॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 55వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

విశ్వామిత్రుని తపస్సు, దివ్యాస్త్రాల ప్రాప్తి

శబల కాంభోజ బర్బర యవన శక మ్లేచ్ఛులను సృష్టించడం, విశ్వామిత్రుని సేన, వందమంది పుత్రుల వినాశం, రాజ్యత్యాగం, వనగమనం, హిమవత్పార్శ్వంలో తపస్సు, మహాదేవుని నుండి ధనుర్వేదం, అస్త్రాల ప్రాప్తి, వసిష్ఠాశ్రమంలో అస్త్రప్రయోగం, వసిష్ఠుడు దండం ఎత్తడం

గత సర్గలో శబల ధేనువు వసిష్ఠుని ఆజ్ఞతో పహ్లవులను సృష్టించింది, విశ్వామిత్రుడు రకరకాల శస్త్రాలతో వారిని నాశనం చేశాడు; తరువాత ఆమె యవనులతో కలిసిన శకులను, కాంభోజులను సృష్టించింది, వారిచేత విశ్వామిత్రుని సేన పీడింపబడింది. ఇప్పుడు విశ్వామిత్రుని అస్త్రాలతో మోహితులై కలవరపడుతున్న వారిని చూసి వసిష్ఠుడు మళ్ళీ కామధేనువును ‘యోగబలంతో సృష్టించు’ అని ప్రేరేపించాడు. ఆమె హుంకారం నుండి సూర్యుని వంటి కాంతిగల కాంభోజులు పుట్టారు; పొదుగునుండి శస్త్రపాణులైన బర్బరులు పుట్టారు; యోనిప్రదేశం నుండి యవనులు, గోమయప్రదేశం నుండి శకులు, రోమకూపాల నుండి మ్లేచ్ఛులు, హారీతులు, కిరాతులు ఉద్భవించారు. వారందరిచేత ఆ క్షణంలోనే విశ్వామిత్రుని సమస్తబలమూ, అంటే కాల్బలం, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో సహా, సంహరింపబడింది. ఇక్కడ కవి జనపదాల పేర్లను లెక్కిస్తున్నాడు, వారిని నిందించడం లేదు; దీనితో ప్రాచీన భారతదేశపు పొరుగు జాతుల స్మరణ కూడా కలుగుతుంది. తాత్పర్యం మాత్రం ఇంతే: బ్రహ్మతేజస్సు సృజనశక్తి అపరిమితమైనది, ఒక్క ధేనువు అనేక సైన్యాలను పుట్టించగలదు. రాజబలం మాత్రం పరిమితమైనది, కాబట్టి అది క్షీణిస్తుంది; బ్రహ్మబలం మాత్రం అక్షయమైనది, ఎందుకంటే అది తపస్సుతో మళ్ళీ మళ్ళీ వృద్ధి చెందుతుంది.

మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడు సైన్యాన్ని సంహరించడం చూసి విశ్వామిత్రుని వందమంది పుత్రులు నానావిధ ఆయుధాలను పట్టుకొని మిక్కిలి క్రోధంతో జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుని మీదికి పరుగెత్తారు. ఆ మహర్షి శస్త్రాన్ని పట్టలేదు, శాపాన్ని ఉచ్చరించలేదు; కేవలం హుంకారంతోనే వారందరినీ దహించివేశాడు. ఆ విశ్వామిత్రపుత్రులు గుర్రాలు, రథాలు, కాల్బలంతో సహా ఒక్క ముహూర్తంలో భస్మమయ్యారు. గత సర్గలో ధేనువు సృష్టించిన వీరులచేత సేన హతమైంది, ఇక్కడ మాత్రం ఋషిచేతనే స్వయంగా వందమంది పుత్రులు దగ్ధమయ్యారు; దీనితో బ్రహ్మబలానికి బాహ్యసాధనాల అవసరం లేదని సూచింపబడుతుంది. ‘జపతాం వరః’ (జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణం ఇక్కడ సార్థకం: దీర్ఘకాలంగా కూడబెట్టిన తపస్సు ఎవని వాక్కులో నిలిచి ఉంటుందో, అతని హుంకారమే అస్త్రమవుతుంది. పుత్రులు కూడా తండ్రి దర్పాన్ని అనుసరించే నశించారు; ఆలోచనలేని క్రోధం వంశాన్ని కూడా నాశనం చేస్తుందని ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

పుత్రులందరూ, సైన్యమూ నశించడం చూసి మహాయశస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు సిగ్గుతో, చింతతో నిండిపోయాడు. కవి ఇక్కడ నాలుగు ఉపమానాలను ప్రయోగిస్తున్నాడు: వేగం ఉడిగిన సముద్రంలా, కోరలు విరిగిన సర్పంలా, గ్రహణం పట్టిన సూర్యునిలా అతడు వెంటనే కాంతిహీనుడయ్యాడు; పుత్రులూ బలమూ హతమైన దీనుడై రెక్కలు తెగిన పక్షిలా అయ్యాడు. సమస్త బలమూ ఉత్సాహమూ హతమైనవాడై అతడు నిర్వేదం పొందాడు. ఈ ఉపమానాలు శోకాన్ని వర్ణించడమే కాదు, అతని పరివర్తనకు బీజాన్ని కూడా సూచిస్తాయి: వేగం, కోరలు, కాంతి, రెక్కలు అనే ఏ బాహ్యబలం ఉండేదో అదంతా హరించబడింది; మిగిలింది కేవలం చింతే. ఆ చింతే అతనిని తపస్సులో ప్రవర్తింపజేస్తుంది. నిర్వేదం వైరాగ్యానికి ఆరంభమే, కానీ ఇక్కడ అది ఇంకా శాంతించలేదు: ప్రతీకార బుద్ధే తపోరూపంలో పరిణమిస్తోంది.

మిగిలిన ఒక్క పుత్రుని రాజ్యానికి అభిషేకించి ‘క్షత్రధర్మంతో భూమిని పాలించు’ అని నియోగించి, అతడు తానే వనానికి వెళ్ళిపోయాడు. తరువాత కిన్నరులూ నాగులూ సేవించే హిమవత్పర్వత పార్శ్వానికి వెళ్ళి ఆ మహాతపస్వి మహాదేవుని అనుగ్రహం కోసం తపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ గ్రహించాలి: విశ్వామిత్రుడు రాజ్యాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు, క్షాత్రసంకల్పాన్ని కాదు; తపస్సును కూడా అతడు అస్త్రాలు పొందడానికే ఆశ్రయించాడు. ఇదే అతని దీర్ఘయాత్రలో మొదటి మెట్టు, దాని చివర అతడు బ్రహ్మర్షి అవుతాడు. ‘వనమేవ అభ్యపద్యత’ (వనానికే వెళ్ళాడు) అనే దానిలోని ‘ఏవ’ (మాత్రమే) అనే శబ్దంతో అతనికి వేరే మార్గమేదీ మిగలలేదని సూచింపబడుతుంది; పరాజయమే అతనిని తపస్సు ద్వారం వైపు నడిపిస్తుంది.

కొంతకాలానికి వరదుడు, దేవేశుడు, వృషభధ్వజుడు అయిన శివుడు మహాముని విశ్వామిత్రునికి దర్శనమిచ్చి ఇలా అన్నాడు: ‘రాజా, ఎందుకు తపిస్తున్నావు? నీవు చెప్పదలచుకున్నది చెప్పు. నేను వరమిచ్చేవాడను; నీవు కోరే వరం ఏదో చెప్పు.’ దేవుడు అలా అనగా మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు మహాదేవునికి ప్రణమిల్లి ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: శంకరుడు వెంటనే వరం ఇవ్వడు, ‘ఎందుకు’ అని అడుగుతాడు; యాచకుని సంకల్పమే అతని ఫలాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. ‘రాజన్’ అనే సంబోధన కూడా సార్థకం: తపస్వి వేషంలో ఉన్నా దేవుని దృష్టిలో అతడు రాజే, ఎందుకంటే అతని అంతఃకరణంలో ఇంకా క్షత్రియ సంకల్పం ఉంది.

‘అనఘా, మహాదేవా, నీవు సంతుష్టుడవైతే అంగాలతో, ఉపాంగాలతో, ఉపనిషత్తులతో, రహస్యాలతో కూడిన ధనుర్వేదాన్ని నాకు ప్రసాదించు. దేవతలలో, దానవులలో, మహర్షులలో, గంధర్వ యక్ష రాక్షసులలో ఏ అస్త్రాలు ఉన్నాయో అవన్నీ నాకు స్ఫురించుగాక. దేవదేవా, నీ అనుగ్రహంతో నా కోరిక నెరవేరుగాక.’ అలా చెప్పగా దేవేశుడు ‘అలాగే కానీ’ అని చెప్పి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు. ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాలి: విశ్వామిత్రుడు బ్రహ్మవర్చస్సును యాచించడం లేదు, అస్త్రాలనే యాచిస్తున్నాడు. హతమైనదంతా బ్రహ్మబలంతో హతమైంది, అతడు మాత్రం ప్రతీకారం కోసం మళ్ళీ శస్త్రాన్నే యాచిస్తున్నాడు; దానితోనే అతని మరొక పరాజయం నిశ్చితమైంది. ఇక్కడ ధనుర్వేదం వేదాంగంలాగా అంగోపాంగాలతో కూడినదిగా చెప్పబడింది, దీనితో దానికి శాస్త్రత్వం సూచింపబడుతుంది.

దేవేశుని నుండి అస్త్రాలను పొంది మహాబలుడైన విశ్వామిత్రుడు గొప్ప దర్పంతో కూడి దర్పపూర్ణుడయ్యాడు. పర్వదినాన సముద్రంలా వీర్యంతో ఉప్పొంగుతూ అతడు ఋషిశ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుని అప్పటికే హతుడైనట్లు భావించాడు. ‘మేనే’ (భావించాడు) అనే పదంతో కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు: ఇది అతని తలంపు మాత్రమే, వాస్తవస్థితి కాదు. పర్వ ఉపమానం కూడా సూక్ష్మమైనది: పర్వదినాన సముద్రం ఉప్పొంగడం బాహ్యకారణం వల్ల జరిగేది, స్వాభావికమైనది కాదు; అలాగే ఈ దర్పం కూడా ఆగంతుకమైనది. దర్పం మొదట బుద్ధిని చంపుతుంది, తరువాతే కర్తను.

తరువాత ఆ రాజు వసిష్ఠుని ఆశ్రమస్థలానికి వెళ్ళి అస్త్రాలను ప్రయోగించాడు; వాటి తేజస్సుతో ఆ తపోవనమంతా దహించబడింది. ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుడు ప్రయోగిస్తున్న ఆ అస్త్రాన్ని చూసి వందలాది మునులు భయపడి పది దిక్కులకూ పారిపోయారు. వసిష్ఠుని శిష్యులు, అక్కడ ఉన్న మృగపక్షులు వేలాదిగా భయంతో నానా దిక్కులకూ పారిపోయారు. తపోవనం అభయస్థానం, అక్కడ మృగాలు కూడా భయపడవు; అక్కడ భయం ప్రవేశించడమే విశ్వామిత్రుని అపరాధ గౌరవాన్ని (తీవ్రతను) చూపుతుంది. అతడు వసిష్ఠునితో యుద్ధం చేయడం లేదు, ఆశ్రితులనూ నిరపరాధులనూ పీడిస్తున్నాడు; క్షత్రబంధుత్వం (పేరుకు మాత్రమే క్షత్రియుడు కావడం) అంటే ఇదే.

మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని ఆశ్రమస్థలం శూన్యమైంది; ఒక్క ముహూర్తంలోనే అది నిశ్శబ్దమై చవిటిభూమిలా, ఉప్పుభూమి నిర్జనంగా ఉన్నట్లు అయిపోయింది. వసిష్ఠుడు మాత్రం మళ్ళీ మళ్ళీ ‘భయపడకండి’ అంటూ పారిపోతున్నవారికి ధైర్యం చెప్పాడు: ‘సూర్యుడు మంచును నశింపజేసినట్లు ఈరోజు నేను గాధిపుత్రుని నశింపజేస్తాను.’ ఇక్కడ వసిష్ఠుని మాట రెండు విధాలు: ఆశ్రితులకు అభయదానం, అపరాధికి నిగ్రహ ప్రతిజ్ఞ; రెండూ ధర్మరక్షణకు అంగాలే. మళ్ళీ మళ్ళీ పలికిన ‘మా భైః’ (భయపడకు) అనే మాట గురువు వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది; ‘మంచును సూర్యునిలా’ అనే ఉపమానం మాత్రం బ్రహ్మబలం ఎదుట అస్త్రబలం మంచులా క్షణంలో కరిగిపోతుందని, అక్కడ యుద్ధం కూడా అవసరం లేదని చూపుతుంది.

ఇలా చెప్పి మహాతేజస్వి, జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు అయిన వసిష్ఠుడు విశ్వామిత్రునితో రోషంతో ఈ మాట అన్నాడు: ‘చిరకాలంగా వర్ధిల్లిన ఆశ్రమాన్ని నీవు నాశనం చేశావు, నీవు మూఢుడవు, దురాచారుడవు; కాబట్టి నీవు ఉండవు (నశిస్తావు).’ అని చెప్పి పరమ క్రుద్ధుడైన అతడు త్వరగా దండాన్ని ఎత్తి, పొగలేని కాలాగ్నిలా, మరొక యమదండంలా నిలిచాడు. ‘విధూమః కాలాగ్నిః’ (పొగలేని కాలాగ్ని) అనే ఉపమానం వసిష్ఠుని క్రోధ స్వరూపాన్ని చూపుతుంది: పొగ వంటి ఆవరణ అక్కడ లేదు, కేవలం శుద్ధమైన తేజస్సు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో విశ్వామిత్రుడు ఆగ్నేయం మొదలైన అస్త్రాలను ప్రయోగించడం, బ్రహ్మదండంతో వాటి శమనం, బ్రాహ్మణ్యాన్ని పొందడానికి విశ్వామిత్రుని తపస్సంకల్పం వర్ణింపబడతాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి