సర్గ
వసిష్ఠుని ఆతిథ్యం, శబలను పిలవడం
విశ్వామిత్రుని ప్రణామం, ఆసనమివ్వడం, ఫలమూలాల ఉపహారం, వసిష్ఠుని కుశలప్రశ్నలు, ఆతిథ్యానికి ఆహ్వానం, విశ్వామిత్రుని అంగీకారం, చిత్రవర్ణ ధేనువు శబలను పిలవడం, షడ్రసభోజనాన్ని సృష్టించమని ఆదేశం
గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు అక్షౌహిణీ సేనతో భూమిని చుట్టివస్తూ రెండవ బ్రహ్మలోకంలా ఉన్న వసిష్ఠుని ఆశ్రమస్థలాన్ని చూశాడు. ఈ సర్గలో అక్కడి ఆతిథ్యం వర్ణింపబడుతుంది. ఆ ఆశ్రమాన్ని చూసి మహాబలుడైన విశ్వామిత్రుడు పరమ ప్రీతి చెందాడు; వీరుడైన రాజు అయినా వినయంతో జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠునికి ప్రణమిల్లాడు. మహాత్ముడు, భగవానుడు అయిన వసిష్ఠుడు ‘నీకు స్వాగతం’ అని చెప్పి అతనికి ఆసనాన్ని చూపించాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: రాజు తపస్వికి ప్రణమిల్లుతాడు, తపస్వి రాజును అతిథిగా భావిస్తాడు; ఇద్దరూ తమ తమ ధర్మమర్యాదను అతిక్రమించకుండా ఉన్నారు. ఈ శాంతియే తరువాతి సర్గలో భంగమవుతుంది.
కూర్చున్న ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రునికి మునిశ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుడు యథాన్యాయంగా ఫలమూలాలు సమర్పించాడు. రాజశ్రేష్ఠుడు ఆ పూజను స్వీకరించి వసిష్ఠుని తపస్సు, అగ్నిహోత్రం, శిష్యుల కుశలాన్ని అడిగాడు. మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు అప్పుడు వృక్షసముదాయం కుశలాన్ని కూడా అడిగాడు; వసిష్ఠుడు ‘అంతటా కుశలమే’ అని రాజశ్రేష్ఠునితో చెప్పాడు. ఇక్కడ ఆశ్రమధర్మం సూచింపబడుతోంది: తాపసుని కుశలం ధనంతో, సేనతో కాదు, తపస్సుతో, అగ్నిహోత్రంతో, శిష్యులతో, వృక్షాలతో కొలవబడుతుంది; ఆశ్రమంలో చెట్లు కూడా కుటుంబసభ్యుల్లా గణింపబడతాయి. అంతేకాక ‘యథాన్యాయమ్’ అనే పదంతో ముని యాదృచ్ఛికంగా ఉపచారం చేయడని, గృహ్యసూత్రాలలో చెప్పిన క్రమాన్ని అనుసరిస్తాడని సూచింపబడుతుంది: ఆసనం, అర్ఘ్యం, పాద్యం, ఫలమూలాలు. విశ్వామిత్రుడు కూడా పూజను స్వీకరించి మౌనంగా ఉండడు, తిరిగి ప్రశ్నించడంతో ఆతిథేయుని పట్ల ఆదరాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు; ఇద్దరు సత్పురుషుల సమాగమంలో శిష్టాచారం ఇదే.
తరువాత బ్రహ్మ కుమారుడు, మహాతపస్వి, జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు అయిన వసిష్ఠుడు సుఖంగా కూర్చున్న రాజు విశ్వామిత్రుని అడిగాడు: ‘రాజా, నీకు కుశలమేనా? ధార్మికా, నీవు ధర్మంతో ప్రజలను రంజింపజేస్తూ రాజవృత్తంతో వారిని పాలిస్తున్నావా? నీ సేవకులు చక్కగా పోషింపబడుతున్నారా, నీ శాసనంలో నిలుస్తున్నారా? శత్రుసూదనా, నీ శత్రువులందరూ జయింపబడ్డారా? పరంతపా, నరవ్యాఘ్రా, అనఘా, నీ సైన్యాలలో, కోశాలలో, మిత్రులలో, పుత్రపౌత్రులలో కుశలమేనా?’ ఈ ప్రశ్నలు రాజు కుశలం కేవలం శరీరానికి సంబంధించినది కాదని, రాజ్యాంగాలకు సంబంధించినదని చూపుతాయి. స్వామి, అమాత్యులు, కోశం, దండం, మిత్రులు అనే నీతిశాస్త్రోక్తమైన రాజ్యాంగాల క్రమం ఇక్కడ అనుసరింపబడింది; తాపసునికి కూడా రాజధర్మం తెలుసునని సూచింపబడుతోంది. వసిష్ఠుడు ఇక్ష్వాకుల కులగురువు; కాబట్టి అతని నోట రాజనీతికి సంబంధించిన ఈ ప్రశ్నలు సహజమైనవి. ‘కచ్చిత్’ అనే నిపాతం మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగింపబడింది; అది ఇష్టమైనది జరగాలనే ఆశంసను సూచిస్తుంది, సందేహాన్ని కాదు. ఇక్కడ విశ్వామిత్రుడు ఇంకా రాజే, బ్రహ్మర్షి కాదు; అతని పరిచయం సేనతో, కోశంతో, మిత్రులతో, పుత్రపౌత్రులతో జరుగుతుంది. రాజోచితమైన ఈ స్థితే తరువాతి సర్గలలో తపస్సుతో పరివర్తన చెందుతుంది.
మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు వినయశీలుడైన వసిష్ఠునికి ‘అంతటా కుశలమే’ అని బదులిచ్చాడు. తరువాత ధర్మిష్ఠులైన వారిద్దరూ చాలాసేపు ఆ కథలు చెప్పుకున్నారు; పరమ ఆనందంతో పరస్పరం ప్రీతి చెందారు. సంభాషణ చివర భగవాన్ వసిష్ఠుడు నవ్వుతున్నట్లుగా విశ్వామిత్రునితో ఈ మాట అన్నాడు. ‘ప్రహసన్నివ’ (నవ్వుతున్నట్లుగా) అనే పదంతో ముని సౌమ్యతా, ఆతిథ్యపు సహజత్వమూ సూచింపబడ్డాయి: అక్కడ లాంఛనప్రాయమైన బలవంతం లేదు, స్నేహం ఉంది. ‘సుచిరం కాలమ్’ (చాలాసేపు) అనే పదంతో సంభాషణ దీర్ఘత చెప్పబడింది; దానితో వారిద్దరూ పరస్పరం ప్రీతులయ్యారు. ఇక్కడ కవి విశేషంగా చూపుతున్నాడు: ఆరంభంలో బ్రాహ్మణ క్షత్రియుల మధ్య ఏ విరోధమూ లేదు, పరమానందమూ స్నేహమూ ఉన్నాయి. ముందు పుట్టబోయే విరోధం పూర్వవైరం వల్ల కాదు, ఒక్క ధేనువుపై లోభం వల్ల పుడుతుంది: ఇది గమనించదగినది.
‘మహాబలా, నీకూ, అప్రమేయుడవైన నీ ఈ సైన్యానికీ ఆతిథ్యం ఇవ్వాలని కోరుతున్నాను; నా నుండి యథోచితంగా స్వీకరించు. నేను చేసే ఈ సత్కారాన్ని మీరు స్వీకరించండి. రాజా, నీవు అతిథులలో శ్రేష్ఠుడవు, ప్రయత్నపూర్వకంగా పూజింపదగినవాడవు.’ ఇక్కడ ముని రాజుకు మాత్రమే కాదు, సమస్త సైన్యానికీ ఆతిథ్యాన్ని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు; గృహస్థునికి అతిథిసత్కారం పరమధర్మం, అది శక్తిని బట్టి కాక శ్రద్ధను బట్టి చేయబడుతుంది. ‘అప్రమేయస్య’ (అప్రమేయుడవైన) అనే పదంతో ముని రాజు అపరిమిత ప్రభావాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు.
అలా చెప్పబడిన మహాబుద్ధిమంతుడు విశ్వామిత్రుడు బదులిచ్చాడు: ‘మీ పూజావాక్యంతోనే నాకు అంతా జరిగిపోయింది. భగవాన్, మీ ఆశ్రమంలో ఉన్న ఫలమూలాలతో, పాద్యంతో, ఆచమనీయంతో, మీ దర్శనంతో పూజార్హులైన మీచేత నేను అన్నివిధాలా చక్కగా పూజింపబడ్డాను. మహాప్రాజ్ఞా, మీకు నమస్కారం; వెళ్ళివస్తాను; మైత్రీపూర్వకమైన దృష్టితో నన్ను చూడండి.’ ఇక్కడ విశ్వామిత్రుని వినయమూ ఔదార్యమూ కనిపిస్తాయి: అతడు స్వల్పంతోనే తృప్తి చెందాడు, ఆశ్రమవాసిపై భారం మోపాలనుకోడు; ‘మీ దర్శనంతోనే పూజ సంపన్నమైంది’ అనే అతని మాట ఆతిథ్యపు సూక్ష్మతత్త్వాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది. ‘కృతమ్’ అనే ఒక్క పదంతో అతడు అంతా ముగిస్తాడు: ‘చాలు, ఇంక అక్కర్లేదు’ అని భావం. అయినా అతని మాటలో ఏ కాఠిన్యమూ లేదు; ‘మైత్రేణ చక్షుషా మామ్ ఈక్షస్వ’ (మైత్రీదృష్టితో నన్ను చూడండి) అనే చివరి మాటతో అతడు ముని స్నేహాన్నే యాచిస్తున్నాడు.
అలా అంటున్న రాజును ఉదారబుద్ధి, ధర్మాత్ముడు అయిన వసిష్ఠుడు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆహ్వానించాడు. అప్పుడు గాధిపుత్రుడు ‘సరే’ అని వసిష్ఠునికి బదులిచ్చాడు: ‘మునిపుంగవా, మీకు ఎలా ప్రియమో అలాగే కానీ.’ ఇదే కథకు సంధి. విశ్వామిత్రుడు వెళ్ళిపోయి ఉంటే శబలను చూసేవాడు కాడు, ఆమెపై లోభంతో బ్రాహ్మణ క్షత్రియుల మధ్య గొప్ప విరోధం పుట్టేది కాదు. ఈ అంగీకారంతో రాబోయే ప్రసంగమంతా నడుస్తుంది. ‘బాఢమ్’ (సరే) అనే పదం సమ్మతిని సూచించే నిపాతం; దానితో పాటు ‘మీకు ఎలా ప్రియమో అలా’ అనే మాటతో రాజు తన ఇష్టాన్ని ముని ఇష్టంలోనే నిలుపుతున్నాడు.
అతడు అలా అనగా జపం చేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుడు ప్రీతుడై, పాపాలు పోగొట్టిన, చిత్రవర్ణం గల శబల అనే హోమధేనువును పిలిచాడు. ‘శబలా, త్వరగా రా, రా, నా మాట విను. సైన్యంతో కూడిన ఈ రాజర్షికి సత్కారం చేయాలని నిశ్చయించాను; మహావిలువైన భోజనంతో నా సత్కారాన్ని ఏర్పాటు చేయి.’ ఇక్కడ మొదటిసారిగా శబల కథలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఆమె కామధేనువు: ఏది కోరితే అది పిదుకుతుంది; వసిష్ఠుని హవ్యం, కవ్యం, ప్రాణయాత్ర, అగ్నిహోత్రం ఆమెపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయని తరువాతి సర్గలో తెలుస్తుంది.
‘దివ్యమైన కామధేనువా, షడ్రసాలలో ఎవరెవరికి ఏది ఇష్టమో అదంతా యథేచ్ఛగా నా కోసం కురిపించు. రసంతో, అన్నంతో, పానీయాలతో, లేహ్యాలతో (నాకేవి), చోష్యాలతో (జుర్రేవి) కూడిన అన్నరాశి నంతటినీ సృష్టించు, శబలా, త్వరపడు.’ ఈ ఆదేశంతో సర్గ ముగుస్తుంది. తరువాతి సర్గలో శబల ఆ సృష్టి, దానితో సైన్యానికి తృప్తి, ఆ తరువాత విశ్వామిత్రునికి ఆమెపై లోభం, లక్ష గోవులకు బదులుగా ఆమెను యాచించడం, వసిష్ఠుని దృఢమైన తిరస్కారం వర్ణింపబడతాయి. ‘సృజస్వ’ (సృష్టించు), ‘త్వర’ (త్వరపడు) అనే రెండు ఆజ్ఞలతో సర్గ ముగుస్తుంది, దానితో కథాగతి వేగవంతమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥