సర్గ
త్రిశంకునికి చండాలత్వ ప్రాప్తి
వసిష్ఠపుత్రులు త్రిశంకుని నిందించి తిరస్కరించడం, శాపంతో చండాలత్వ ప్రాప్తి, మంత్రులూ పౌరులూ పారిపోవడం, విశ్వామిత్రుని శరణుజొరడం
గత సర్గలో వసిష్ఠుడు తిరస్కరించగా త్రిశంకుడు దక్షిణదిశకు వెళ్ళి, తపస్సు చేస్తున్న వసిష్ఠపుత్రుల దగ్గరకు చేరి యజ్ఞం చేయించమని ప్రార్థించాడు. ఈ సర్గలో అతని ఆ మాట విని క్రోధంతో నిండిన వందమంది ఋషిపుత్రులు రాజుతో అన్నారు: ‘దుర్బుద్ధీ, సత్యవాది అయిన గురువు నిన్ను తిరస్కరించాడు; అతనిని అతిక్రమించి వేరే శాఖను (వేరే పురోహితులను) ఎలా ఆశ్రయించావు? ఇక్ష్వాకులందరికీ పురోహితుడే పరమగతి, సత్యవాది మాటను అతిక్రమించడం సాధ్యం కాదు. భగవాన్ వసిష్ఠ ఋషి ఏ క్రతువును అశక్యమని చెప్పాడో, దానిని మేము ఏ విధంగానూ నిర్వహించలేము. నరశ్రేష్ఠా, నీవు అవివేకివి; నీ నగరానికి తిరిగి వెళ్ళు. రాజా, భగవానుడు ముల్లోకాలచేతా యజ్ఞం చేయించడానికి సమర్థుడు.’ ఇక్కడ గమనించాలి: ఋషిపుత్రులు తమ అసామర్థ్యాన్ని చెప్పడం లేదు, గురువు మాట అతిక్రమింపరానిదని ప్రమాణీకరిస్తున్నారు. దీనితో కవి శిష్యధర్మపు సరిహద్దును చూపుతున్నాడు. విస్తారంగా ఆలోచిస్తే, ఋషిపుత్రులకు మూడు కారణాలు: మొదటిది గురువు సత్యవాదిత్వం, రెండవది కులపురోహితుని నిర్ణీత స్థానం, మూడవది శిష్యుని వినయం. ఈ మూడింటినీ త్రిశంకుడు అతిక్రమించాడు, కాబట్టి వారి కోపం కారణం లేనిది కాదు. ‘అశక్యం’ అనే వసిష్ఠుని నిర్ణయం శక్తిలేకపోవడం వల్ల కాదు, శాస్త్రవిరోధం వల్ల; శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళడం లోకధర్మానికి విరుద్ధం.
‘అతనిని అవమానించడం మేమెలా చేయగలం?’ అనే, క్రోధంతో కలవరపడిన అక్షరాలతో కూడిన వారి మాట విని ఆ రాజు మళ్ళీ వారితో ఇలా అన్నాడు: ‘భగవాన్ వసిష్ఠుడు నన్ను తిరస్కరించాడు, అలాగే గురుపుత్రులు కూడా. తపోధనులారా, మీకు స్వస్తి కలుగుగాక; నేను వేరే గతిని ఆశ్రయిస్తాను.’ ఘోరమైన ఉద్దేశంతో కూడిన ఈ మాట విని ఋషిపుత్రులు పరమ క్రుద్ధులై ‘చండాలత్వాన్ని పొందుతావు’ అని శపించారు. ఇలా చెప్పి ఆ మహాత్ములు తమ తమ ఆశ్రమాలలోకి ప్రవేశించారు. ఇక్కడ ‘ఘోరాభిసంహితమ్’ (ఘోరమైన ఉద్దేశంతో కూడినది) అనే పదం ముఖ్యమైనది: రాజు మాటలో వేరే దేవతను (వేరే గురువును) ఆశ్రయిస్తాననే సూచన ఉంది, అదే ఋషిపుత్రుల కోపానికి కారణం. అంతేకాక శాపం వధ కాదు, జాతిపరివర్తనం; దానివల్లనే రాబోయే సర్గలో విశ్వామిత్రుని కరుణకు అవకాశం ఏర్పడుతుంది. రాజు మాట ప్రశాంతంగానే ఉంది, కానీ దాని లోపల నిగూఢమైన అభిప్రాయం ఉంది: బ్రాహ్మణులు యజ్ఞం చేయించకపోతే వేరేచోటికి వెళతాను అని. ఆ అభిప్రాయాన్నే కవి ‘ఘోరాభిసంహితమ్’ అనే పదంతో సూచిస్తున్నాడు. ‘స్వం స్వమ్ ఆశ్రమమ్’ (తమ తమ ఆశ్రమాలకు) అనే ద్విరుక్తితో వారు వేరువేరుగా వెళ్ళారని, శాపం తరువాత మళ్ళీ సంభాషణ జరగలేదని ద్యోతకమవుతుంది.
రాత్రి గడవగానే రాజు చండాలత్వాన్ని పొందాడు. అతడు నల్లబడ్డాడు, నల్లని వస్త్రాలు ధరించినవాడయ్యాడు, జుట్టు రాలిపోయింది, చితిపై మాలలతో చితాభస్మపు పూతతో పూయబడ్డాడు, ఇనుప ఆభరణాలు ధరించినవాడయ్యాడు. చండాలరూపంలో ఉన్న అతనిని చూసి మంత్రులందరూ అతనిని విడిచిపెట్టి, అతనిని అనుసరించిన పౌరులు కూడా అందరూ కలిసి పారిపోయారు. కానీ ఆ రాజు ఒంటరిగానే, పరమ ఆత్మస్థైర్యంతో, రాత్రింబవళ్ళు శోకాగ్నితో దహించుకుపోతూ తపోధనుడైన విశ్వామిత్రుని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. ఇక్కడ కవి రాజు ధైర్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు: శరీరం వికృతమైంది, పరివారం విడిచిపెట్టింది, అయినా సంకల్పం సడలలేదు. ‘పరమాత్మవాన్’ అనే పదంతో అతడు తనలో తాను స్థిరంగా ఉన్నాడని, విషాదానికి లొంగలేదని ద్యోతకమవుతుంది. త్రిశంకుడు విశ్వామిత్రునితో సంబంధం ఏర్పరచుకోవడానికి ఇదే ఆరంభం. ఇక్కడ కవి చండాలత్వపు ఆరు లక్షణాలను లెక్కిస్తున్నాడు: శరీరవర్ణం నల్లబడడం, వస్త్రం నల్లబడడం, జుట్టు రాలడం, చితాభస్మపు పూత, ఇనుప ఆభరణాలు, భయంకరమైన రూపం. వీటితో రాజచిహ్నాల విపర్యయం సూచింపబడింది: పూర్వం గంధంతో పూయబడినవాడు ఇప్పుడు చితాభస్మంతో; బంగారంతో అలంకరింపబడినవాడు ఇప్పుడు ఇనుముతో.
విఫలుడైన, చండాలరూపంలో ఉన్న ఆ రాజును చూసి విశ్వామిత్రునికి కరుణ కలిగింది. కరుణతో మహాతేజస్వి, పరమధార్మికుడు అయిన అతడు భయంకరమైన రూపంలో ఉన్న రాజుతో ఈ మాట అన్నాడు: ‘నీకు శుభమగుగాక. మహాబలుడవైన రాజపుత్రా, నీవు వచ్చిన పని ఏమిటి? వీరా, అయోధ్యాధిపతీ, శాపం వల్ల నీవు చండాలత్వం పొందావు.’ ఆ మాట విని చండాలత్వం పొందిన ఆ రాజు, మాటల మర్మం తెలిసినవాడై, వాక్యకోవిదుడైన మునితో చేతులు జోడించి ఈ మాట అన్నాడు: ‘గురువు నన్ను తిరస్కరించాడు, అలాగే గురుపుత్రులు కూడా.’ ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుడు జాతిని చూడడు, వికృతరూపాన్ని చూడడు; ఆర్తుని మాత్రమే చూస్తాడు. అతని మొదటి మాటే ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభమగుగాక) అనే ఆశీర్వాదం, శాపంతో దగ్ధుడైనవానికి అదే మొదటి ఓదార్పు. ‘విఫలీకృతమ్’ (విఫలుడైనవానిని) అనే పదం రాజు సంపూర్ణ పరాజయాన్ని సూచిస్తుంది: యజ్ఞం మాత్రమే కాదు, జన్మ కూడా నిష్ఫలమైంది. విశ్వామిత్రునికి ‘మహాతేజాః’, ‘పరమధార్మికః’ అనే రెండు విశేషణాలు ఇక్కడ సార్థకం: తేజస్సుతో అతడు శాపాన్ని ఎదుర్కోగలడు, ధర్మంతో ఆర్తుని రక్షించాలనుకుంటాడు. రాజు ‘వాక్యజ్ఞః’, ముని ‘వాక్యకోవిదః’: ఇద్దరి వాక్నైపుణ్యంతో సంవాదం సఫలమవుతుంది.
రాజు మళ్ళీ అంటున్నాడు: ‘ఆ కోరిక తీరకుండానే నాకు ఈ విపర్యయం వచ్చింది. సౌమ్యదర్శనా, శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళాలని నా అభిలాష. నేను వంద క్రతువులు చేశాను, వాటి ఫలం కూడా లభించడం లేదు. సౌమ్యా, కష్టాలలో పడినా నేను ఇంతకుముందు అసత్యం పలకలేదు, ఎన్నడూ పలకను కూడా; క్షత్రధర్మం మీద మీకు ప్రమాణం చేస్తున్నాను. అనేక విధాల యజ్ఞాలు చేశాను, ప్రజలను ధర్మంతో పాలించాను, మహాత్ములైన గురువులను శీలంతో సదాచారంతో సంతోషపెట్టాను. అయినా, మునిపుంగవా, ధర్మంలో ప్రయత్నిస్తూ, యజ్ఞం చేయాలని కోరుతున్న నా పట్ల నా గురువులు సంతృప్తి చెందడం లేదు. కాబట్టి దైవమే గొప్పదని భావిస్తున్నాను, పౌరుషం నిరర్థకం.’ ఇదే త్రిశంకుని వేదన: అసత్యం లేదు, అధర్మం లేదు, అయినా నిష్ఫలత. ఇక్కడ రాజు నివేదనం నాలుగు అంగాలతో కూడినది: సత్యవాదిత్వం, యజ్ఞానుష్ఠానం, ప్రజాపాలనం, గురుసేవ. ఇవి క్షత్రియధర్మానికి ప్రమాణాలు; అయినా ఫలం లభించలేదు. ‘క్షత్రధర్మేణ తే శపే’ (క్షత్రధర్మం మీద ప్రమాణం చేస్తున్నాను) అని క్షత్రియుడు సత్యంతోనే శపథం చేస్తున్నాడు. ‘దైవమే గొప్పదని భావిస్తున్నాను’ అనే మాట మాత్రం విషాదం నుండి పుట్టినది, సిద్ధాంతరూపమైనది కాదు; ఎందుకంటే వెంటనే అతడు పురుషకారాన్నే (ప్రయత్నాన్నే) ప్రార్థిస్తాడు.
‘దైవం అన్నిటినీ ఆక్రమిస్తుంది, దైవమే పరమగతి. పరమ ఆర్తుడనై, మీ అనుగ్రహాన్ని కోరుతూ, దైవంచేత కర్మలు దెబ్బతిన్న నా కోసం మీరు ఏదైనా చేయాలి; మీకు శుభమగుగాక. నేను వేరే గతిని ఆశ్రయించను, నాకు వేరే శరణు లేదు. మీరే పురుషకారంతో దైవాన్ని మళ్ళించగలరు.’ అని చెప్పి రాజు విరమించాడు. ఈ సర్గ రెండు భావాల సంధి: ఒకవైపు దైవవాదం, మరొకవైపు పురుషకారానికి ఆహ్వానం. త్రిశంకుడు తానే దైవాన్ని గొప్పదిగా భావిస్తాడు, కానీ పురుషకారంతో ఆ దైవాన్నే మళ్ళించమని విశ్వామిత్రుని ప్రార్థిస్తాడు. దీనితోనే రాబోయే సర్గకు బీజం వేయబడింది: విశ్వామిత్రుడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు, యజ్ఞాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. ఇక్కడ శరణాగతి మూడు లక్షణాలతో సంపూర్ణమైనది: అనన్యగతిత్వం, ఆర్తత్వం, అనుగ్రహాన్ని కోరడం. త్రిశంకుడు యజ్ఞాన్ని యాచించడం లేదు, అనుగ్రహాన్ని యాచిస్తున్నాడు; శరణాగతుని రీతి ఇదే. ‘దైవోపహతకర్మణః’ (దైవంచేత కర్మలు దెబ్బతిన్నవాని) అనే పదంతో అతడు తన దోషాన్ని దాచడం లేదు, దైవాన్నే కారణంగా చెబుతున్నాడు. విశ్వామిత్రుడు తానే తపస్సుతో క్షత్రియుని నుండి బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందాలని ప్రయత్నిస్తున్నాడు, కాబట్టి పురుషకారంతో దైవాన్ని జయించవచ్చని తన జీవితంతోనే ఎరుగును.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥