సర్గ
శునఃశేపుని రక్షణ
పుష్కరంలో మేనమామ దర్శనం, శరణాగతి, విశ్వామిత్రుడు పుత్రులను శపించడం, రక్షామంత్రోపదేశం, ఇంద్రుని అనుగ్రహంతో దీర్ఘాయుష్షు, యజ్ఞసమాప్తి
గత సర్గలో ఋచీకుని నుండి మధ్యమపుత్రుడైన శునఃశేపుని కొని రాజు అంబరీషుడు రథంలో తిరిగివెళ్ళాడు. ఈ సర్గ అదే ఉపాఖ్యానపు ముగింపును వర్ణిస్తుంది. శతానందుడు రాముని సంబోధిస్తూ చెబుతున్నాడు: నరశ్రేష్ఠా రఘునందనా, మహాయశస్వి అయిన ఆ రాజు శునఃశేపుని తీసుకొని మధ్యాహ్నవేళ పుష్కరంలో విశ్రమించాడు. అతడు విశ్రమిస్తుండగా మహాయశస్వి శునఃశేపుడు జ్యేష్ఠపుష్కర తీర్థానికి వచ్చి, అక్కడ ఋషులతో కలిసి తపస్సు చేస్తున్న మేనమామ విశ్వామిత్రుని చూశాడు. అతడు దాహంతో, అలసటతో పరమ ఆతురుడై, వాడిన ముఖంతో దీనుడై ఉన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: బాలుడు యూపస్తంభం దగ్గర కాదు, తీర్థంలోనే శరణు పొందాడు; తీర్థమాహాత్మ్యమూ మేనమామ సంబంధమూ రెండూ ఇక్కడ సూచింపబడ్డాయి. విశ్వామిత్రుని సోదరి సత్యవతి ఋచీకుని భార్య; కాబట్టి అతడు శునఃశేపునికి మేనమామ. ‘వ్యశ్రమత్’ (విశ్రమించాడు) అనే క్రియాపదంతో మధ్యాహ్న విశ్రాంతి సూచింపబడుతుంది; దానివల్లనే బాలునికి మునిని చూసే అవకాశం కలిగింది అనేది కథానకపు సంధి.
శునఃశేపుడు ముని ఒడిలో పడి ఈ మాట అన్నాడు: ‘నాకు తల్లి లేదు, తండ్రి లేదు; దాయాదులూ బంధువులూ ఎక్కడినుండి ఉంటారు? సౌమ్యా, మునిపుంగవా, ధర్మంతో నన్ను రక్షించాలి. మీరే అందరికీ రక్షకులు, మీరే అందరికీ భావనులు, అంటే పోషకులు, పాలకులు. రాజు అంబరీషుడు కృతకార్యుడయ్యేలా, నేను కూడా దీర్ఘాయుష్మంతుడనై నాశనం లేనివాడనయ్యేలా చేయండి; సర్వోత్తమమైన తపస్సు చేసి స్వర్గలోకాన్ని పొందేలా చేయండి.’ ఇక్కడ మనోహరమైనది ఇది: బాలుడు తన ప్రాణరక్షణను మాత్రమే కాదు, రాజు యజ్ఞసిద్ధిని కూడా కోరుకుంటున్నాడు. ఇది అతని ఆర్జవానికీ (నిష్కపటతకూ) ధర్మనిష్ఠకూ నిదర్శనం. ‘భావనః’ అనే పదం విశేషంగా మననీయం: కేవలం రక్షకుడు కాదు, అందరి ఉనికికీ పోషకుడు అని అర్థం; దీనితో బాలుడు మేనమామను దేవునిలా స్తుతిస్తున్నాడు.
‘ధర్మాత్మా, కల్యాణమైన ప్రసన్నమైన చిత్తంతో అనాథుడనైన నాకు మీరే నాథుడు కావాలి; తండ్రి పుత్రుని రక్షించినట్లు, నన్ను కిల్బిషం నుండి, అంటే పాపజన్యమైన ఈ సంకటం నుండి, రక్షించాలి.’ అతని ఆ మాట విని మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు అతనిని అనేక విధాలుగా ఓదార్చి తన పుత్రులతో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ ముని రెండు విధాల ప్రతిక్రియను గమనించాలి: మొదట శరణాగతునికి ఓదార్పు, తరువాత ఉపాయచింతన. ఓదార్పు లేని ఉపాయం నిష్ఫలం, ఉపాయం లేని ఓదార్పు వంచన అని. ‘భవ్యేన చేతసా’ అనే పదద్వయంతో ప్రసన్నమైన, కల్యాణసంకల్పం గల మనస్సు ఉద్దేశింపబడింది. ‘కిల్బిషమ్’ అంటే బాలుడు తాను చేసిన పాపం కాదు, అతనిని యజ్ఞపశువుగా తెచ్చిన పాపమే.
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు: ‘పుత్రులారా, శుభాన్ని కోరే తండ్రులు ఏ ప్రయోజనం కోసం పుత్రులను కంటారో, పరలోకహితాన్ని ఉద్దేశించి ఏ కారణంగా వారి పుట్టుక కోరబడుతుందో, ఆ ప్రయోజనానికి కాలం ఇదిగో వచ్చింది. మునిపుత్రుడైన ఈ బాలుడు నా నుండి శరణు కోరుతున్నాడు. కేవలం మీ ప్రాణాలతో, అంటే మీ జీవితాన్ని ఇచ్చి, నాకు ప్రియం చేయండి.’ తండ్రి ఈ ఆజ్ఞ అతి కఠోరంగా కనిపిస్తుంది; కానీ శరణాగతరక్షణం బ్రాహ్మణునికి పరమధర్మం, పుత్రులు ఆ ధర్మానికి సాధనం అని ముని దృష్టి. ‘జీవితమాత్రేణ’ (కేవలం ప్రాణాలతో) అనే పదంతో మరేదీ యాచించలేదని, ప్రాణాలనే యాచించాడని, ముని స్పష్టవాదిత్వం ప్రకటితమవుతుంది.
‘మీరందరూ సుకృతకర్ములు, అందరూ ధర్మపరాయణులు. కాబట్టి నరేంద్రుని యజ్ఞంలో పశువులై అగ్నికి తృప్తిని కలిగించండి. ఇలా చేస్తే శునఃశేపుడు నాథుడు గలవాడవుతాడు, యజ్ఞం నిర్విఘ్నంగా ముగుస్తుంది, దేవతలు తృప్తి చెందుతారు, నా మాట కూడా నెరవేరుతుంది.’ ఒకే కర్మతో నాలుగు ప్రయోజనాలు సిద్ధిస్తాయనేది ముని యుక్తి. కానీ ఆ యుక్తి వారి ప్రాణాలనే వెలగా యాచిస్తుంది; కాబట్టి పరీక్ష దుస్సహమైనది. ‘అవిఘ్నతః’ (నిర్విఘ్నంగా) అనే అవ్యయపదంతో యజ్ఞం నిర్విఘ్నంగా ముగియడం చెప్పబడుతోంది; ఉపాఖ్యానమంతటి పరిణతి ఇదే అవుతుంది, కానీ వేరే ఉపాయంతో.
ముని ఆ మాట విని మధుచ్ఛందుడు మొదలైన అతని కుమారులు అభిమానంతో, తేలికగా (పరిహాసంగా) ఇలా అన్నారు: ‘ప్రభూ, మీ సొంత పుత్రులను విడిచిపెట్టి ఇతరుని పుత్రుని ఎలా రక్షిస్తారు? భోజనంలో కుక్కమాంసంలాగా ఈ పనిని మేము చేయరానిదిగా చూస్తున్నాము.’ ‘సలీలమ్’ (తేలికగా) అనే పదంతో వారి పరిహాసం సూచింపబడుతుంది; తండ్రి ఆజ్ఞ వారిచేత తిరస్కరింపబడడమే కాదు, పరిహసింపబడింది కూడా. కుక్కమాంసపు ఉపమానమే వారి శాపానికి బీజమవుతుంది. ‘కథమాత్మసుతాన్ హిత్వా’ (సొంత పుత్రులను విడిచి ఎలా) అనే ప్రశ్న సహజమైనదే, కానీ అందులో స్నేహం కాదు, స్వార్థమే మూలం అని ముని చూస్తాడు.
పుత్రుల ఆ మాట విని మునిపుంగవుని కన్నులు క్రోధంతో ఎర్రబడ్డాయి, అతడు మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు: ‘ఈ మాట జంకులేనిది, నిర్భయమైనది, ధర్మం దృష్టిలో కూడా నిందింపదగినది. నా మాటను అతిక్రమించి మీరు పలికిన దారుణమైన, ఒళ్ళు గగుర్పొడిచే మాట వల్ల, మీరందరూ వాసిష్ఠుల్లాగే కుక్కమాంసం తినే జాతులలో పుట్టి పూర్తిగా వెయ్యి సంవత్సరాలు భూమిపై నివసిస్తారు.’ వసిష్ఠపుత్రులకు పూర్వం ఇచ్చిన శాపం ఇక్కడ దృష్టాంతంగా ఉపన్యసింపబడింది; ఏ ఉపమానంతో వారు తండ్రి ఆజ్ఞను పరిహసించారో, అదే ఉపమానంతో శాపం నిర్దేశింపబడింది అనేది కావ్యంలో రమణీయమైనది. శాపానికి మూడు అంశాలు: జాతిభ్రష్టత్వం, కుక్కమాంసం తినడం, వెయ్యి సంవత్సరాల భూనివాసం.
ఈ విధంగా పుత్రులను శాపగ్రస్తులను చేసి, మునిశ్రేష్ఠుడు ఆర్తుడైన శునఃశేపునికి నిరామయమైన, నిర్విఘ్నమైన రక్షను ఏర్పాటుచేసి ఇలా అన్నాడు: ‘పవిత్రమైన పాశాలతో (దర్భపాశాలతో) కట్టబడి, ఎర్రని మాలలూ పూతలూ ధరించి, విష్ణుదేవతాకమైన యూపస్తంభాన్ని చేరి, వాక్కులతో అగ్నిని ప్రస్తుతించు, స్తుతించు. మునిపుత్రకా, ఈ రెండు దివ్యగాథలను గానం చేయి; అప్పుడు అంబరీషుని ఈ యజ్ఞంలో సిద్ధిని పొందుతావు.’ ఇదే సర్గకు కేంద్రం: శస్త్రంతో కాదు, బలంతో కాదు, మంత్రంతోనే రక్ష విధింపబడింది. యజ్ఞవిధి లోపించదు, పశువూ చంపబడదు: రెండింటి సమన్వయం స్తుతితో సాధింపబడుతుంది. ‘నిరామయా రక్షా’ అనే పదంతో ఎన్నడూ తప్పిపోని రక్ష సూచింపబడుతుంది; ముని మొదట దానిని ఏర్పాటుచేసి తరువాత గాథోపదేశం చేస్తాడు.
శునఃశేపుడు ఆ రెండు గాథలనూ ఏకాగ్రచిత్తంతో గ్రహించి, త్వరగా రాజసింహుడైన అంబరీషునితో అన్నాడు: ‘మహాబుద్ధిమంతుడవైన రాజసింహా, త్వరగా వెళదాం; రాజేంద్రా, తిరిగి వెళ్ళి దీక్షను ప్రారంభించు.’ ఋషిపుత్రుని ఆ మాట విని హర్షంతో కూడిన రాజు అలసటా సోమరితనమూ లేకుండా త్వరగా యజ్ఞవాటికకు వెళ్ళాడు. బాలుని త్వర ఇక్కడ విశేషంగా గమనించదగినది: మృత్యుభయాన్ని విడిచి అతడే రాజును యజ్ఞం వైపు ప్రేరేపిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే మంత్రబలంతో అతనికి నిర్భయత్వం కలిగింది. ‘అతంద్రితః’ (అలసట లేనివాడు) అనేది రాజు విశేషణం; పూర్వం అతడు పశువును వెదుకుతూ తిరిగాడు, ఇప్పుడు సాధనం సిద్ధించినవాడై త్వరగా వెళుతున్నాడు.
సదస్యుల అనుమతితో రాజు అతనిని పవిత్ర లక్షణాలతో సంస్కరించి, ఎర్రని వస్త్రాలు ధరింపజేసి, పశువుగా చేసి యూపస్తంభానికి కట్టాడు. కట్టబడిన ఆ మునిపుత్రుడు శ్రేష్ఠమైన వాక్కులతో యథావిధిగా ఇంద్రునీ, ఇంద్రానుజుడైన ఉపేంద్రుని (విష్ణువును) ఇద్దరు దేవతలనూ స్తుతించాడు. యూపం విష్ణుదేవతాకమైనది, స్తుతి ఇంద్రునిదీ ఇంద్రానుజునిదీ; ఈ విధంగా విశ్వామిత్రుడు ఉపదేశించిన విధి యథావిధిగా సంపన్నమైంది. ‘పవిత్రకృతలక్షణమ్’ అనేది యజ్ఞపశువు సంస్కారం, ‘రక్తాంబరమ్’ అనేది అతని వేషం: విధి ఏ మాత్రమూ లోపించలేదని కవి చూపుతున్నాడు.
అప్పుడు రహస్యస్తుతితో సంతోషించి ప్రీతుడైన సహస్రాక్షుడు వాసవుడు శునఃశేపునికి దీర్ఘాయుష్షును ప్రసాదించాడు. నరశ్రేష్ఠా, ఆ రాజు కూడా యజ్ఞాన్ని సమాప్తం చేశాడు, సహస్రాక్షుని అనుగ్రహం వల్ల కలిగిన అనేక రెట్ల ఫలాన్ని పొందాడు. ధర్మాత్ముడు, మహాతపస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు కూడా పుష్కరాలలో మళ్ళీ వెయ్యి సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ శునఃశేపోపాఖ్యానాన్ని ముగిస్తుంది: పశువు చంపబడలేదు, యజ్ఞానికి విఘ్నం కలగలేదు, దాత (క్రయమిచ్చినవాడు) వంచింపబడలేదు. చివరగా విశ్వామిత్రుని మళ్ళీ తపస్సులో ప్రవర్తింపజేస్తూ తరువాతి సర్గకు, అంటే బ్రహ్మ ఋషిపదవిని ఇవ్వడానికీ మేనకచేత తపోభంగానికీ, భూమిక రచిస్తుంది. ‘దీర్ఘమ్ ఆయుః’ అనే వరం బాలుడు మొదట చేసిన యాచనకు (‘అహం దీర్ఘాయురవ్యయః’, నేను దీర్ఘాయుష్మంతుడనై నాశనం లేనివాడనవ్వాలి) ప్రత్యక్ష ఫలం; ఈ విధంగా యాచించినదే లభించింది అనేది కావ్యంలో వృత్తపరిపూర్తి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥