సర్గ
మిథిలలో విశ్వామిత్రునికి సత్కారం, జనకుని జిజ్ఞాస
యజ్ఞవాటిక వద్దకు రావడం, ఏకాంతంలో నివాసం, జనకుడు అర్ఘ్యమిచ్చి సత్కరించడం, రాజకుమారులను గురించి జిజ్ఞాస, విశ్వామిత్రుడు వారిని పరిచయం చేయడం
గత సర్గలో అహల్యకు శాపమోక్షం, గౌతమునితో ఆమె పునస్సమాగమం వర్ణింపబడ్డాయి; దానితో గౌతమాశ్రమ ప్రసంగం ముగిసింది. ఆ తరువాత రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని గౌతమాశ్రమం నుండి ఈశాన్య దిశకు వెళ్ళి జనకుని యజ్ఞవాటికను చేరాడు. ‘పురస్కృత్య’ (ముందుంచుకొని) అనే పదంతో రాజపుత్రులు తమ ఇష్టం వచ్చినట్లు నడవరని, గురువు వెనుకనే నడుస్తారని కవి మళ్ళీ మళ్ళీ సూచిస్తున్నాడు. అక్కడ యజ్ఞ వైభవాన్ని చూసి లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు మునిశార్దూలుడైన విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు: ‘మహాత్ముడైన జనకుని ఈ యజ్ఞసమృద్ధి నిజంగా చక్కనిది.’ ఇక్కడ గమనించాలి: కథాగతి అరణ్యం నుండి నగరం వైపు, రాక్షసవధ నుండి యజ్ఞశాల వైపు మారుతుంది; ధనుర్భంగానికీ సీతాపరిణయానికీ భూమిక ఇక్కడే ప్రారంభమవుతుంది.
రాముడు మళ్ళీ అంటున్నాడు: ‘మహాభాగా, ఇక్కడ నానాదేశాలలో నివసించే, వేదాధ్యయనశీలురైన బ్రాహ్మణులు అనేక వేలమంది కనిపిస్తున్నారు. ఋషుల నివాసాలు కూడా వందలాది బండ్లతో కిక్కిరిసి కనిపిస్తున్నాయి. బ్రహ్మర్షీ, మనం నివసించడానికి తగిన ప్రదేశాన్ని నిర్ణయించండి.’ ఈ వర్ణన యజ్ఞానికి సంబంధించిన లౌకిక చిత్రాన్ని ఎదుట నిలుపుతుంది: వందలాది బండ్లు, శిబిరాలు, దేశదేశాంతరాల నుండి వచ్చిన విద్వాంసులు. రాముని ఈ ప్రార్థన అతని వినయాన్ని సూచిస్తుంది: అతడు తానే స్థలాన్ని తీసుకోడు, రాజును యాచించడు, గురువు నిర్ణయం కోసమే ఎదురుచూస్తాడు. ఇది శిష్యధర్మానికి దృష్టాంతం.
రాముని మాట విని మహాముని విశ్వామిత్రుడు ఏకాంతమైన, నీరు సమృద్ధిగా ఉన్న ప్రదేశంలో నివాసం ఏర్పరిచాడు. ఏకాంతం, నీటికి సమీపం: యజ్ఞకాలంలో తపస్వుల నివాసానికి ఈ రెండే ముఖ్యమైన గుణాలు; అక్కడ సంధ్యావందనానికీ స్నానానికీ సౌకర్యం ఉంటుంది, జనసమ్మర్దం బాధించదు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సలిలాయుతే’ అనే పాఠం ఉంది, అర్థం మాత్రం అదే.
విశ్వామిత్రుడు వచ్చాడని విని నిందారహితుడైన నృపశ్రేష్ఠుడు జనకుడు ఆ క్షణంలోనే పురోహితుడైన శతానందుని ముందుంచుకొని ఎదురువెళ్ళడానికి బయలుదేరాడు. మహాత్ములైన ఋత్విక్కులు కూడా వెంటనే అర్ఘ్యం తీసుకొని వినయంతో హఠాత్తుగా ఎదురువెళ్ళారు. ఇక్కడ రాజు తొందర, పురోహితుని ముందుంచడం, ఋత్విక్కులు వెంట వెళ్ళడం: అంతా శాస్త్రోక్తమైన అతిథిసత్కారానికి లక్షణం. శతానందుడు ఇక్కడ మొదటిసారి పేరుతో ప్రస్తావింపబడ్డాడు; అతడు గౌతమునికీ అహల్యకూ జ్యేష్ఠపుత్రుడు, అతని కథ తరువాతి సర్గలో సాగుతుంది. ఈ విధంగా కవి ఒక్క పదంతోనే రాబోయే సర్గకు బీజం వేస్తున్నాడు.
జనకుడు ధర్మానుసారంగా విశ్వామిత్రునికి ధర్మపూర్వకమైన అర్ఘ్యాన్ని ఇచ్చాడు. మహాత్ముడైన జనకుని ఆ పూజను స్వీకరించి ముని రాజు కుశలాన్నీ, యజ్ఞం నిర్విఘ్నంగా సాగుతోందా అనీ అడిగాడు. తరువాత ఉపాధ్యాయులతో, పురోహితులతో ఉన్న ఆ మునులను కూడా అడిగాడు. పూజను స్వీకరించి తిరిగి ప్రశ్నించడం: ఇదే సత్పురుషుల రీతి; సత్కరింపబడినవాడు కూడా సత్కరించినవాని క్షేమాన్ని అడుగుతాడు. ‘నిరామయమ్’ అనే పదంతో యజ్ఞం విఘ్నరహితంగా ఉందా అనేది ఉద్దేశింపబడింది; ఇదే కాండలో విశ్వామిత్రుని యజ్ఞం రాక్షసులచేత దూషింపబడింది, కాబట్టి ఈ ప్రశ్న కేవలం లాంఛనప్రాయం కాదు.
విశ్వామిత్రుడు ఋషులందరితో యథార్హంగా సంతోషంగా కలుసుకున్నాడు. అప్పుడు రాజు చేతులు జోడించి మునిశ్రేష్ఠునితో అన్నాడు: ‘భగవాన్, ఈ మునిపుంగవులతో కలిసి ఆసనంపై కూర్చోండి.’ జనకుని మాట విని మహాముని కూర్చున్నాడు. ‘యథార్హమ్’ (యోగ్యతకు తగినట్లు) అనే పదం ఇక్కడ మననీయం: సమాగమం యాదృచ్ఛికమైనది కాదు, ప్రతి ఒక్కరి యోగ్యతకు అనుగుణమైనది; సభామర్యాద ఇదే. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యథాన్యాయం తతః సర్వైః’ అనే పాఠం ఉంది.
పురోహితుడు, ఋత్విక్కులు, రాజు మంత్రులతో కలిసి యథాన్యాయంగా ఆసనాలపై చుట్టూ కూర్చున్నారు. వారిని చూసి ఆ రాజు విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు: ‘ఈరోజు దేవతలు నా యజ్ఞసమృద్ధిని సఫలం చేశారు.’ రాజు దృష్టిలో ముని రాకే దేవానుగ్రహానికి చిహ్నం; అతడు వరం యాచించడు, ఫలాన్ని లెక్కించడు; అతిథి దర్శనమే ఫలమని భావిస్తాడు. తరువాత విదేహుడు అని ప్రసిద్ధుడైన జనకుని జ్ఞానిస్వభావానికి ఇదే మొదటి దర్శనం.
జనకుడు అంటున్నాడు: ‘ఈరోజు మీ దర్శనం వల్ల నేను యజ్ఞఫలాన్ని పొందాను. మునిపుంగవుడవైన మీరు ఎవని దగ్గరకు వచ్చారో ఆ నేను ధన్యుడను, అనుగ్రహింపబడినవాడను. బ్రహ్మర్షీ, మునులతో కలిసి మీరు యజ్ఞమండపానికి విచ్చేశారు. బ్రహ్మర్షీ, మనీషులు దీక్ష పన్నెండు రోజులని చెబుతారు.’ ఇక్కడ వల్గేట్లో ‘దీక్షామ్’ అనే పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శేషమ్’ అనే పాఠం ఉన్నాయి; హిందీ వ్యాఖ్య రెండింటి అర్థాన్నీ కలుపుతుంది: ‘యజ్ఞదీక్షకు పన్నెండు రోజులు మిగిలి ఉన్నాయి’ అని.
‘కౌశికా, ఆ తరువాత భాగం కోరి వచ్చే దేవతలను మీరు చూడవచ్చు’ అని చెప్పి, ప్రసన్నవదనంతో, చేతులు జోడించి, నియమవంతుడైన రాజు మళ్ళీ ఆ మునిశార్దూలుని అడిగాడు: ‘మునీ, మీకు శుభమగుగాక. దేవతలతో సమానమైన పరాక్రమం గల ఈ కుమారులు ఎవరు?’ రాజు ఈ ప్రశ్న కథకు కేంద్రం; ఇక్కడినుండి నాలుగు శ్లోకాలలో అతడు వారి రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు, వెంటనే పరిచయం అడగడు. ఇదే కవి రీతి: వర్ణనతోనే పాత్ర మాహాత్మ్యాన్ని ప్రకటిస్తాడు.
రాజు వారి రూపాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు: ‘ఈ వీరులు ఏనుగుల వంటి నడక కలవారు, పెద్దపులి వృషభాలతో సమానమైనవారు, పద్మపత్రాల్లా విశాలమైన కన్నులు కలవారు, ఖడ్గం, అమ్ములపొది, ధనుస్సు ధరించినవారు, రూపంలో అశ్వినీదేవతల్లాంటివారు, యౌవనం వచ్చినవారు. దేవలోకం నుండి యాదృచ్ఛికంగా భూమికి వచ్చిన అమరుల్లా ఉన్నారు. వీరు కాలినడకన ఇక్కడికి ఎలా వచ్చారు? ఎందుకు? ఎవరి పుత్రులు?’ ‘పద్భ్యామ్’ (కాలినడకన) అనే పదంతో రాజు ఆశ్చర్యం సూచింపబడుతుంది: ఇలాంటి రాజకుమారులు రథం లేకుండా పాదచారులై ఎలా వచ్చారని.
‘మహామునీ, శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు ధరించిన ఈ వీరులు ఎవరి పుత్రులు? చంద్రసూర్యులు ఆకాశాన్ని అలంకరించినట్లు వీరు ఈ దేశాన్ని అలంకరిస్తున్నారు. శరీర ప్రమాణంలో, ఇంగితంలో, చేష్టలలో వీరు పరస్పరం సదృశులు, కాకపక్షాలు ధరించినవారు. ఇది యథార్థంగా వినాలని కోరుతున్నాను.’ ‘కాకపక్షధరౌ’ అనే పదంతో వారి బాల్యమే సూచింపబడింది; కాకపక్షాలు అంటే కుమారులు చెవుల పక్కన ధరించే జుట్టు కుచ్చులు. ఈ విధంగా జనకుడు ఒకే వర్ణనలో వారి వీర్యాన్నీ సౌందర్యాన్నీ బాల్యాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతాడు.
మహాత్ముడైన జనకుని ఆ మాట విని అపరిమితమైన ఆత్మశక్తిగల విశ్వామిత్రుడు నివేదించాడు: ‘వీరు దశరథుని పుత్రులు.’ తరువాత అతడు సిద్ధాశ్రమంలో నివాసం, రాక్షసవధ, అక్కడినుండి నిర్విఘ్నంగా రావడం, విశాల దర్శనం, అహల్య దర్శనం, గౌతమునితో సమాగమం అన్నీ చెప్పాడు; చివరగా ‘మహాధనుస్సు విషయంలో జిజ్ఞాసతో వీరు వచ్చారు’ అని కూడా నివేదించాడు. ఈ సంక్షేప కథనం కవి కౌశలం: ఇరవై మూడు సర్గలలో విస్తారంగా చెప్పిన వృత్తాంతాన్ని మూడు శ్లోకాలలోనే మళ్ళీ సంగ్రహించి శ్రోత స్మృతిని తాజాపరుస్తాడు, రాబోయే ధనుర్యజ్ఞపు సూత్రాన్ని చేతికి అందిస్తాడు.
ఇదంతా మహాత్ముడైన జనకునికి నివేదించి మహాతేజస్వి అయిన మహాముని విశ్వామిత్రుడు అప్పుడు విరమించాడు. ‘విరరామ’ (విరమించాడు) అనే పదంతో సర్గ ప్రశాంతమైన ముగింపును పొందుతుంది. తరువాతి సర్గలో గౌతమపుత్రుడైన శతానందుడు రాముని చూసి విస్మితుడై విశ్వామిత్రునితో మాట్లాడతాడు; తరువాత విశ్వామిత్రుని పూర్వచరిత్రే విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥