॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 56వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

బ్రహ్మదండంతో విశ్వామిత్రుని అస్త్రాల శమనం

ఆగ్నేయం మొదలైన దివ్యాస్త్రాల ప్రయోగం, బ్రహ్మదండం వాటన్నిటినీ మింగివేయడం, బ్రహ్మాస్త్ర శమనం, మునిగణాల స్తుతి, బ్రహ్మత్వం కోసం విశ్వామిత్రుని తపోనిశ్చయం

గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు శివుడిచ్చిన అస్త్రాలతో చిరకాలంగా వర్ధిల్లిన వసిష్ఠుని తపోవనాన్ని దహించాడు; మునులు, శిష్యులు, మృగపక్షులు భయపడి దిక్కులకు పారిపోయారు. అప్పుడు వసిష్ఠుడు ‘భయపడకండి’ అని వారికి ధైర్యం చెప్పి, క్రుద్ధుడై దండం ఎత్తి నిలిచాడు. అలా చెప్పబడిన మహాబలుడు విశ్వామిత్రుడు ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని సంధించి ‘నిలు, నిలు’ అన్నాడు. భగవాన్ వసిష్ఠుడు కూడా మరొక కాలదండంలాంటి బ్రహ్మదండాన్ని ఎత్తి క్రోధంతో ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుని అస్త్రాలు బాహ్యమైనవి, మరొకరినుండి పొందినవి; వసిష్ఠుని దండం మాత్రం తపస్సుకు మూర్తీభవించిన ఫలం. ఇదే సర్గలోని మూలవిరోధం: యాచించి పొందిన బలం స్వాధీనమైన బలం ఎదుట నిలువదు.

వసిష్ఠుడు అంటున్నాడు: ‘క్షత్రబంధూ, ఇదిగో నేను నిలిచి ఉన్నాను; నీ బలమేదో చూపించు. గాధిపుత్రా, ఈరోజు నీ శస్త్ర దర్పాన్ని నాశనం చేస్తాను. నీ క్షత్రియబలం ఎక్కడ, మహత్తరమైన బ్రహ్మబలం ఎక్కడ? క్షత్రియకులకళంకా, నా దివ్యమైన బ్రహ్మబలాన్ని చూడు.’ ‘క్షత్రబంధో’, ‘క్షత్రియపాంసన’ (క్షత్రియకులకళంకా) అనే సంబోధనలలో అవజ్ఞ స్పష్టం; కానీ అది రాగద్వేషాల నుండి పుట్టినది కాదు, విశ్వామిత్రుని అహంకారాన్ని భంజించడానికి ఉద్దేశించినది. ముని తానై దెబ్బతీయడు, కేవలం దండంతో తనను రక్షించుకుంటాడు; దాడి అంతా విశ్వామిత్రునిదే. దీనితో బ్రహ్మబల స్వభావం సూచింపబడుతుంది: అది దాడి చేయదు, కేవలం ఎదుర్కొని నిరోధిస్తుంది.

నీటితో అగ్నివేగం చల్లారినట్లు గాధిపుత్రుని ఆ ఘోరమైన, ఉత్తమమైన ఆగ్నేయాస్త్రం బ్రహ్మదండంతో చల్లారిపోయింది. ఈ ఉపమానం సర్గ సారాన్నే మోస్తుంది: అస్త్రతేజస్సు అగ్నిలా ప్రజ్వలించేది, క్షణికమైనది; బ్రహ్మతేజస్సు మాత్రం నీటిలా ప్రశాంతమైనది, వ్యాపకమైనది; అక్కడ సంఘర్షణ లేదు, కేవలం శమనం. అప్పుడు కుపితుడైన గాధినందనుడు వారుణ, రౌద్ర, ఐంద్ర, పాశుపత, ఐషీక అస్త్రాలను ప్రయోగించాడు. ఒక అస్త్రం నిష్ఫలమైనా అతడు ఆగడు, అనేకాలను ప్రయోగిస్తాడు; ఇదే మోహం నడిచే తీరు: ఆలోచించవలసినచోట సంఖ్యను పెంచుతారు.

తరువాత అతడు మానవం, మోహనం, గాంధర్వం, స్వాపనం, జృంభణం, మాదనం, సంతాపనం, విలాపనం, శోషణం, దారణం, అతి దుర్జయమైన వజ్రాస్త్రం, బ్రహ్మపాశం, కాలపాశం, వారుణపాశం, ప్రియమైన పినాకాస్త్రం, శుష్కమైనదీ ఆర్ద్రమైనదీ అయిన రెండు అశనులు, దండాస్త్రం, పైశాచం, క్రౌంచాస్త్రం, ధర్మచక్రం, కాలచక్రం, విష్ణుచక్రం, వాయవ్యం, మథనం, హయశిరోస్త్రం, రెండు శక్తులు, కంకాళం, గొప్ప ముసలం, వైద్యాధరాస్త్రం, దారుణమైన కాలాస్త్రం, ఘోరమైన త్రిశూలాస్త్రం, కాపాలం, కంకణం: ఇవన్నీ ప్రయోగించాడు. ఇక్కడ కవి అస్త్రనామాలను లెక్కిస్తూ విశ్వామిత్రుని భాండాగారాన్ని నిశ్శేషంగా చూపుతున్నాడు. గత రెండు సర్గలలో శివుని నుండి పొందిన అస్త్రాలన్నీ ఒకేచోట ఖర్చైపోయాయి; అన్నిటినీ ఒకేసారి ప్రయోగించేవానికి తరువాత ఏదీ మిగలదు.

జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠునియందు అది అద్భుతంలా అనిపించింది: బ్రహ్మపుత్రుడు ఆ అస్త్రాలన్నిటినీ కేవలం దండంతోనే మింగివేస్తున్నాడు. ‘గ్రసతే’ (మింగుతున్నాడు) అనే వర్తమానకాల పదాన్ని కవి ప్రయోగించాడు, దానితో దృశ్యం శ్రోత ఎదుట ప్రత్యక్షంగా జరుగుతుంది. ‘అద్భుతమివ’ (అద్భుతంలా) అనడం కూడా సూక్ష్మం: వసిష్ఠునికి అది అద్భుతం కాదు, చూసేవారికే అద్భుతం; తపస్సిద్ధుని సామర్థ్యం అతని స్వభావమే, చమత్కారం కాదు. ‘బ్రహ్మణః సుతః’ (బ్రహ్మపుత్రుడు) అనే పేరుతో కవి వసిష్ఠుడు మానవ ఋషి కాదని, బ్రహ్మకు మానసపుత్రుడని గుర్తుచేస్తున్నాడు; కాబట్టి అతని దండంలో బ్రహ్మ తేజస్సే నిక్షిప్తమై ఉంది.

ఆ అస్త్రాలన్నీ శాంతించగా గాధినందనుడు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు. ఆ అస్త్రం ఎత్తబడడం చూసి అగ్ని మొదలైన దేవతలు, దేవర్షులు, గంధర్వులు, మహానాగులు కలవరపడ్డారు; బ్రహ్మాస్త్రం ప్రయోగింపబడగానే ముల్లోకాలూ భయంతో వణికాయి. బ్రహ్మాస్త్రం అస్త్రాలన్నిటిలో ఉత్తమమైనది, అప్రతిహతమైనది; ఇక్కడ మాత్రం అది ఒక్క ఋషి దండంతో నిరోధింపబడుతుంది. లోకాల భయాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తూ కవి రాబోయే శమనపు ప్రాముఖ్యాన్ని పెంచుతున్నాడు. దేవతలు కూడా భయపడినచోట ఆయుధం లేని ఒక్క ముని స్థిరంగా నిలుస్తాడు: ఇదే తపస్సు శ్రేష్ఠత.

మహాఘోరమైన ఆ బ్రహ్మాస్త్రాన్ని కూడా వసిష్ఠుడు బ్రాహ్మతేజస్సుతో, బ్రహ్మదండంతో పూర్తిగా మింగివేశాడు. బ్రహ్మాస్త్రాన్ని మింగుతున్న మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని రూపం ముల్లోకాలనూ మోహింపజేసేదిగా, రౌద్రంగా, అతిదారుణంగా ఉంది. ఇక్కడ మననం చేయదగినది: అస్త్రం బ్రాహ్మమైనది, తేజస్సూ బ్రాహ్మమైనదే; సమానమైనదాని చేతనే సమానమైనది శాంతిస్తుంది. ప్రశాంతుడైన ముని కూడా నిగూఢమైన తేజస్సును ప్రకటించినప్పుడు ఆ రూపం రౌద్రమవుతుంది; కానీ ఆ రౌద్రం సంహారం కోసం కాదు, లోకరక్షణ కోసమే.

మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని రోమకూపాలన్నిటి నుండీ కిరణాల్లా పొగతో కూడిన అగ్నిజ్వాలలు బయటకు వచ్చాయి. వసిష్ఠుని చేతిలో ఎత్తబడిన బ్రహ్మదండం పొగలేని కాలాగ్నిలా, మరొక యమదండంలా ప్రజ్వలించింది. ఇక్కడ ఉపమానం గత సర్గ చివరి శ్లోకం నుండే కొనసాగుతోంది: అక్కడ వసిష్ఠుడు ‘విధూమ ఇవ కాలాగ్నిః’ (పొగలేని కాలాగ్నిలా) దండం ఎత్తి నిలిచాడు, ఇక్కడ మాత్రం అదే దండం ప్రజ్వలిస్తూ కనిపిస్తుంది. తపస్సుతో కూడబెట్టిన తేజస్సు బయటకు వచ్చినప్పుడు శరీరం కూడా దానిని ధరించలేదు: ఇది రోమకూపాల వర్ణనతో సూచింపబడింది.

అప్పుడు మునిగణాలు జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుని స్తుతించారు: ‘బ్రహ్మర్షీ, మీ బలం అమోఘం; మీ తేజస్సుతో తేజస్సును నిగ్రహించండి. బ్రహ్మర్షీ, మహాబలుడైన విశ్వామిత్రుడు మీచేత నిగ్రహింపబడ్డాడు; శ్రేష్ఠా, మీ బలం అమోఘం; లోకాలు బాధలేనివి అగుగాక.’ ఇక్కడ మునుల మాట కేవలం విజయ ప్రశంస కాదు, సంయమాన్ని యాచించడం: ‘తేజసా తేజో ధారయ’ (తేజస్సుతో తేజస్సును నిగ్రహించు). విజయం తరువాత తన తేజస్సును ఉపసంహరించుకోగలవాడే తపస్వి; వసిష్ఠుని వసిష్ఠత్వం ఇదే. ‘లోకాలు బాధలేనివి అగుగాక’ అనేది యాచనకు ఫలం: విశ్వామిత్రుని వధ కాదు, అందరికీ శాంతి.

అలా చెప్పగా మహాతేజస్వి, మహాబలుడు అయిన వసిష్ఠుడు శాంతించాడు. పరాభవం పొందిన విశ్వామిత్రుడు మాత్రం నిట్టూర్చి ఇలా అన్నాడు: ‘క్షత్రియబలానికి ధిక్కారం; బ్రహ్మతేజోబలమే బలం. ఒక్క బ్రహ్మదండంతో నా అస్త్రాలన్నీ హతమయ్యాయి.’ ఈ మాటే సర్గకు ఫలం: పూర్వం వందలాది అస్త్రాలను యాచించినవాడే ఇప్పుడు అస్త్రాల నిస్సారతను చెబుతున్నాడు. పరాజయం జ్ఞానాన్ని పుట్టించినప్పుడు అది పరాజయం కాదు, ప్రస్థానమే.

‘దీనిని చక్కగా పరిశీలించి, ప్రసన్నమైన ఇంద్రియాలతో మనస్సుతో, బ్రహ్మత్వానికి కారణమైన ఆ మహాతపస్సును నేను ఆశ్రయిస్తాను’ అని విశ్వామిత్రుడు నిశ్చయించుకుంటాడు. ‘ప్రసన్నేంద్రియమానసః’ (ప్రసన్నమైన ఇంద్రియమనస్సులు కలవాడు) అనే పదంతో పూర్వపు క్రోధానికి విపర్యయం సూచింపబడింది; పూర్వం క్రోధంతో అస్త్రాలు ప్రయోగింపబడ్డాయి, ఇప్పుడు ప్రసన్నతతో తపస్సు ప్రారంభమవుతుంది. విశ్వామిత్రుని బ్రహ్మర్షిత్వ కథకు ఈ సర్గే బీజం; తరువాతి సర్గలలో త్రిశంకుడు, శునఃశేపుడు, మేనక, రంభ అతని తపస్సుకు పరీక్షలవుతారు, చివరికి బ్రహ్మ అతనిని బ్రహ్మర్షి అని పలుకుతాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి