సర్గ
శునఃశేపుని విక్రయం
విశ్వామిత్రుడు పుష్కరానికి వెళ్ళి తపస్సు చేయడం, అంబరీషుని యజ్ఞంలో ఇంద్రుడు పశువును అపహరించడం, పురోహితుని ప్రాయశ్చిత్త వచనం, ఋచీకుని ఆశ్రమంలో వెలకు పుత్రుని యాచించడం, మధ్యముడైన శునఃశేపుడు తనను తాను సమర్పించుకోవడం, అతని క్రయం
గత సర్గలో త్రిశంకుడు ఆకాశంలో నెలకొల్పబడ్డాడు, యజ్ఞం ముగియగా దేవతలూ ఋషులూ వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. ఇక్కడ మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు బయలుదేరుతున్న ఆ ఋషులను చూసి వనవాసులందరితో ఇలా అన్నాడు: ‘దక్షిణదిశను ఆశ్రయించిన మనకు ఈ మహావిఘ్నం సంభవించింది; కాబట్టి వేరే దిక్కుకు వెళదాం, అక్కడ తపస్సు చేద్దాం.’ ఇక్కడ త్రిశంకుని నిమిత్తంగా జరిగిన ఆ గొప్ప శ్రమే ‘మహావిఘ్నం’ అని చెప్పబడుతోంది. గమనించాలి: ముని విఘ్నానికి ఓడిపోలేదు, స్థలం మార్చుకోవడంతో దానిని దాటుతున్నాడు; తపస్సు స్థలాన్ని విడువవచ్చు, తపస్సును మాత్రం విడువకూడదు. ఋషులు కూడా అతనిని అనుసరించేవారు, కాబట్టి అతడు మొదట వారినే సంబోధిస్తున్నాడు.
విశ్వామిత్రుడు అంటున్నాడు: ‘విశాలమైన పశ్చిమదిశలో మహాత్ముని (బ్రహ్మ) పుష్కరాలలో సుఖంగా తపస్సు చేద్దాం; అది సుఖమైన తపోవనం.’ ఇలా చెప్పి ఆ మహాతేజస్వి, మహాముని పుష్కరాలకు వెళ్ళి దుంపలూ పండ్లూ భుజిస్తూ ఉగ్రమైన, ఎదిరింపరాని తపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ ‘సుఖం తపోవనమ్’ (సుఖమైన తపోవనం) అనే పదంతో అనుకూలమైన స్థలం కూడా సాధనలో అంగమేనని సూచింపబడుతుంది; కానీ తపస్సు మాత్రం ఉగ్రమే: స్థలంలో సుఖం, సాధనలో కాఠిన్యం. ‘మూలఫలాశనః’ (దుంపలూ పండ్లూ తినేవాడు) అనే పదంతో ఆహారసంయమం కూడా తపస్సుకు అంగమని సూచింపబడుతుంది; ‘దురాధర్షమ్’ (ఎదిరింపరానిది) అనడంతో ఆ తపస్సును ఏ విఘ్నకర్తా అణచలేడని.
సరిగ్గా ఈ కాలంలోనే అయోధ్యాధిపతి, అంబరీషుడు అని ప్రసిద్ధుడైన గొప్ప రాజు యజ్ఞం చేయడానికి పూనుకున్నాడు. యజ్ఞం చేస్తున్న అతని యజ్ఞపశువును ఇంద్రుడు అపహరించాడు. పశువు కనబడకుండా పోగా విప్రుడైన పురోహితుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కథలో కొత్త ప్రవాహం ప్రారంభమవుతుంది: విశ్వామిత్రుని కథ క్షణకాలం ఆగుతుంది, అంబరీషోపాఖ్యానం సాగుతుంది; రెండు కథలూ ముందు శునఃశేపునివద్దనే కలుస్తాయి. ఇంద్రుడు యజ్ఞపశువును అపహరించడం పాత ప్రయోగమే: సగరుని యజ్ఞంలో కూడా అతడే గుర్రాన్ని అపహరించాడు; దేవరాజు యజ్ఞవిఘ్నంతో రాజులను పరీక్షిస్తాడు.
పురోహితుడు అన్నాడు: ‘రాజా, తీసుకువచ్చిన పశువు నీ దుర్నయం (అజాగ్రత్త) వల్ల కనబడకుండా పోయింది; నరేశ్వరా, రక్షించని రాజును దోషాలు నశింపజేస్తాయి. పురుషర్షభా, దీనికి ఇదే గొప్ప ప్రాయశ్చిత్తం: కర్మ సాగుతుండగానే త్వరగా పశువునైనా, నరునైనా తీసుకురా.’ ‘అరక్షితారం రాజానం ఘ్నంతి దోషాః’ (రక్షించని రాజును దోషాలు నశింపజేస్తాయి) అనే వాక్యం రాజధర్మ సారం: రక్షణమే రాజుకు మూలకర్మ; అందులో ప్రమాదం జరిగితే దోషాలే స్వయంగా దండిస్తాయి. ‘పశువునైనా, నరునైనా’ అనే వికల్పం కథకు బీజం: ఈ వాక్యంతోనే మనిషి యజ్ఞపశువు కావడం శాస్త్రముఖంగా ప్రవేశపెట్టబడింది, అది తరువాత శునఃశేపుని దుఃఖానికి మూలమవుతుంది.
ఉపాధ్యాయుని మాట విని మహాబుద్ధిమంతుడు, పురుషశ్రేష్ఠుడు అయిన ఆ రాజు వేలాది గోవులకు బదులుగా (కొనడానికి) పశువును వెదికాడు. ఆ భూపతి ఆయా దేశాలలో, జనపదాలలో, నగరాలలో, వనాలలో, పుణ్యాశ్రమాలలో వెదుకుతూ తిరిగాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: రాజు బలంతో ఎవరినీ అపహరించడు, వెలకు కొనాలనుకుంటాడు; ధర్మమార్గంలోనే యజ్ఞాంగాన్ని సమకూర్చడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. ‘వేలాది గోవులతో’ అనేది వెల ఔదార్యాన్ని సూచిస్తుంది; అయినా అతనికి యజ్ఞయోగ్యమైన పశువు లభించదు, ఎందుకంటే ఇంద్రుని విఘ్నం దైవకృతమైనది. కథ విస్తృతి ఇక్కడ దేశకాలాల వ్యాపకత్వాన్ని చూపుతుంది.
ఆ రాజు భృగుతుంగ పర్వతంపై భార్యతో, పుత్రులతో కూర్చొని ఉన్న ఋచీక మునిని చూశాడు. అపరిమిత కాంతిగల రాజర్షి తపస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న ఆ మహర్షికి ప్రణమిల్లి, ప్రసన్నుని చేసుకొని ఇలా అన్నాడు. ‘ప్రణమ్య అభిప్రసాద్య’ (ప్రణమిల్లి, ప్రసన్నుని చేసుకొని) అనే క్రమం మననీయం: మొదట నమస్కారం, తరువాత ప్రసన్నుని చేసుకోవడం, ఆ తరువాతే యాచన; యాచకుని మర్యాద ఇదే. ఋచీకుడు భృగువంశంలో పుట్టినవాడు, కాబట్టి ‘భార్గవుడు’ అని చెప్పబడతాడు; అతడు భార్యతో, పుత్రులతో కనిపిస్తాడు, దానితో తరువాతి సంవాదానికి రంగస్థలం సిద్ధమవుతుంది.
అన్ని విషయాలలో కుశలమడిగి అతడు ఋచీకునితో ఈ మాట అన్నాడు: ‘మహాభాగా భార్గవా, లక్ష గోవులకు మీ పుత్రుని అమ్మితే, పశువు విషయంలో నేను కృతకృత్యుడనవుతాను. నేను అన్ని దేశాలూ తిరిగాను, కానీ యజ్ఞయోగ్యమైన పశువు దొరకడం లేదు.’ ఇక్కడ రాజు ఆపద బయటపడుతుంది: యజ్ఞం ప్రారంభమైంది, పశువు పోయింది, కాలం గడిచిపోతోంది; కాబట్టి అతడు మనిషినే పశువుగా యాచిస్తున్నాడు. ‘కృతకృత్యుడనవుతాను’ అనే మాటతో రాజు దైన్యమూ ఆర్తతా బయటపడతాయి; యాచనకు ముందు కుశలప్రశ్న అతని వినయాన్ని సూచిస్తుంది. వెల మాత్రం గొప్పది: లక్ష గోవులు.
‘కాబట్టి వెలకు మీ ఒక్క పుత్రుని ఇక్కడినుండి నాకు ఇవ్వాలి’ అని చెప్పబడిన మహాతేజస్వి ఋచీకుడు ఇలా అన్నాడు: ‘నరశ్రేష్ఠా, జ్యేష్ఠపుత్రుని నేను ఏ విధంగానూ అమ్మను.’ ఋచీకుని మాట విని ఆ మహాత్ముల (పుత్రుల) తల్లి మాట్లాడింది. తండ్రి తిరస్కారం మొదట ఉంది: జ్యేష్ఠుడు తండ్రికి ప్రియుడు; దీనితో కుటుంబంలో స్నేహవిభాగం సూచింపబడుతుంది. ‘కథంచన’ (ఏ విధంగానూ) అనే పదంతో తిరస్కారపు దృఢత వ్యక్తమవుతుంది; ముని వెల పెంచాలనుకోవడం లేదు, జ్యేష్ఠుని విషయంలోనే నిషేధిస్తున్నాడు.
ఆమె నరశార్దూలుడైన అంబరీషునితో ఈ మాట అంది: ‘భగవాన్ భార్గవుడు జ్యేష్ఠపుత్రుని అమ్మరానివాడని చెప్పాడు; ప్రభూ, నాకు కూడా కనిష్ఠుడైన శునకుడు ప్రియమైనవాడని తెలుసుకో. కాబట్టి, రాజా, చిన్నకుమారుని నీకు ఇవ్వను.’ తల్లి మాట తండ్రి మాటకు ప్రతిబింబమే: ఇద్దరూ తమ తమ ప్రియులను రక్షించుకుంటున్నారు, మధ్యముడు మాత్రం ఇద్దరికీ గుర్తుకు రావడం లేదు. ఇక్కడ గీతాప్రెస్ ముద్రణలో రెండు అర్ధాలు అదనంగా ఉన్నాయి: ‘అవిక్రేయం సుతం జ్యేష్ఠం భగవానాహ భార్గవః’ (భగవాన్ భార్గవుడు జ్యేష్ఠపుత్రుని అమ్మరానివాడని చెప్పాడు), ‘తస్మాత్కనీయసం పుత్రం న దాస్యే తవ పార్థివ’ (కాబట్టి, రాజా, చిన్నకుమారుని నీకు ఇవ్వను); సమీక్షిత సంస్కరణలో అవి లేవు.
‘నరశ్రేష్ఠా, సాధారణంగా జ్యేష్ఠులు తండ్రులకు ప్రియులు, కనిష్ఠులు తల్లులకు; కాబట్టి నేను కనిష్ఠుని రక్షించుకుంటాను.’ రామా, ఆ మునీ ఆ మునిపత్నీ ఇలా మాట్లాడగా, మధ్యముడైన శునఃశేపుడు తానే మాట్లాడాడు. ఇక్కడ కరుణాత్మకమైన అర్థం ఉంది: ఇద్దరి మాటల్లోనూ ఎవనిని గురించి చెప్పలేదో, అతడే తనను అమ్మదగినవానిగా అంగీకరిస్తున్నాడు. ‘ప్రాయేణ’ (సాధారణంగా) అనే పదంతో తల్లి తన పక్షపాతాన్ని లోకస్వభావంగా అలంకరిస్తోంది; ‘రక్ష్యే’ (రక్షించుకుంటాను) అనేది ఆమె నిశ్చయం. మధ్యముని మౌనాన్ని ఛేదించి అతని మాట ఇక్కడే ప్రారంభమవుతుంది.
శునఃశేపుడు అన్నాడు: ‘తండ్రి జ్యేష్ఠుని అమ్మరానివాడన్నాడు, తల్లి కనిష్ఠుని; కాబట్టి మధ్యముడు అమ్మదగినవాడని భావిస్తున్నాను. రాజపుత్రా, నన్ను తీసుకువెళ్ళు.’ ఈ మాట బాలుని ధైర్యాన్నీ దైన్యాన్నీ ఏకకాలంలో వెల్లడిస్తుంది; అతడు ఎవరినీ దూషించడు, ఏడవడు, మిగిలిన ఫలాన్ని మాత్రమే స్వీకరిస్తాడు. దీనితోనే ఈ బాలుడు కథకు కేంద్రమవుతాడు. అతని తర్కం కూడా శుద్ధమైనది: ఇద్దరూ నిషేధించినది కాక మిగిలినదే అమ్మదగినది అని; కానీ దాని ఫలం తనను తానే అమ్ముకోవడం.
మహాబాహూ, ఆ తరువాత బ్రహ్మవాది అయిన అతని మాట ముగియగానే నరేశ్వరుడైన రాజు బంగారు, సువర్ణ కోట్లతో, రత్నరాశులతో, లక్ష గోవులతో శునఃశేపుని తీసుకొని పరమప్రీతుడై వెళ్ళాడు. మహాతేజస్వి, మహాయశస్వి అయిన రాజర్షి అంబరీషుడు శునఃశేపుని రథంపై ఎక్కించుకొని త్వరత్వరగా బయలుదేరాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ శునఃశేపుని క్రయంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో పుష్కరంలో మేనమామ అయిన విశ్వామిత్రుడు అతనిని రక్షిస్తాడు; కాబట్టి ఈ సర్గ రెండు కథలకు సంధి. మొదట విశ్వామిత్రుని పుష్కరగమనం చెప్పబడింది, చివర శునఃశేపుని రథారోహణం; వీటి కలయికే తరువాతి సర్గకు విషయం. ‘పరమప్రీతః’ (పరమప్రీతుడై) అనే రాజు హర్షం బాలుని దుఃఖంతో విరుద్ధంగా నిలిచి కరుణరసాన్ని పోషిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥