సర్గ
శతానందుని ప్రశ్నలు, విశ్వామిత్ర చరిత్ర ఆరంభం
శతానందుని రోమాంచం, అహల్యను గురించి ప్రశ్నలు, విశ్వామిత్రుని సమాధానం, రామునికి అభినందనం, కుశవంశ కథ, విశ్వామిత్రుని భూపర్యటన, వసిష్ఠాశ్రమ దర్శనం
గత సర్గలో విశ్వామిత్రుడు జనకునికి రామలక్ష్మణుల వృత్తాంతమంతా నివేదించి విరమించాడు. ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుని ఆ మాట విని గౌతముని జ్యేష్ఠపుత్రుడు, మహాతేజస్వి, మహాతపస్వి అయిన శతానందుడు పులకించిపోయాడు. తపస్సుతో ప్రకాశించే కాంతిగల అతడు రాముని దర్శనం మాత్రంతోనే పరమ విస్మయానికి లోనయ్యాడు. సుఖంగా కూర్చొని ఉన్న ఈ రాజపుత్రులను చూసి అతడు అప్పుడు మునిశ్రేష్ఠుడైన విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: శతానందుడు అహల్య కుమారుడే; కాబట్టి రాముని దర్శనంతో అతనికి కలిగిన హర్షం కేవలం శిష్టాచారం కాదు, తల్లిని ఉద్ధరించినవాని పట్ల సహజమైన కృతజ్ఞతాభావం. పులకలే అతని అంతఃకరణానికి సాక్షి; మాటకు ముందే శరీరం సమాధానం ఇస్తుంది. గత సర్గలో జనకసభలో జరిగిన వర్ణనే ఇక్కడ శతానందుని ప్రశ్నరూపంలో మళ్ళీ తెరుచుకుంటుంది. ‘ఏతౌ’ (వీరిద్దరూ) అనే పదంతో ఇద్దరు సోదరులూ నిర్దేశింపబడ్డారు, కానీ విస్మయానికి కారణం రాముడే; జనకసభలో రామునికి లభించిన మొదటి ఆదరాన్ని ఈ సర్గే చూపుతుంది.
శతానందుడు అడుగుతున్నాడు: ‘మునిశార్దూలా, దీర్ఘ తపస్సు చేసిన నా యశస్విని అయిన తల్లి రాజపుత్రునికి కనిపించిందా? మహాతేజస్వీ, సర్వప్రాణులకూ పూజార్హుడైన రామునికి ఆమె వన్యమైన ఉపహారాలతో పూజ సమర్పించిందా? దేవుడు నా తల్లి పట్ల చేసిన దుష్కార్యమైన ఆ పురాతన వృత్తాంతం కూడా రామునికి చెప్పబడిందా?’ ఈ ప్రశ్నలలో మూడు భావాలు వరుసగా కనిపిస్తాయి: తల్లి దర్శనం, ఆమె పూజ చేయడం, ఆమె కథ వెల్లడికావడం. పుత్రుడు తల్లి శాపమోక్షాన్ని మాత్రమే కాదు, ఆమె పునఃప్రతిష్ఠను కూడా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. ‘దురనుష్ఠితమ్’ (దుష్కార్యంగా చేయబడినది) అనే పదంతో దోషం దేవునిదే, అహల్యది కాదు అని కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు; పుత్రుని నోటితోనే తల్లి నిర్దోషి అని స్థాపింపబడింది. ‘తపోదీర్ఘమ్ ఉపాగతా’ (దీర్ఘ తపస్సు చేసినది) అనే పదంతో అహల్య దీర్ఘ ప్రాయశ్చిత్తం గుర్తుచేయబడింది; పుత్రుడు దానిని మరచిపోలేడు.
అతడు మళ్ళీ అడుగుతున్నాడు: ‘కౌశికా, మీకు శుభమగుగాక; రాముని దర్శనం తరువాత నా తల్లి గురువుతో (నా తండ్రితో) కలిసిందా? కుశికపుత్రా, నా గురువు రాముని పూజించాడా, మహాత్ముడైన అతని పూజను పొంది రాముడు ఇక్కడికి వచ్చాడా? ఇక్కడికి వచ్చిన, పూజింపబడిన రాముడు ప్రశాంతమైన మనస్సుతో నా గురువుకు అభివాదం చేశాడా?’ ఈ ప్రశ్నల వరుస పుత్రుని హృదయాన్ని చూపుతుంది: తల్లిదండ్రుల పునర్మిలనం గురించి వినాలని అతడు అత్యంత ఉత్సుకుడై ఉన్నాడు. ‘శాంతేన మనసా’ (ప్రశాంత మనస్సుతో) అనే విశేషణం రాముని స్వభావాన్నే సూచిస్తుంది; శాపం నుండి విడిపించినవాడైనా అతడు గర్వం లేకుండా గురువుకు ప్రణమిల్లుతాడు. ఈ విధంగా శతానందుడు ఆరు ప్రశ్నలతో అహల్యాకథలో మిగిలిన భాగమంతటినీ సంగ్రహిస్తున్నాడు. అన్ని ప్రశ్నలలోనూ ‘అపి’ అనే (ప్రశ్నార్థక) శబ్దం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; దానితో ఆతురతే వ్యక్తమవుతుంది.
అతని ఆ మాట విని వాక్యజ్ఞుడైన మహాముని విశ్వామిత్రుడు వాక్యకోవిదుడైన శతానందునికి బదులిచ్చాడు: ‘మునిశ్రేష్ఠా, ఏదీ విడిచిపెట్టబడలేదు; చేయవలసినది నేను చేశాను. భార్గవునితో (జమదగ్నితో) రేణుక కలిసినట్లు, మునితో అతని పత్ని కలిసింది.’ ఈ సంక్షిప్త సమాధానమే సంపూర్ణం: కార్యం సిద్ధించింది, దంపతులు మళ్ళీ కలిశారు. ‘నాతిక్రాంతమ్’ (ఏదీ అతిక్రమింపబడలేదు) అనే పదంతో ధర్మకార్యంలో కాలాతిక్రమం జరగలేదని విశ్వామిత్రుడు సూచిస్తున్నాడు. జామదగ్న్య కథను ఉపమానంగా తీసుకోవడంతో లోకంలో ప్రసిద్ధమైన దృష్టాంతం గుర్తుచేయబడింది: కారణవశాత్తు విడిపోయిన భార్య మళ్ళీ భర్త దగ్గరకు చేరుతుంది అనేది గృహస్థధర్మపు రీతి. రెండే శ్లోకాలతో ఆరు ప్రశ్నలకూ సమాధానం: ఇదే ముని వాక్యజ్ఞత.
ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుని ఆ మాట విని మహాతేజస్వి శతానందుడు రామునితో అన్నాడు: ‘నరశ్రేష్ఠా, నీకు స్వాగతం; రాఘవా, అదృష్టవశాత్తు నీవు అపరాజితుడైన మహర్షి విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని ఇక్కడికి వచ్చావు. ఈ విశ్వామిత్రుడు అచింత్యమైన కర్మలు చేసినవాడు, తపస్సుతో బ్రహ్మర్షి అయినవాడు, అపరిమిత కాంతి గలవాడు, మహాతేజస్వి; ఇతనిని నేను పరమగతిగా ఎరుగుదును.’ ఇక్కడ శతానందుడు రాముని స్వాగతంతో గౌరవిస్తూనే విశ్వామిత్రుని మాహాత్మ్యాన్ని స్థాపిస్తున్నాడు; ఎందుకంటే రాబోయే కథ అంతా అతని చరిత్రే. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదం భాగ్యాన్ని సూచిస్తుంది: ఇలాంటి గురువును పొంది శిష్యుడు ధన్యుడవుతాడు. ‘పరమా గతిః’ (పరమగతి) అనే పదంతో గురువే ఆశ్రయం అనే సిద్ధాంతం చెప్పబడింది. శతానందుడు తానే తపస్వి అయినా విశ్వామిత్రుని పట్ల ఇంతటి శ్రద్ధను కలిగి ఉన్నాడు; దానివల్ల విశ్వామిత్రుని మాహాత్మ్యం రెట్టింపవుతుంది.
‘రామా, భూమిపై నీకంటే ధన్యుడు మరొకడు లేడు; ఎందుకంటే మహాతపస్సు చేసిన కుశికపుత్రుడే నీకు రక్షకుడు.’ తరువాత అతడు కథ ప్రారంభిస్తాడు: ‘మహాత్ముడైన కౌశికుని వృత్తాంతాన్ని నాకు చేతనైనంతగా, యథార్థంగా వినండి; నేను చెబుతాను; నేను చెబుతుండగా విను.’ ఈ మాటతో సర్గ రెండవ అర్ధం ప్రారంభమవుతుంది; ఇక్కడినుండి విశ్వామిత్రుని పూర్వచరిత్ర చెప్పబడుతుంది, అది తరువాతి అనేక సర్గలలో విస్తరిస్తుంది. ‘యథాతత్త్వమ్’ (యథార్థంగా) అనే పదంతో శతానందుడు కేవలం స్తుతి చెప్పనని, యథార్థమే చెబుతానని, రాజుగానూ తపస్విగానూ ఉన్న రెండు దశల సత్యాన్నీ వర్ణిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ఇక్కడ శ్రోత రాముడే, అతడు స్వయంగా క్షత్రియుడు; కాబట్టి క్షత్రియుడై బ్రహ్మర్షిత్వం పొందినవాని కథ అతనికి విశేషంగా ఉపదేశరూపమైనది.
‘ఇతడు పూర్వం ధర్మాత్ముడైన రాజు; దీర్ఘకాలం శత్రుదమనుడు, ధర్మజ్ఞుడు, విద్యావంతుడు, ప్రజల హితంలో నిమగ్నుడు. ప్రజాపతి కుమారుడు కుశుడు అనే రాజు ఉండేవాడు; కుశుని కుమారుడు బలవంతుడు, మిక్కిలి ధార్మికుడు అయిన కుశనాభుడు; కుశనాభుని కుమారుడు గాధి అని విఖ్యాతుడు; గాధి కుమారుడు మహాతేజస్వి, మహాముని అయిన విశ్వామిత్రుడు.’ ఈ విధంగా నలుగురు పురుషులు వంశక్రమంలో చెప్పబడ్డారు. ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుడు ప్రజాపతి వంశంలో పుట్టినా క్షత్రియధర్మంతో రాజ్యం చేశాడు; ఈ ద్వైవిధ్యమే తరువాత బ్రహ్మర్షిత్వ సాధన కోసం అతడు చేసిన సంఘర్షణకు మూలం. ‘ప్రజాహితంలో నిమగ్నుడైన రాజు’ అనే విశేషణాన్ని రాబోయే గర్వం పక్కన నిలిపి చూడాలి. కవి మొదట అతని గుణాలనే లెక్కిస్తాడు, దోషాలను కాదు; ఎందుకంటే పతనం కూడా గుణవంతునిదైతేనే మర్మస్పర్శి అవుతుంది.
మహాతేజస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు భూమిని పాలించాడు; ఆ రాజు అనేక వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేశాడు. ఒకప్పుడు అతడు సైన్యాన్ని సిద్ధం చేసుకొని, అక్షౌహిణీ సేనతో కూడి భూమి అంతటా తిరిగాడు. నగరాలను, రాష్ట్రాలను, నదులను, మహాపర్వతాలను, ఆశ్రమాలను వరుసగా సంచరిస్తూ అతడు (వసిష్ఠాశ్రమానికి) వచ్చాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: రాజు దేశాటనం ధర్మబద్ధమైనదే; ప్రజల స్థితిని తానే స్వయంగా చూడడానికి అతడు బయలుదేరుతాడు. కానీ సేనతో కూడిన రాజు తపోవనంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు బలానికీ తపస్సుకూ మధ్య సంఘర్షణ దాదాపు అనివార్యమవుతుంది. ‘ఆశ్రమాన్’ (ఆశ్రమాలను) అనే పదం నగరాలు, రాష్ట్రాల తరువాత ఉంది; దీనితోనే కవి రాబోయే కథను సూచిస్తున్నాడు. ‘ఆజగామ హ’ (వచ్చాడట) అనే పరోక్షభూత ప్రయోగంతో కథ పురాతనత్వం ద్యోతకమవుతుంది.
అతడు వసిష్ఠుని ఆశ్రమస్థలానికి వచ్చాడు: నానావిధ పుష్పలతలతో వృక్షాలతో కూడినది, నానావిధ మృగగణాలతో నిండినది, సిద్ధచారణులు సేవించేది, దేవదానవ గంధర్వ కిన్నరులతో శోభిల్లేది, ప్రశాంతమైన జింకలతో నిండినది, ద్విజసంఘాలు సేవించేది, బ్రహ్మర్షిగణాలతో కిక్కిరిసినది, దేవర్షిగణాలు సేవించేది, తపశ్చరణతో సిద్ధి పొందిన అగ్నితుల్యులైన మహాత్ములతో కూడినది. ఈ వర్ణన కేవలం శోభ కోసం కాదు; ‘ప్రశాంతహరిణాకీర్ణమ్’ (ప్రశాంతమైన జింకలతో నిండినది) అనే పదంతో అక్కడ మృగాలు కూడా నిర్భయంగా తిరుగుతాయని కవి సూచిస్తున్నాడు; అహింస ఎక్కడ నిలుస్తుందో అక్కడే శాంతి. సేనతో వచ్చిన రాజు ఇలాంటి స్థలంలోకి ప్రవేశించడమే ఇక్కడి సూక్ష్మమైన విరోధం; శస్త్రమూ తపస్సూ ఒకచోట కలుస్తున్నాయి. దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు ఒకచోట శోభిల్లుతున్నారు: తపస్సు ఉన్నచోట వైరం కూడా విశ్రమిస్తుందని ధ్వనిస్తుంది.
ఆ ఆశ్రమం బ్రహ్మతుల్యులైన మహాత్ములతో ఎల్లప్పుడూ నిండి, శోభాయమానంగా ఉండేది; అక్కడ నీటిని మాత్రమే భక్షించేవారు, గాలిని మాత్రమే భక్షించేవారు, రాలిన ఆకులను తినేవారు, పండ్లు దుంపలు తినేవారు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవారు, దోషాలను జయించినవారు, జితేంద్రియులు అయిన ఋషులు, వాలఖిల్యులు జపహోమాలలో నిమగ్నులై నివసించేవారు; ఇతర వైఖానసులతో కూడా అది నలువైపులా శోభిల్లేది. మరొక బ్రహ్మలోకంలా ఉన్న ఆ వసిష్ఠాశ్రమస్థలాన్ని విజేతలలో శ్రేష్ఠుడు, మహాబలుడు అయిన విశ్వామిత్రుడు చూశాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ దర్శనంతోనే ముగుస్తుంది, సంవాదంతో గానీ సంఘటనతో గానీ కాదు. తరువాతి సర్గలో వసిష్ఠుని ఆతిథ్యం, శబల అనే ధేనువు కథ ప్రారంభమవుతాయి; తపోవనపు ఈ సమృద్ధే రాజు మనసులో కోరికను పుట్టిస్తుంది, ఆ కోరిక గొప్ప విరోధానికి బీజమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥