సర్గ
శబల సైన్యాన్ని సృష్టించడం
శబలను బలవంతంగా లాక్కుపోవడం, గోవు విలాపం, వసిష్ఠునికి ప్రశ్న, బ్రహ్మబల మాహాత్మ్యం, పహ్లవ శక యవనుల సృష్టి, విశ్వామిత్రుని సేన సంహారం
గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు కోట్లాది గోవులను, వేలాది గుర్రాలను, రథాలను, రత్నాలను, బంగారాన్ని ఇస్తానని శబలను యాచించాడు; వసిష్ఠుడు మాత్రం ‘ఇదే నా రత్నం, ఇదే నా జీవితం’ అంటూ ఏ విధంగానూ ఇవ్వలేదు. కాబట్టి ఈ సర్గలో కథ ఇలా సాగుతుంది: వసిష్ఠ ముని కామధేనువును విడువనప్పుడు, విశ్వామిత్రుడు అతని శబలను బలవంతంగా ఈడ్చుకుపోయాడు. మహాత్ముడైన రాజుచేత తీసుకుపోబడుతున్న ఆ శబల దుఃఖితురాలై, శోకంతో కృశించి, ఏడుస్తూ మనసులోనే ఆలోచించింది. ఇక్కడ గమనించాలి: యాచన తరువాత వెంటనే బలప్రయోగం; అదుపులేని క్షత్రబలం నడిచే తీరు ఇదే. ‘అన్వకర్షత్’ అనే పదంతో కవి అపహరణాన్ని కాదు, ఈడ్చడాన్ని చెప్పాడు: పశువులా ఈడ్చుకుంటూ తీసుకుపోబడింది అని.
ఆమె మనసులోనే విలపిస్తోంది: ‘దీనురాలనై, మిక్కిలి దుఃఖంతో రాజభటులచేత అపహరింపబడుతున్నానంటే, మహాత్ముడైన వసిష్ఠుడు నన్ను విడిచిపెట్టాడా? భావితాత్ముడైన ఆ మహర్షికి నేను ఏమి అపకారం చేశాను, ధార్మికుడైన అతడు నిరపరాధినైన, భక్తురాలనైన నన్ను చూస్తూ కూడా విడిచిపెడుతున్నాడు?’ ఇక్కడ కవి పశువు హృదయాన్ని మానవహృదయంలాగే చూపుతున్నాడు. ఆమె బలాత్కారం వల్ల బాధపడడం లేదు, యజమాని ఉపేక్ష వల్ల బాధపడుతోంది; భక్తునికి విడువబడడమే పరమదుఃఖం. ‘అనాగసమ్’ (నిరపరాధిని), ‘భక్తామ్’ (భక్తురాలిని) అనే రెండు పదాలే ఆమె పక్షాన్నంతా ఎదుట నిలుపుతాయి.
అలా ఆలోచించి, మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చి, ఆమె వేగంగా పరమతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుని వైపు వెళ్ళింది. వందలాది రాజసేవకులను దులిపివేసి, వాయువేగంతో ఆమె మహాత్ముని పాదాల చెంతకు చేరింది. అక్కడ వసిష్ఠుని ఎదుట నిలిచి ఏడుస్తూ, ఆక్రోశిస్తూ, మేఘగర్జనలాంటి స్వరంతో ఆమె ఇలా అంది. ఇక్కడ మూడు పదాలు గుర్తుంచుకోదగినవి: ‘నిర్ధూయ’ (దులిపివేసి) ఆమె శక్తిని సూచిస్తుంది, ‘అనిలవేగేన’ (వాయువేగంతో) త్వరను, ‘మేఘనిఃస్వనా’ (మేఘగర్జన వంటి స్వరం కలది) ఆర్తనాదపు గాంభీర్యాన్ని. వందలాది సేవకులను దులిపివేసి వెళ్ళగలిగినది తానే రాజును జయించగలదు; అయినా యజమాని ఆజ్ఞ లేకుండా ఆమె ఏమీ చేయదు. శక్తికి వినయం అంటే ఇదే. అంతేకాక ‘పాదమూలమ్’ (పాదాల చెంత) అనే పదంతో ఆమె రక్షణ కోసం కాక శరణు కోసం పరుగెత్తిందని సూచింపబడుతుంది.
ఆమె అడుగుతోంది: ‘భగవాన్, బ్రహ్మపుత్రా, ఈ రాజభటులు నన్ను మీ దగ్గరనుండి తీసుకుపోతున్నారంటే, మీరు నన్ను విడిచిపెట్టారా?’ అలా అడుగబడిన బ్రహ్మర్షి శోకంతో తపించే హృదయం గల, దుఃఖితురాలైన ఆమెను తన సోదరిలా భావించి ఈ మాట అన్నాడు. ‘స్వసారమివ’ (సోదరిలా) అనే ఉపమానం ఇక్కడ మననీయం: గోవు అతనికి ధనం కాదు, బంధువు; కాబట్టి ఆమె వియోగంలో ముని హృదయం కూడా కరుగుతుంది. ‘బ్రహ్మణః సుత’ (బ్రహ్మపుత్రా) అనే సంబోధనతో ఆమె అతని వంశాన్ని గుర్తుచేస్తోంది: బ్రహ్మకు పుత్రుడైనవాడు ఆశ్రయించినదానిని విడిచిపెడతాడా?
వసిష్ఠుడు అంటున్నాడు: ‘శబలా, నేను నిన్ను విడిచిపెట్టడం లేదు, నీవు నాకు ఏ అపకారమూ చేయలేదు. మహాబలుడైన ఈ రాజు బలంతో మదించి నిన్ను తీసుకుపోతున్నాడు. నా బలం అతని బలానికి సమానం కాదు; విశేషించి ఈరోజు అతడు రాజు, క్షత్రియుడు, భూపతి; కాబట్టి బలవంతుడు. ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో కిక్కిరిసి, ఏనుగులపై ధ్వజాలతో నిండిన ఇతని ఈ అక్షౌహిణి సంపూర్ణంగా ఉంది; దానివల్ల ఇతడు మరింత బలవంతుడు.’ ఇక్కడ ముని నిర్వేదం పిరికితనం కాదు, తపస్వికి సహజమైన అహింసానిష్ఠ: అతనికి బలం తెలుసు, కానీ తానే దెబ్బతీయాలనుకోడు. ‘నిన్ను విడిచిపెట్టడం లేదు’ అని మొదటే చెబుతాడు, తరువాత కారణం చెబుతాడు: ప్రీతి వేరు, అసామర్థ్యం వేరు అనే వివేకం. ‘అక్షౌహిణి’ అనే పదంతో లౌకికబలపు పరాకాష్ఠ చెప్పబడింది, అది తరువాత బ్రహ్మబలంతోనే భంగమవుతుంది.
అలా చెప్పబడిన, మాటల మర్మం తెలిసిన ఆ గోవు అతులమైన కాంతిగల బ్రహ్మర్షికి వినయంగా బదులిచ్చింది: ‘క్షత్రియుని బలాన్ని బలమని చెప్పరు; బ్రాహ్మణులే మరింత బలవంతులు. బ్రహ్మర్షీ, బ్రహ్మబలం దివ్యమైనది, క్షాత్రబలం కంటే బలవత్తరమైనది.’ ఇదే ఈ సర్గకు బీజవాక్యం; దీని నుండే విశ్వామిత్రుడు బ్రాహ్మణ్యాన్ని సాధించడానికి చేసిన దీర్ఘ తపఃకథ సాగుతుంది. గోవు భక్తురాలు మాత్రమే కాదు, ‘వచనజ్ఞ’ కూడా: యజమాని శోకాన్ని విని అతని సిద్ధాంతంతోనే అతనికి బోధిస్తోంది. వినయంతో కూడిన దృఢత: ఇదే ఉత్తమమైన ప్రతివాదం.
‘మీ బలం అప్రమేయం; మీకంటే అధికంగా బలవంతుడు ఎవడూ లేడు. మహావీర్యుడైన విశ్వామిత్రునికి కూడా మీ తేజస్సు సమీపింపరానిది. మహాతేజస్వీ, మీ బ్రహ్మబలంతో నిండిన నన్నే నియోగించండి; ఆ దురాత్ముని దర్పాన్నీ బలాన్నీ ప్రయత్నాన్నీ నేను నాశనం చేస్తాను.’ ఈ విధంగా శక్తి తానై దెబ్బతీయదు, నియోగం కోసమే వేచి ఉంటుంది; బ్రహ్మబలానికి మర్యాద ఇదే. అంతేకాక ‘దర్పం, బలం, యత్నం’ అనే మూడు పదాలే రాజు సాధనాలన్నిటినీ సూచిస్తాయి; వాటిలో దర్పమే మొదట లెక్కింపబడింది, ఎందుకంటే మిగిలినవి దానినుండే నడుస్తాయి.
ఆమె అలా అనగా మహాయశస్వి వసిష్ఠుడు ‘శత్రుబలాన్ని పీడించే బలాన్ని సృష్టించు’ అన్నాడు. అతని ఆ మాట విని సురభి అలాగే సృష్టించింది; ఆమె ‘హుం’ అనే అంబారవం నుండి వందలాది పహ్లవులు పుట్టారు. విశ్వామిత్రుడు చూస్తుండగానే వారు అతని సమస్త సైన్యాన్నీ నాశనం చేశారు. దానితో ఆ రాజు పరమ క్రుద్ధుడై, కోపంతో విప్పారిన కన్నులు గలవాడయ్యాడు. ఇక్కడ ‘పశ్యతః’ (చూస్తుండగానే) అనే పదం మర్మస్పర్శి: రాజు తన కళ్ళతోనే తన సేన వినాశాన్ని చూస్తున్నాడు, ఏమీ చేయలేకపోతున్నాడు. ‘హుంభారవం’ అంటే గోవు గర్జన; దానినుండే యోధులు పుడుతున్నారు: శస్త్రంతో కాదు, మంత్రంతో కాదు, కేవలం నాదంతో. ‘కోపంతో విప్పారిన కన్నులు గలవాడు’ అనేది రాజు చిత్రం: బాహ్యబలం క్షీణించినవానికి కోపం మాత్రమే మిగులుతుంది.
అతడు రకరకాల శస్త్రాలతో పహ్లవులను నాశనం చేశాడు. విశ్వామిత్రునిచేత పీడింపబడిన వందలాది పహ్లవులను చూసి ఆ గోవు మళ్ళీ యవనులతో కలిసిన ఘోరమైన శకులను సృష్టించింది. యవనులతో కలిసిన ఆ శకులతో భూమి అంతా నిండిపోయింది. ఈ విధంగా రెండవసారి సృష్టి: సృష్టిశక్తి అక్షయమైనది, శస్త్రబలం మాత్రం పరిమితమైనది. రాజు ఎంత చంపుతాడో ఆమె అంత సృష్టిస్తుంది; కాబట్టి యుద్ధానికి అంతం కనిపించదు. ‘ఉచ్చావచైః శస్త్రైః’ (రకరకాల శస్త్రాలతో) అనే పదంతో రాజు సమస్త శస్త్రాలనూ ప్రయోగించాడని సూచింపబడింది, అయినా అతడు జయించడు.
ప్రభావశాలులు, మహావీర్యులు అయిన వారు బంగారు కేసరాల వంటి కాంతి గలవారు, వాడియైన ఖడ్గాలూ పట్టిసాలూ ధరించినవారు, బంగారు రంగు వస్త్రాలు ధరించినవారు. ప్రజ్వలించే అగ్నుల్లాంటి వారిచేత ఆ సైన్యమంతా దహించబడింది. అప్పుడు మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు అస్త్రాలను ప్రయోగించాడు; వాటితో ఆ యవనులు, కాంభోజులు, బర్బరులు కలవరపడ్డారు. సర్గ ఇక్కడే ముగుస్తుంది: జయంతో కాదు, పరాజయంతో కాదు, రెండు బలాల సమారంభంతో. తరువాతి సర్గలో గోవు మళ్ళీ యోగబలంతో కాంభోజులను, బర్బరులను, యవనులను, కిరాతులను సృష్టిస్తుంది, విశ్వామిత్రుని వందమంది పుత్రులు వసిష్ఠుని హుంకారంతోనే భస్మమవుతారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥