే ఇప్పుడు స్వయంగా అతని పదవీవృద్ధిని ప్రార్థిస్తున్నారు; రెండుచోట్లా భయమే కారణం.
‘కౌశికా, నీకు మహత్త్వాన్నీ ఋషులలో ముఖ్యత్వాన్నీ ఇస్తున్నాను’ అని బ్రహ్మ అన్నాడు. బ్రహ్మ మాట విని తపోధనుడైన విశ్వామిత్రుడు చేతులు జోడించి ప్రణమిల్లి పితామహునితో అన్నాడు: ‘భగవాన్, నేను స్వయంగా సంపాదించిన శుభకర్మలతో మీరు నన్ను సాటిలేని బ్రహ్మర్షి అనే పదంతో పిలిస్తే, అప్పుడు నేను జితేంద్రియుడను.’ బ్రహ్మ అతనితో అన్నాడు: ‘ఇంకా నీవు జితేంద్రియుడవు కావు.’ ఇక్కడ సర్గ సారం నిక్షిప్తమై ఉంది: బ్రహ్మర్షిత్వం తపస్సు పరిమాణంతో కాదు, ఇంద్రియజయంతో లభిస్తుంది; మేనక ప్రసంగమే దానికి ప్రమాణం. విశ్వామిత్రుని సమాధానం కూడా మననీయం: అతడు బ్రహ్మర్షి పదవిని మాత్రమే యాచించడం లేదు, ‘అప్పుడు నేను జితేంద్రియుడను’ అని దాని లక్షణాన్ని తానే నిర్దేశిస్తున్నాడు; బ్రహ్మ తిరస్కారం అతని ఆ మాటతోనే సిద్ధిస్తుంది.
‘మునిశార్దూలా, ప్రయత్నించు’ అని చెప్పి బ్రహ్మ స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. దేవతలు వెళ్ళిపోగా మహాముని విశ్వామిత్రుడు చేతులు పైకెత్తి, ఏ ఆధారమూ లేకుండా, గాలిని మాత్రమే భక్షిస్తూ తపస్సు చేశాడు. వేసవిలో అతడు పంచాగ్నుల మధ్య తపించాడు, వర్షాకాలంలో ఆకాశాన్ని ఆశ్రయించాడు (ఆరుబయట ఉన్నాడు), శిశిరంలో రాత్రింబవళ్ళు నీటిలో పడుకున్నాడు. ఈ విధంగా ఆ తపోధనుడు వెయ్యి సంవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేశాడు. మూడు ఋతువులలో మూడు విధాల క్లేశాన్ని తానే పిలుచుకున్నాడు; పూర్వం పది సంవత్సరాలు సుఖంగా గడిపినవాడు ఇప్పుడు సుఖం లేశమైనా కోరడం లేదు. ‘ఊర్ధ్వబాహుః నిరాలంబః వాయుభక్షః’ (చేతులు పైకెత్తినవాడు, ఆధారం లేనివాడు, గాలిని భక్షించేవాడు) అనే మూడు విశేషణాలు శరీరపు మూడు విధాల సంయమాన్ని సూచిస్తాయి: క్రియ, ఆశ్రయం, ఆహారం అనే వాటి నిరోధం.
ఆ మహాముని విశ్వామిత్రుడు ఇలా తపిస్తుండగా దేవతలకూ వాసవునికీ మిక్కిలి గొప్ప తాపం (ఆందోళన) కలిగింది. అప్పుడు శక్రుడు మరుద్గణాలందరితో కలిసి రంభ అనే అప్సరసతో తనకు హితమైనదీ, కౌశికునికి అహితమైనదీ అయిన మాట అన్నాడు. దీనితో సర్గ తరువాతి రంభోపాఖ్యానానికి భూమిక రచిస్తుంది: మేనక ప్రకరణంలో ఏది ప్రయోగింపబడిందో అదే మళ్ళీ ప్రారంభమవుతుంది; కానీ ఫలం వేరుగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే ముని ఇప్పుడు జితేంద్రియత్వం కోసమే ప్రయత్నిస్తున్నాడు. ‘ఆత్మహితమ్ అహితం కౌశికస్య చ’ (తనకు హితమైనదీ కౌశికునికి అహితమైనదీ) అనే విరోధాలంకారంతో కవి ఇంద్రుని స్వార్థాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు; దేవరాజు భయం లోకహితం వల్ల కాదు, తన పదవిని రక్షించుకోవడం వల్లనే పుడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥