॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 53వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

శబలను యాచించడం

కామధేనువు అన్నపానాలను కురిపించడం, సైన్యంతో కూడిన విశ్వామిత్రునికి తృప్తి, గోరత్నాన్ని యాచించడం, వసిష్ఠుని దృఢమైన తిరస్కారం

గత సర్గలో వసిష్ఠుడు శబలను పిలిచి ‘సైన్యంతో కూడిన విశ్వామిత్రుని సత్కారం కోసం షడ్రసాలతో కూడిన అన్నపానాలను సృష్టించు’ అని ఆజ్ఞాపించాడు. ఈ సర్గ ఆ ఆజ్ఞ ఫలాన్ని చూపుతుంది. శత్రుసూదనా, వసిష్ఠుడు అలా చెప్పగా ఆ కామధేనువు శబల ఎవరెవరికి ఏది కోరికో అది అలాగే సమకూర్చింది; ఎవరి కోరికా తీరకుండా మిగలలేదు. చెరకు, తేనె, పేలాలు, మైరేయాలు, శ్రేష్ఠమైన ఆసవాలు, మహావిలువైన పానీయాలు, రకరకాల భక్ష్యాలు ఆమెనుండి పుట్టాయి. ఇక్కడ గమనించాలి: కామధేనువు పాలు మాత్రమే ఇవ్వదు, యజ్ఞానికీ అతిథిసత్కారానికీ కావలసిన సమస్త సామగ్రినీ సమకూరుస్తుంది; అందుకే ఆమె ‘కామధుక్’ (కోరినది పిదికేది) అని నిర్దేశింపబడుతుంది.

అక్కడ వేడివేడి అన్నం పర్వతాల్లాంటి రాశులుగా ఏర్పడింది; రుచికరమైన అన్నాలు, పప్పులు, పెరుగు కాలువలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి. నానావిధ మధురరసాలతో, ఖాండవాలతో (మిఠాయిలతో) నిండిన వేలాది భోజనపాత్రలు, బెల్లంతో చేసిన పదార్థాలు సిద్ధమయ్యాయి. ఇక్కడ కవి అతిశయ వర్ణనతో ఆతిథ్యపు ఔదార్యాన్ని చూపుతున్నాడు: అన్నరాశులు పర్వతాల్లా ఎత్తుగా ఉన్నాయి, పెరుగు కాలువలా ప్రవహిస్తోంది. దీనితో శబల ఇచ్చేది మానవసంపద కాదు, దైవసంపద అని సూచింపబడుతోంది; ఈ దైవసంపదే తరువాత విశ్వామిత్రుని లోభానికి బీజమవుతుంది.

అదంతా మిక్కిలి సంతుష్టమై, హృష్టపుష్టులైన జనులతో నిండి ఉంది. రామా, విశ్వామిత్రుని సమస్త సైన్యమూ వసిష్ఠునిచేత చక్కగా తృప్తిపరచబడింది. ఇక్కడ ‘సుతర్పితమ్’ (చక్కగా తృప్తిపరచబడినది) అనే పదం సారభూతమైనది: కేవలం భోజనం పెట్టబడడం కాదు, ఆత్యంతిక తృప్తికి చేర్చబడడం. ఎంత సేన ఉందో అంతమందీ ఒక్క ధేనువుచేతనే సంతోషపరచబడ్డారు; ఇదే ఆమె మాహాత్మ్యం; కానీ కథ మలుపు తిరిగే బిందువు సరిగ్గా ఇక్కడే దాగి ఉంది.

రాజర్షి విశ్వామిత్రుడు కూడా అప్పుడు హృష్టపుష్టుడయ్యాడు; ఆ రాజు శ్రేష్ఠమైన అంతఃపురంతో, బ్రాహ్మణులతో, పురోహితునితో, అమాత్యులతో, మంత్రులతో, సేవకులతో కలిసి పూజింపబడ్డాడు. పరమ హర్షంతో కూడి అతడు వసిష్ఠునితో ఈ మాట అన్నాడు. కవి ఇక్కడ పూజింపబడినవారి వరుసను లెక్కిస్తున్నాడు: అంతఃపురం, బ్రాహ్మణులు, పురోహితుడు, అమాత్యులు, మంత్రులు, సేవకులు; దీనితో వసిష్ఠుని ఆతిథ్యంలో ఎవరూ విడువబడలేదని సూచింపబడుతుంది. కానీ పూజింపబడినా రాజుకు తృప్తి కలగదు; అతని దృష్టి ధేనువుపై పడుతుంది.

అతడు అన్నాడు: ‘బ్రహ్మర్షీ, పూజార్హులైన మీచేత నేను పూజింపబడ్డాను, చక్కగా సత్కరింపబడ్డాను. వాక్యవిశారదా, వినండి; ఒక మాట చెబుతాను.’ ఇక్కడ వసిష్ఠుడే పూజకు పాత్రుడని రాజు తానే అంగీకరిస్తున్నాడు, అయినా అతనిచేతనే తాను పూజింపబడ్డాడు. కానీ ఈ మాట రాబోయే యాచనకు ఉపక్రమం కూడా: మొదట ప్రశంస, తరువాత ప్రార్థన అనేది లోకరీతి.

‘లక్ష గోవులకు బదులుగా శబలను నాకు ఇవ్వండి. భగవాన్, ఇది ఒక రత్నం; రత్నాలు రాజుకు చెందుతాయి. కాబట్టి శబలను నాకు ఇవ్వండి; ద్విజా, ధర్మం ప్రకారం ఇది నాదే.’ ఇక్కడ విశ్వామిత్రుని తర్కాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి: రాజ్యంలో ఏ రత్నం పుట్టినా అది రాజుకు చెందుతుందని రాజనీతి విధి; ఆ విధిని అతడు ఆశ్రమధేనువుకు కూడా వర్తింపజేస్తున్నాడు. కానీ ఆశ్రమం రాజ్యం కాదు, ధేనువు ఖజానాలోని రత్నం కాదు; అతని భ్రమ ఇక్కడే ఉంది. అలా చెప్పబడిన భగవానుడు, మునిపుంగవుడు అయిన వసిష్ఠుడు బదులివ్వడానికి సిద్ధమయ్యాడు.

ధర్మాత్ముడైన వసిష్ఠుడు రాజుకు బదులిచ్చాడు: ‘రాజా, లక్షకు గానీ, వందకోట్ల గోవులకు గానీ, వెండిరాశులకు గానీ నేను శబలను ఇవ్వను. శత్రుదమనా, ఈమె నా దగ్గరనుండి విడువదగినది కాదు.’ ముని సమాధానం సంక్షిప్తమైనది, దృఢమైనది. వెలకు కొనగలిగేది వస్తువు; ధర్మంలో అంగమైనది వస్తువు కాదు. రెండు దృష్టులకూ మూలభేదం ఇదే: రాజు వెలను లెక్కిస్తాడు, ముని సంబంధాన్ని లెక్కిస్తాడు.

‘ఆత్మనిగ్రహం గల పురుషునికి కీర్తి ఎలా శాశ్వతమో, అలా శబల నాకు శాశ్వతమైనది. హవ్యం, కవ్యం, ప్రాణయాత్ర ఈమెపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి. అగ్నిహోత్రం, బలి, హోమం, స్వాహాకార వషట్కారాలు, వివిధ విద్యలు ఈమెపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి. రాజర్షీ, ఇదంతా ఈమెపైనే ఆధారపడి ఉంది, ఇందులో సందేహం లేదు. సత్యంగా ఈమే నా సర్వస్వం, ఈమే నాకు తృప్తినిచ్చేది.’ ఇక్కడ ముని ధేనువు విలువను ద్రవ్యంతో కాదు, కర్మతో కొలుస్తున్నాడు. దేవతలకు హవ్యం, పితరులకు కవ్యం, తనకు ప్రాణయాత్ర: మూడూ ఈమెలోనే నిబద్ధమై ఉన్నాయి. కాబట్టి శబలను విడువడం వసిష్ఠుని సమగ్ర ధర్మజీవితాన్ని విడువడమే అవుతుంది.

‘రాజా, అనేక కారణాల వల్ల నేను నీకు శబలను ఇవ్వను.’ వసిష్ఠుడు అలా అనగా వాక్యవిశారదుడైన విశ్వామిత్రుడు అప్పుడు మరింత ఆవేశంతో ఈ మాట అన్నాడు: ‘బంగారు నడికట్లు, కంఠాభరణాలు కలిగి, బంగారు అంకుశాలతో అలంకరింపబడిన పద్నాలుగు వేల ఏనుగులను నీకు ఇస్తాను; నాలుగేసి తెల్లగుర్రాలు పూన్చిన బంగారు రథాలను కూడా...’ ‘సంరబ్ధతరమ్’ (మరింత ఆవేశంతో) అనే పదంతో మైత్రి మెల్లమెల్లగా వివాదం వైపు సాగుతోందని కవి సూచిస్తున్నాడు. దానాల జాబితా పెరుగుతూ ఉంది: ఏనుగులు, రథాలు, గుర్రాలు, గోవులు, రత్నాలు; కానీ సంఖ్య పెరిగినకొద్దీ యాచకుని దైన్యం కూడా బయటపడుతుంది.

‘చిరుగంటలతో అలంకరింపబడిన ఎనిమిది వందల (రథాలను) నీకు ఇస్తాను; సువ్రతా, మంచి దేశాలలో పుట్టిన, మంచి జాతికి చెందిన, మహాబలం గల పదకొండు వేల గుర్రాలను నీకు ఇస్తాను. నానావర్ణాలుగా విభజింపబడిన, యౌవనంలో ఉన్న ఒక కోటి గోవులను ఇస్తాను; శబలను నాకు ఇవ్వండి. ద్విజోత్తమా, ఎన్ని రత్నాలు గానీ బంగారం గానీ మీరు కోరితే అంతా మీకు ఇస్తాను; శబలను నాకు ఇవ్వండి.’ ఇక్కడ ‘దీయతాం శబలా మమ’ (శబలను నాకు ఇవ్వండి) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; ఈ పునరావృత్తే రాజు మనసులో స్థిరపడిన పట్టుదలను సూచిస్తుంది. సమస్త రాజ్యాన్నైనా ఇవ్వడానికి అతడు సిద్ధం, కేవలం ధేనువును కోరుతున్నాడు.

ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుడు అలా అనగా భగవాన్ వసిష్ఠుడు అన్నాడు: ‘రాజా, ఏ విధంగానూ శబలను ఇవ్వను. ఇదే నా రత్నం, ఇదే నా ధనం, ఇదే నా సర్వస్వం, ఇదే నా జీవితం.’ నాలుగు ‘ఏతదేవ’ (ఇదే) అనే పదాలతో ముని తన పట్టును దృఢపరుస్తున్నాడు. రాజు రత్నాలతో ప్రలోభపెడుతున్నాడు, ముని మాత్రం అంటున్నాడు: నా రత్నం ఈమే; కాబట్టి నీ రత్నాలతో ఏమి పని? ‘జీవితమ్’ అనే చివరి పదం అన్నిటికంటే బరువైనది: ధేనువును విడువడం మరణంతో సమానమని ముని అభిప్రాయం.

‘దర్శం, పౌర్ణమాసం, సమృద్ధమైన దక్షిణలు గల యజ్ఞాలు, వివిధ క్రియలు: రాజా, ఇదే నాకు సర్వం. నా క్రియలన్నిటికీ ఈమే మూలం, ఇందులో సందేహం లేదు. ఎక్కువ ప్రలాపంతో ఏమి పని? కామధేనువును ఇవ్వను.’ అని చెప్పి ముని సంవాదాన్ని ముగిస్తాడు. సర్గ ఇక్కడే విరమిస్తుంది: కలహం లేదు, శాపం లేదు, కేవలం దృఢమైన నిషేధం. కానీ ఈ నిషేధమే తరువాతి సర్గలోని బలాత్కారానికీ, ఆ తరువాత విశ్వామిత్ర వసిష్ఠుల దీర్ఘవైరానికీ మూలం. కవి ఇక్కడ రెండు ధర్మాలను ఎదురెదురుగా నిలుపుతున్నాడు: రాజు అధికారధర్మం, తపస్వి ఆశ్రమధర్మం; వీటి సంఘర్షణ నుండే విశ్వామిత్రుని బ్రహ్మర్షిత్వ యాత్ర ప్రారంభమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి