సర్గ
త్రిశంకుడు వసిష్ఠపుత్రులను ఆశ్రయించడం
దక్షిణదిశలో విశ్వామిత్రుని తపస్సు, బ్రహ్మ అతనిని రాజర్షిగా ప్రకటించడం, విశ్వామిత్రుని అసంతృప్తి, సశరీరంగా స్వర్గానికి వెళ్ళాలనే త్రిశంకుని కోరిక, వసిష్ఠుని తిరస్కారం, వసిష్ఠపుత్రులను శరణుకోరడం
గత సర్గలో వసిష్ఠుని బ్రహ్మదండంతో విశ్వామిత్రుని అస్త్రాలన్నీ హతమయ్యాయి; దానితో అతడు క్షత్రబలాన్ని నిందించి బ్రహ్మత్వప్రాప్తి కోసం మహాతపస్సును ఆశ్రయిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గలో ఆ ప్రతిజ్ఞే కార్యరూపం దాల్చుతుంది. తనకు జరిగిన నిగ్రహాన్ని (పరాభవాన్ని) తలచుకుంటూ, తపిస్తున్న హృదయంతో, మహాత్ముడైన వసిష్ఠునితో వైరం పెట్టుకున్న అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చుతూ పట్టమహిషితో కలిసి దక్షిణదిశకు వెళ్ళాడు. అక్కడ మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు పరమ ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: పరాజయం అతని ఉత్సాహాన్ని చంపదు, తపస్సులోనే అతనిని మరింత దృఢంగా నియోగిస్తుంది; వైరం కూడా తపస్సుకు నిమిత్తమవుతుంది. ‘నిగ్రహమ్’ అనే పదంతో కవి అతని మనసులో నిలిచి ఉన్న పరాభవ స్మృతిని చూపుతున్నాడు; ‘వినిఃశ్వస్య వినిఃశ్వస్య’ (మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చి) అనే ద్విరుక్తితో అతని అశాంతి సూచింపబడుతుంది. పట్టమహిషితో కలిసి వెళ్ళడంతో అతడు ఇంకా గృహస్థుడే, సర్వసంగపరిత్యాగి కాదని తెలుస్తుంది.
అక్కడ అతడు ఫలమూలాలను భుజిస్తూ, ఇంద్రియనిగ్రహంతో పరమ తపస్సు చేశాడు. అప్పుడు అతనికి సత్యధర్మపరాయణులైన పుత్రులు పుట్టారు: హవిష్యందుడు, మధుష్యందుడు, దృఢనేత్రుడు, మహారథుడు. ఈ విధంగా అతని తపస్సుకు వెయ్యి సంవత్సరాలు నిండాయి. ఇక్కడ తపస్సు అతని గృహస్థధర్మానికి బాధ కలిగించదని కవి సూచిస్తున్నాడు; పట్టమహిషితో వెళ్ళిన అతని సంతానం కూడా ధర్మపరాయణమే అవుతుంది. ‘దాంతః’ (ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు) అనే పదంతో ఇంద్రియనిగ్రహమే తపస్సుకు మూలమని తెలియజేయబడుతుంది. ‘వెయ్యి సంవత్సరాలు’ అనే కాలమానాన్ని ఇక్కడ పురాణరీతిలో గ్రహించాలి; అంతకాలంలో తపస్సు పరిపక్వమవుతుంది.
వెయ్యి సంవత్సరాలు నిండగా లోకపితామహుడైన బ్రహ్మ తపోధనుడైన విశ్వామిత్రునితో మధురమైన మాట అన్నాడు: ‘కుశికపుత్రా, తపస్సుతో నీవు రాజర్షిలోకాలను జయించావు; ఈ తపస్సుతో మేము నిన్ను రాజర్షిగా ఎరుగుతున్నాము.’ ఇలా చెప్పి లోకాలకు పరమేశ్వరుడు, మహాతేజస్వి అయిన బ్రహ్మ దేవతలతో కలిసి స్వర్గానికీ బ్రహ్మలోకానికీ వెళ్ళాడు. అది విని విశ్వామిత్రుడు కూడా సిగ్గుతో కొంత తల వంచుకున్నాడు. ఇక్కడ మననం చేయదగినది: బ్రహ్మ మాట వాస్తవానికి ప్రశంసే, కానీ విశ్వామిత్రునికి అదే అవమానం; ఎందుకంటే అతడు బ్రాహ్మణ్యాన్ని కోరుతున్నాడు, రాజర్షిత్వాన్ని కాదు. ‘విద్మహే’ (మేము ఎరుగుతున్నాము) అనే బహువచనంతో బ్రహ్మ దేవగణపు సమ్మతిని కూడా మోస్తున్నాడు.
గొప్ప దుఃఖంతో నిండి, కోపంతో కూడి అతడు ఇలా అన్నాడు: ‘నేను మిక్కిలి గొప్ప తపస్సు చేశాను, అయినా దేవతలూ ఋషిగణాలూ అందరూ నన్ను రాజర్షి అనే ఎరుగుతున్నారు; ఈ తపస్సుకు ఫలం లేదని భావిస్తున్నాను.’ ఇలా మనసులో నిశ్చయించుకొని ఆ మహాతపస్వి మళ్ళీ తపస్సులో నిమగ్నమయ్యాడు. ఇక్కడ అతని అసంతృప్తే రాబోయే ఉత్కర్షకు బీజం; లభించినదానితో తృప్తిపడేవాడు పై మెట్టు ఎక్కడు. ‘తపస్సుకు ఫలం లేదు’ అనే మాట క్రోధం నుండి పుట్టినది, సిద్ధాంతవాక్యం కాదు; అతడు మళ్ళీ తపస్సులో ప్రవేశించడానికి ఇదే కారణం.
ధర్మాత్ముడు, పరమ ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు అయిన అతడు మళ్ళీ తపస్సు చేశాడని శతానందుడు రామునికి చెబుతున్నాడు. సరిగ్గా ఈ కాలంలోనే సత్యవాది, జితేంద్రియుడు, ఇక్ష్వాకువంశాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడు అయిన త్రిశంకుడు అనే రాజు ఉండేవాడు. అతనికి ‘యజ్ఞం చేయాలి’ అనే ఆలోచన కలిగింది. ఇక్కడ కథ విశ్వామిత్రుని నుండి త్రిశంకుని వైపు మళ్ళుతుంది; ఈ ఇద్దరే తరువాతి సర్గలలో కలిసి గొప్ప ఆఖ్యాయికను సృష్టిస్తారు. త్రిశంకుని విశేషణాలు, అంటే సత్యవాది, జితేంద్రియుడు, వంశవర్ధనుడు అనేవి, అతని గుణాలను చూపుతాయి; అయినా ఒక్క అనుచితమైన కోరిక అతనిని పతనం చేస్తుంది.
‘ఈ యజ్ఞంతో నా శరీరంతోనే దేవతల పరమగతిని పొందాలి’ అని అతని అభిలాష. అతడు వసిష్ఠుని పిలిపించి తన ఆలోచనను చెప్పాడు. మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడు మాత్రం ‘ఇది అశక్యం’ అన్నాడు. వసిష్ఠుడు తిరస్కరించగా ఆ రాజు దక్షిణదిశకు వెళ్ళాడు. శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళడం అనేది శాస్త్రవిరుద్ధమైన కోరిక; కాబట్టి కులపురోహితుడు దానిని అంగీకరించడు. ఇక్కడ గురువు నిషేధమే కథలోని అనర్థాలన్నిటికీ ఆరంభం. శరీరం పాంచభౌతికమైనది; దానితో స్వర్గప్రాప్తి ధర్మశాస్త్రంలో విధింపబడలేదు, కాబట్టి వసిష్ఠుడు ‘అశక్యం’ అని సంక్షిప్తంగానే సమాధానమిస్తాడు.
తరువాత ఆ కార్యసిద్ధి కోసం ఆ రాజు ఆ మహాత్ముని పుత్రుల దగ్గరకు వెళ్ళాడు, అక్కడ వాసిష్ఠులు దీర్ఘకాలంగా తపస్సు చేస్తున్నారు. మహాతేజస్వి త్రిశంకుడు అక్కడ పరమ కాంతిమంతులైన, మనస్వులైన వందమంది వసిష్ఠపుత్రులు తపస్సు చేస్తుండడం చూశాడు. తండ్రి తిరస్కారాన్ని లెక్కచేయకుండా పుత్రుల దగ్గరకు వెళ్ళడమే అతని దోషానికి మూలం; ఇదే తరువాతి సర్గలో శాపానికి కారణమవుతుంది. ‘శతం పరమభాస్వరమ్’ (పరమ కాంతిమంతులైన వందమంది) అనడంతో వసిష్ఠపుత్రుల సంఖ్యా తేజస్సూ చెప్పబడ్డాయి; వారందరూ తండ్రితో సమానమైన తపస్వులే.
అతడు గురుపుత్రులైన ఆ మహాత్ములందరి దగ్గరకూ వెళ్ళి, వరుసగా అభివాదం చేసి, సిగ్గుతో కొంత తలవంచుకొని, చేతులు జోడించి అందరితో ఇలా అన్నాడు: ‘శరణు ఇవ్వగల మిమ్మల్ని నేను శరణుజొచ్చాను, శరణు వేడుకుంటున్నాను.’ శరణాగతియే అతనికి ఏకైక ఆధారం; రాజు కూడా యాచకునిలా నమ్రుడవుతాడు. ‘శరణ్యాన్ శరణం గతః’ (శరణ్యులను శరణుజొచ్చాను) అనే పదద్వయంతో శరణిచ్చేవారి యోగ్యతా, యాచకుని దైన్యమూ రెండూ చెప్పబడ్డాయి.
‘మీకు శుభమగుగాక. మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడు నన్ను తిరస్కరించాడు. మహాయజ్ఞం చేయాలని కోరుతున్నాను; దానికి మీరు అనుమతినివ్వాలి. గురుపుత్రులందరికీ నమస్కరించి ప్రసన్నులను చేసుకుంటున్నాను; శిరస్సు వంచి, తపస్సులో నిలిచిన బ్రాహ్మణులైన మిమ్మల్ని యాచిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ ‘అనుజ్ఞాతుమ్’ (అనుమతించడానికి) అనే పదం అతడు ఋత్విక్కులను మాత్రమే కాదు, గురుకుల అనుమతిని కూడా కోరుతున్నాడని సూచిస్తుంది. రాజు తానే శిరస్సు వంచి ప్రణమిల్లడం అతని తీవ్రమైన కోరికను చూపుతుంది.
‘నేను శరీరంతోనే దేవలోకాన్ని పొందేలా, ఏకాగ్రచిత్తులై సిద్ధి కోసం మీరు నాచేత యజ్ఞం చేయించండి. తపోధనులారా, వసిష్ఠుడు తిరస్కరించిన నాకు గురుపుత్రులు తప్ప వేరే గతి కనిపించడం లేదు. ఇక్ష్వాకులందరికీ పురోహితుడే పరమగతి; అతని తరువాత మీరే నాకు దైవం.’ దీనితో సర్గ త్రిశంకుని ప్రార్థనతోనే విరమిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో వసిష్ఠపుత్రులు క్రుద్ధులై అతనిని శపిస్తారు, దానితో అతడు చండాలత్వం పొంది విశ్వామిత్రుని శరణుజొరతాడు; ఈ విధంగా ఈ రెండు కథాతంతువులూ కలుస్తాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥