॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 60వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

త్రిశంకుని సశరీర స్వర్గారోహణం

ఋషులతో కలిసి యజ్ఞం ప్రారంభం, త్రిశంకుడు శరీరంతో స్వర్గానికి ఎక్కడం, ఇంద్రుడు అతనిని పడద్రోయడం, దక్షిణదిశలో నూతన సృష్టి, దేవతల అనునయంతో విరమణ

గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు మహోదయునితో సహా వాసిష్ఠులను శాపంతో అణచివేశాడు. వారు తన తపోబలంతో హతులయ్యారని తెలుసుకొని మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు ఋషుల మధ్య ఇలా అన్నాడు: ‘ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన ఇతడు త్రిశంకుడు అని ప్రసిద్ధుడు, ధర్మిష్ఠుడు, దానశీలుడు, నన్నే శరణుజొచ్చాడు. ఇతడు తన ఈ శరీరంతోనే దేవలోకాన్ని జయించాలని కోరుతున్నాడు. ఇతడు తన శరీరంతో దేవలోకానికి వెళ్ళేలా మీరు నాతో కలిసి యజ్ఞాన్ని ప్రారంభించండి.’ ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుడు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, మొదట తన తపోబలాన్ని ప్రదర్శించడం లేదు; శరణాగతుని కోరికనూ, అతని ధర్మిష్ఠత్వాన్నీ దానశీలత్వాన్నీ ఎదుట నిలుపుతున్నాడు. ‘మాం చైవ శరణం గతః’ (నన్నే శరణుజొచ్చాడు) అనే పదంతో కవి సర్గకు మూలసూత్రాన్ని నిర్దేశిస్తున్నాడు: శరణాగతరక్షణమే విశ్వామిత్రుని ప్రవృత్తి అంతటికీ కారణం, అదే తరువాత దేవతలతో గొప్ప విరోధాన్ని పుట్టిస్తుంది. అంతేకాక ఋషుల మధ్య చెప్పడంతో ఈ యజ్ఞం ఒంటరిగా చేసే కర్మ కాదని, అందరి సమ్మతితోనే సాధించవలసినదని సూచింపబడుతుంది.

విశ్వామిత్రుని మాట విని మహర్షులందరూ వెంటనే కలిసి, ధర్మజ్ఞులై ధర్మంతో కూడిన మాట పలికారు: ‘కుశికవంశీయుడైన ఈ ముని మిక్కిలి కోపిష్ఠి. అతడు చెప్పిన మాట సరైనదే; ఇది చేయవలసినదే, ఇందులో సందేహం లేదు. అగ్నితుల్యుడైన భగవానుడు రోషంతో శాపమిస్తాడు. కాబట్టి విశ్వామిత్రుని తేజస్సుతో ఇక్ష్వాకువంశీయుడు శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళేలా యజ్ఞాన్ని ప్రారంభిద్దాం.’ ఇక్కడ రెండు కారణాలు కనిపిస్తాయి: ఒకటి భయం, మరొకటి ధర్మనిశ్చయం. ఋషులు మొదట ముని కోపాన్ని గుర్తుచేసుకుంటారు, తరువాత మాత్రం ‘యదాహ వచనం సమ్యక్’ (అతడు చెప్పిన మాట సరైనది) అని అతని మాట ధర్మానుగుణమైనదని అంగీకరిస్తారు. దీనితో ప్రార్థన కేవలం భయంతో స్వీకరింపబడలేదని, అందులో శరణాగతరక్షణ రూపమైన ధర్మం ఉందని వారికీ తెలుసునని వాల్మీకి చూపుతున్నాడు. ‘శరీరంతో స్వర్గానికి’ అనేది మాత్రం అసాధారణమైన ప్రార్థనే, ఎందుకంటే దేహంతో స్వర్గగమనం శాస్త్రంలో ఎక్కడా విధింపబడలేదు.

‘అయితే యజ్ఞం ప్రారంభింపబడుగాక; అందరూ మీ మీ స్థానాలను ఆక్రమించండి’ అని చెప్పి ఆ మహర్షులు అప్పుడు ఆ క్రియలను నిర్వహించారు. ఆ క్రతువులో మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడే యాజకుడయ్యాడు; మంత్రకోవిదులైన ఋత్విక్కులు కూడా వరుసక్రమంలో మంత్రయుక్తులై తమ తమ కర్మలలో నిలిచారు. ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుడు క్షత్రియకులంలో పుట్టినా ఇప్పుడు యాజకునిగా నిలిచాడు; తపస్సుతో పొందిన అతని ఋషిత్వమే ఇక్కడ ప్రమాణం. గత సర్గలలో రాజుగా ఉండి వసిష్ఠునిచేత పరాజితుడైనవాడే ఇప్పుడు మహాయజ్ఞానికి యాజకుడు; ఇదే అతని దీర్ఘ తపస్సు సిద్ధి. వసిష్ఠపుత్రులు అంగీకరించకపోయినా యజ్ఞం ఆగిపోదు, ఎందుకంటే ఇతర మంత్రకోవిదులైన ఋత్విక్కులు ఉన్నారు. ‘ఆనుపూర్వ్యేణ’ (వరుసక్రమంలో) అనే పదంతో క్రమం కూడా ఎక్కడా అతిక్రమింపబడలేదని సూచింపబడుతుంది.

ఋత్విక్కులు కల్పసూత్రాల ప్రకారం, విధిపూర్వకంగా అన్ని కర్మలూ చేశారు. తరువాత చాలాకాలానికి మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు హవిర్భాగం కోసం దేవతలందరినీ ఆవాహన చేశాడు. కానీ అప్పుడు ఆ దేవతలెవరూ భాగం కోసం అక్కడికి రాలేదు. ఇది అత్యంత గంభీరమైన సందర్భం: యజ్ఞంలో విధి అఖండంగా ఉంది, మంత్రాలు తడబడలేదు, యాజకుడు మహాతపస్వి; అయినా దేవతలు రావడం లేదు. కాబట్టి లోపం కర్మలో కాదు, యజమానిలో ఉందని స్పష్టం: గురుశాపంతో చండాలత్వం పొందిన త్రిశంకుని యజ్ఞంలో భాగం గ్రహించడానికి వారు ఇష్టపడడం లేదు. దీనితోనే విశ్వామిత్రుని కోపానికి బీజం వేయబడుతుంది. అంతేకాక ‘మహతా కాలేన’ (చాలాకాలానికి) అనే పదంతో దీర్ఘప్రయత్నం సూచింపబడుతుంది; ముని హఠాత్తుగా కోపించలేదు, చాలాసేపు ఎదురుచూసే.

అప్పుడు కోపంతో నిండిన మహాముని విశ్వామిత్రుడు స్రువాన్ని (హోమగరిటెను) ఎత్తి క్రోధంతో త్రిశంకునితో ఇలా అన్నాడు: ‘నరేశ్వరా, నేను స్వయంగా సంపాదించిన తపస్సు వీర్యాన్ని చూడు. ఇదిగో, నేను నిన్ను నా తేజస్సుతో నీ శరీరంతోనే స్వర్గానికి తీసుకువెళుతున్నాను. నరేశ్వరా, శరీరంతో పొందడానికి కష్టమైన స్వర్గానికి నీ శరీరంతోనే వెళ్ళు. రాజా, నేను స్వయంగా సంపాదించిన తపస్సుకు ఏ కొంచెం ఫలమైనా ఉంటే, దాని తేజస్సుతో శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళు.’ ఇక్కడ యజ్ఞం స్థానంలో తపస్సే సాధనమవుతుంది. దేవతల అనుగ్రహం అవసరం లేదు; చిరకాలంగా కూడబెట్టిన తపఃఫలమే ప్రత్యక్షంగా ఖర్చు చేయబడుతోంది. ‘స్వార్జితమ్’ (స్వయంగా సంపాదించినది) అనే పదం రెండుసార్లు చెప్పబడింది: దానితో ఈ బలం ఎవరూ ఇచ్చినది కాదని, తానే సంపాదించినదని సూచింపబడుతుంది; కాబట్టి దానిని ఖర్చుచేయడంలో ముని స్వతంత్రుడు. స్రువాన్ని ఎత్తడం కూడా యజ్ఞోపకరణంతోనే చేసిన సంకల్పం అని గమనించాలి.

కాకుత్స్థా, ఆ ముని అలా పలుకగానే ఆ నరేశ్వరుడు మునులు చూస్తుండగానే అప్పుడు శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. త్రిశంకుడు స్వర్గలోకానికి వచ్చినది చూసి పాకశాసనుడు (ఇంద్రుడు) సమస్త దేవగణాలతో కలిసి ఈ మాట అన్నాడు: ‘త్రిశంకూ, మళ్ళీ వెళ్ళిపో; నీకు స్వర్గంలో నివాసం ఏర్పడలేదు.’ ఈ విధంగా ఇక్కడ రెండు సామర్థ్యాల సంఘర్షణ ప్రారంభమవుతుంది: తపోబలం స్వర్గానికి చేరుస్తుంది, దేవరాజు అధికారం మాత్రం అక్కడ నిలవడాన్ని నిషేధిస్తుంది. ‘మునీనాం పశ్యతామ్’ (మునులు చూస్తుండగా) అనే పదంతో ఇది రహస్యంగా చేసిన కర్మ కాదని కవి సూచిస్తున్నాడు; ఋషులందరూ సాక్షులు, కాబట్టి ముని ప్రతిజ్ఞ భంగమైనా అది అందరి ఎదుటనే జరుగుతుంది. ఇంద్రుని మాట కూడా ద్వేషమూలకం కాదు, మర్యాదామూలకం: స్వర్గంలో ఎవనికి నివాసం ఏర్పడలేదో వాడు అక్కడ ఉండడానికి అర్హుడు కాడని.

‘గురుశాపంతో హతుడైన మూఢా, తలక్రిందులుగా భూమిపై పడు’ అని మహేంద్రుడు అనగా త్రిశంకుడు మళ్ళీ పడిపోయాడు. పడుతూ అతడు ‘రక్షించు’ అని ఆక్రోశిస్తూ తపోధనుడైన విశ్వామిత్రుని పిలిచాడు. ఆక్రోశిస్తున్న అతని ఆ మాట విని కౌశికుడు తీవ్రమైన రోషాన్ని తెచ్చుకొని ‘నిలు, నిలు’ అన్నాడు. ఆ మాటతో త్రిశంకుడు అంతరిక్షంలోనే నిలిచిపోయాడు: స్వర్గాన్ని చేరలేదు, భూమిపై పడలేదు. ఋషుల మధ్య అతడు తేజస్వి అయిన మరొక ప్రజాపతిలా ప్రకాశించాడు. ఇక్కడ ‘రోషమ్ ఆహారయత్’ (రోషాన్ని తెచ్చుకున్నాడు) అనే ప్రయోగం మననీయం: రోషం తనంతట తాను రాలేదు, మునిచేత పిలువబడింది; తపస్వి కోపం కూడా సంకల్పానికి అధీనమైనదని సూచింపబడుతోంది. శరణాగతుని ఆర్తనాదమే ఈ కోపానికి నిమిత్తం, తనకు జరిగిన అవమానం కాదు.

క్రోధంతో మూర్ఛితుడైన అతడు దక్షిణమార్గంలో ఉండే మరొక సప్తర్షులను మళ్ళీ సృష్టిస్తూ మరొక నక్షత్రవంశాన్ని సృష్టించాడు. దక్షిణదిశను ఆశ్రయించి, ఋషుల మధ్య మహాయశస్వి అయిన అతడు నక్షత్రవంశాన్ని సృష్టించి, క్రోధంతో కలుషితుడై ఇలా ఆలోచించాడు: ‘మరొక ఇంద్రుని సృష్టిస్తాను, లేదా లోకం ఇంద్రుడు లేనిదవుగాక.’ ఈ విధంగా అతడు క్రోధంతో దేవతలను కూడా సృష్టించడానికి పూనుకున్నాడు. ఇక్కడ వాల్మీకి దక్షిణదిశలోని నక్షత్రాల ఉత్పత్తిని ఆఖ్యానంతో ముడివేస్తున్నాడు; తపస్సు సామర్థ్యం సృష్టికర్తృత్వం వరకూ పెరుగుతుందని చూపుతున్నాడు. ‘మరొక ప్రజాపతిలా’ అనే ముందు చెప్పిన విశేషణం ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా సార్థకమవుతుంది. కానీ ‘క్రోధమూర్ఛితః’, ‘కలుషీకృతః’ అనే పదాలతో కవి అతని దోషాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాడు: శక్తి గొప్పది, కానీ దానిని నడిపించేది మూర్ఛయే.

అప్పుడు పరమ కలవరపాటుతో ఋషిసంఘాలతో కూడిన దేవాసురులు మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రునితో అనునయంగా ఇలా అన్నారు: ‘మహాభాగా, ఈ రాజు గురుశాపంతో దెబ్బతిన్నవాడు; తపోధనా, శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళడానికి అతడు ఏ మాత్రమూ అర్హుడు కాడు.’ ఆ దేవతల ఆ మాట విని మునిపుంగవుడైన కౌశికుడు దేవతలందరితో మిక్కిలి గొప్ప మాట పలికాడు. ఇక్కడ దేవతలు బలంతో అడ్డుకోవడం లేదు, ప్రతిశాపంతో భయపెట్టడం లేదు; అనునయంతో శాస్త్రమర్యాదను మాత్రమే గుర్తుచేస్తున్నారు. ‘మహాభాగ’, ‘తపోధన’ అనే సంబోధనలతో వారు ముని మహత్త్వాన్ని అంగీకరిస్తున్నారు, అయినా గురుశాప ఫలాన్ని మార్చడం సాధ్యం కాదని నివేదిస్తున్నారు. దీనితో విరోధం యుద్ధమార్గాన్ని విడిచి సంవాదమార్గాన్నే పట్టుకుంటుంది; విశ్వామిత్రుడు కూడా బదులుగా మిక్కిలి గొప్ప మాటే పలుకుతాడు, శాపం కాదు.

‘మీకు శుభమగుగాక! ఈ భూపతి త్రిశంకుని శరీరంతో ఆరోహణాన్ని నేను ప్రతిజ్ఞ చేశాను; దానిని అసత్యం చేయడానికి నాకు మనసు రాదు. శరీరంతో ఉన్న ఈ త్రిశంకునికి స్వర్గం శాశ్వతమగుగాక; నావైన నక్షత్రాలన్నీ స్థిరమైనవి అగుగాక. లోకాలు ఉన్నంతవరకూ ఇవన్నీ అన్నివిధాలా నిలిచి ఉండుగాక. దేవతలారా, నేను చేసినదంతా మీరందరూ అనుమతించాలి.’ ఇక్కడ ముని ఉద్దేశం స్పష్టమవుతుంది: దేవతలతో విరోధం కాదు, ఇంద్రపదవిపై లోభం కాదు, కేవలం తన మాట సత్యం కావడమే. ‘అనృతం కర్తుం న ఉత్సహే’ (అసత్యం చేయడానికి మనసు రాదు) అనే మాటలో తపస్వి శీలమంతా ప్రకాశిస్తుంది. అంతేకాక అతడు దేవతలను ఆజ్ఞాపించడం లేదు; ‘అనుజ్ఞాతుమ్ అర్హథ’ (అనుమతించాలి) అని ప్రార్థిస్తున్నాడు మాత్రమే. ఈ నమ్రతే సమాధానానికి ద్వారమవుతుంది.

అలా అనగా దేవతలందరూ మునిపుంగవునితో అన్నారు: ‘అలాగే కానీ, మీకు శుభమగుగాక; ఇవన్నీ అన్నివిధాలా నిలిచి ఉండుగాక. మునిశ్రేష్ఠా, ఆకాశంలో వైశ్వానర పథానికి (సూర్యమార్గానికి) బయట ఆ అనేక నక్షత్రాలు ఉండుగాక; ఆ జ్యోతుల మధ్య ప్రజ్వలిస్తూ, తలక్రిందులుగా, అమరునిలా త్రిశంకుడు కూడా నిలిచి ఉండుగాక.’ ఇక్కడ సూక్ష్మమైన సమాధానం కనిపిస్తుంది: త్రిశంకుడు స్వర్గంలోకి ప్రవేశించడు, కానీ స్వర్గతుల్యమైన శాశ్వతస్థితిని పొందుతాడు; నక్షత్రాలు కూడా దేవయాన మార్గానికి బయట నెలకొల్పబడతాయి, దానివల్ల ఇంద్రుని అధికారానికి భంగం కలగదు. తలక్రిందులుగా ఉండడం కూడా గురుశాపపు చిహ్నంగా మిగిలింది. ఈ విధంగా దేవతల అధికారమూ ముని ప్రతిజ్ఞా రెండూ రక్షింపబడతాయి; ఇదే వాల్మీకి శైలి: విరోధం ఒక పక్షం భంగమవడంతో కాదు, ఇరుపక్షాల మర్యాదనూ రక్షించడంతో శాంతిస్తుంది.

‘ఈ జ్యోతులు కృతార్థుడైన, కీర్తిమంతుడైన, స్వర్గలోకానికి వెళ్ళినవానిలా ఉన్న ఆ నృపశ్రేష్ఠుని అనుసరిస్తాయి’ అని దేవతలు చెప్పారు. ఈ విధంగా దేవతలందరిచేతా ఋషులచేతా స్తుతింపబడిన ధర్మాత్ముడు, మహాతేజస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు ఋషుల మధ్య దేవతలతో ‘సరే’ అని మాత్రమే బదులిచ్చాడు. తరువాత యజ్ఞం ముగియగా, నరోత్తమా, మహాత్ములైన దేవతలూ తపోధనులైన ఋషులూ అందరూ వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. ఒక్క పదంతోనే ముని గొప్ప కోపం శాంతించింది: ఇది కూడా అతని మహత్త్వమే. ఈ విధంగా త్రిశంకుని ఆఖ్యానం ముగుస్తుంది; దక్షిణాకాశంలో త్రిశంకుడు తలక్రిందులుగా ఉన్నాడనేది లోకప్రసిద్ధి. తరువాతి సర్గలో విశ్వామిత్రుడు దక్షిణదిశ విఘ్నాలతో నిండినదని భావించి పశ్చిమదిశలో పుష్కరాలలో తపస్సు ప్రారంభిస్తాడు, అక్కడ అంబరీషుని యజ్ఞంలో శునఃశేపుని కథ ప్రారంభమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి