సర్గ
సగరుని పుత్రోత్పత్తి
సగరుని ఇద్దరు భార్యలు, భృగువు వరం, కేశినికి అసమంజుడు, సుమతికి అరవై వేల మంది పుత్రులు, అంశుమంతుడు, యజ్ఞ నిశ్చయం
మధురమైన అక్షరాలు గల ఆ కుమారసంభవ కథను రామునికి చెప్పి కౌశికుడైన విశ్వామిత్రుడు మళ్ళీ కాకుత్స్థునితో మరో మాట అన్నాడు. ఇక్కడ కొత్త ఆఖ్యానం మొదలవుతుంది, అది క్రమంగా గంగావతరణం వరకు సాగుతుంది — సగరపుత్రుల వృత్తాంతమే దానికి మూలం; ఈ త్రిపథగ భూమికి ఎలా అవతరించింది అని అడగవలసినదానికి జవాబు ఇక్కడి నుండే మొదలవుతుంది. ముని అంటున్నాడు — పూర్వం అయోధ్యకు అధిపతి సగరుడు అనే ధర్మాత్ముడైన రాజు ఉండేవాడు; అతడు సంతానాన్ని కోరేవాడు, కానీ సంతానం లేనివాడు; కాబట్టి సంతాన చింతతోనే అతని రాజ్యసుఖమంతా కప్పబడిపోయింది.
అతనికి ఇద్దరు భార్యలు ఉండేవారు. పెద్ద భార్య విదర్భ రాజు కుమార్తె, పేరు కేశిని; ఆమె ధర్మిష్ఠురాలు, సత్యవాదిని. రెండవ భార్య అరిష్టనేమి అయిన కశ్యపుని కుమార్తె, సుపర్ణుడైన గరుడుని సోదరి, సుమతి అనే పేరు గలది. గమనించాలి — ఒకరు మానవ రాజకన్య, మరొకరు దివ్యవంశంలో పుట్టినది; దీనితోనే ముందు ఇద్దరి సంతానాల మధ్య భేదం సూచించబడుతోంది. ఒకరి వంశం క్రమంగా రాముని వరకు సాగుతుంది, మరొకరి వేలాది పుత్రులు భస్మమవుతారు. అంతేకాక వంశం పుత్రుల సంఖ్యతో రక్షించబడదు, గుణంతోనే — ఇది ముందు స్పష్టమవుతుంది.
ఆ మహారాజు ఆ ఇద్దరు భార్యలతో కలిసి హిమవంతుని చేరి భృగుప్రస్రవణం అనే పర్వతంపై తపస్సు చేశాడు. నూరు సంవత్సరాలు పూర్తయినప్పుడు తపస్సుతో ఆరాధించబడిన, సత్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన భృగుముని సగరునికి వరం ఇచ్చాడు — ‘అనఘా, నీకు అతి గొప్ప సంతానలాభం కలుగుతుంది; పురుషశ్రేష్ఠా, లోకంలో సాటిలేని కీర్తిని పొందుతావు.’ ఇక్కడ తెలుసుకోవలసింది — వరం కేవలం సంతానాన్ని మాత్రమే చెప్పడం లేదు, కీర్తిని కూడా; ఆ సాటిలేని కీర్తి ముందు ‘సాగరం’ అనే పేరుగల సముద్రం ద్వారా, భగీరథుడు గంగను అవతరింపజేయడం ద్వారానే సిద్ధిస్తుంది. నూరు సంవత్సరాల తపస్సు — ఇది తక్కువ కాదు; పుత్రుని కోరే రాజు ధైర్యం అంతటిది. అంతేకాక ఇద్దరు భార్యలూ కలిసే తపస్సు చేస్తున్నారు, కాబట్టి ఫలం కూడా ఇద్దరికీ కలుగుతుంది. భృగువు మాట ఎన్నడూ వ్యర్థం కాదు.
భృగువు విశేషాన్ని కూడా చెప్పాడు — ‘నాయనా, ఒక భార్య నీ వంశాన్ని నిలిపే ఒక్క పుత్రుని కంటుంది, మరొకామె అరవై వేల మంది పుత్రులను.’ ఇలా పలుకుతున్న ఆ మహాత్ముడైన మునిని ఆ ఇద్దరు రాజకుమార్తెలు ప్రసన్నుని చేసుకొని, ఎంతో ప్రీతితో చేతులు జోడించి అన్నారు — ‘బ్రహ్మన్, ఎవరికి ఒక్క కుమారుడు కలుగుతాడు, ఎవరు అనేకులను కంటారు? మేము వినాలనుకుంటున్నాము; మీ మాట సత్యమగుగాక.’ ఇక్కడ గమనించాలి — ముని వరాన్ని రెండుగా విభజిస్తాడు, కానీ ఎవరికి ఏది అని నిర్దేశించడు; కాబట్టి ప్రశ్న తప్పనిసరి. రాజకుమార్తెలు వాదించరు, అతనిని ప్రసన్నుని చేసుకొని చేతులు జోడించే అడుగుతారు — వినయమే వారి బలం.
వారి ఆ మాట విని పరమ ధార్మికుడైన భృగువు శ్రేష్ఠమైన మాట పలికాడు — ‘ఇందులో మీ ఇష్టం ప్రకారం నిర్ణయించుకోండి. వంశాన్ని నిలిపే ఒక్కడైనా సరే, లేదా మహాబలులు, కీర్తిమంతులు, మహోత్సాహులు అయిన అనేకులైనా సరే; ఎవరు ఏ వరాన్ని కోరుతారు?’ ఇది ముని ఔదార్యం — అతడు తానే విభజించడు, భార్యల ఇచ్ఛకే అవకాశం ఇస్తాడు. దీనితో సూచించబడేదేమిటంటే రాబోయే అనర్థమంతా విధి చేసినది కాదు, తాము ఎంచుకోవడం నుండే పుట్టినది. కాబట్టి వరం దైవం వల్ల కాదు, స్వేచ్ఛ వల్లనే ఫలిస్తుంది.
ముని మాట విని కేశిని రాజు సమక్షంలో వంశాన్ని నిలిపే ఒక్క పుత్రుని ఎంచుకుంది. సుపర్ణుని సోదరి సుమతి మాత్రం మహోత్సాహులు, కీర్తిమంతులు అయిన అరవై వేల మంది పుత్రులను ఎంచుకుంది. తరువాత ఋషికి ప్రదక్షిణం చేసి, శిరస్సు వంచి నమస్కరించి, భార్యలతో కలిసి రాజు తన నగరమైన అయోధ్యకు వెళ్ళాడు. ‘నృపసంనిధౌ’ (రాజు సమక్షంలో) అనే మాట సార్థకమైనది — ఎంపిక రహస్యంగా కాదు, భర్త ఎదుటనే జరిగింది. రెండు ఎంపికల మధ్య భేదం మననం చేయదగినది — కేశిని గుణాన్ని ఎంచుకుంటుంది, సుమతి సంఖ్యను; ఒకరు వంశపు నిలకడను ఆలోచిస్తారు, మరొకరు బలబాహుళ్యాన్ని. కవి మాత్రం ‘ఈమె శ్రేష్ఠురాలు’ అని చెప్పడు; ఫలమే ముందు నిర్ణయిస్తుంది.
తరువాత కాలం గడవగా అతని పెద్ద భార్య కేశిని అసమంజుడు అని ప్రసిద్ధుడైన సగరపుత్రుని కన్నది. సుమతి మాత్రం ఒక గర్భపు సొరకాయను కన్నది — సొరకాయ వంటి గర్భపిండం; ఆ సొరకాయ పగలగా అరవై వేల మంది పుత్రులు బయటకు వచ్చారు. ఒకరి గర్భం నుండి ఒక్కడు, మరొకరి నుండి వేలాది మంది — వరవాక్యం యథాతథంగా ఫలించింది. కానీ పెద్దవాని పేరే ‘అసమంజుడు’ అసామంజస్యాన్ని సూచిస్తుంది; పేరుతోనే కవి రాబోయే వృత్తాంతాన్ని సూచించాడు. సొరకాయ పగిలి జన్మించడం కూడా అమానుషమైనది — దానితో వరపు మాహాత్మ్యమే ధ్వనిస్తుంది.
ఆ బాలులను నెయ్యితో నిండిన కుండలలో ఉంచి దాదులు పెంచారు. చాలా కాలానికి అందరూ యౌవనాన్ని పొందారు. ఈ విధంగా దీర్ఘకాలంలో రూపయౌవనాలతో శోభిల్లే అరవై వేల మంది పుత్రులు సగరునికి కలిగారు. ఇక్కడ కవి విస్తరించడు — అనేకుల పెంపకం రెండు శ్లోకాలతోనే ముగుస్తుంది; ఎందుకంటే కథకు సారం వారి జన్మ కాదు, వారు భూమిని తవ్వడం, కపిలుని కోపంతో భస్మమవడం. నెయ్యితో నిండిన కుండలు, దాదులు — అనేకులను పోషించడానికి అసాధారణమైన ఉపాయం అవసరం; దీనితోనే వారి బాహుళ్యం ధ్వనిస్తుంది.
సగరునికి పుట్టిన ఆ పెద్దవాడు నగరంలోని బాలులను పట్టుకొని సరయూ జలంలోకి విసిరి, వారు మునిగిపోతుండడం చూసి నిత్యం నవ్వుతుండేవాడు. ఈ విధంగా అతడు పాపపు నడవడిక గలవాడు, సజ్జనులను బాధించేవాడు. ఇది అత్యంత ఘోరమైనది — శత్రువధ కాదు, యుద్ధం కాదు, నిరపరాధులైన బాలులు మునిగిపోవడం చూసి నవ్వడం. రాజకుమారుని ఇటువంటి నడవడిక రాజ్యానికి మూలమైన ప్రజారక్షణనే బాధిస్తుంది. ‘నిత్యం’ అనే మాట మరింత ఘోరమైనది — ఒక్కసారి జరిగిన పొరపాటు కాదు, అలవాటైన క్రూరవినోదం; కాబట్టి తండ్రి అతనిని వెళ్ళగొట్టడం కూడా న్యాయమే.
పౌరులకు కీడు చేయడంలో నిమగ్నుడైన అతనిని తండ్రి నగరం నుండి వెళ్ళగొట్టాడు. ఆ అసమంజుని కుమారుడు అంశుమంతుడు అనే వీర్యవంతుడు ఉండేవాడు — సర్వలోకానికి సమ్మతుడు, అందరితోనూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు. ఇక్కడ కవి తండ్రినీ కుమారునీ పరస్పర విరుద్ధులుగా ఉంచుతున్నాడు — జనాన్ని బాధించేవాడు వెళ్ళగొట్టబడతాడు, అందరితో ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు అందరిచే గౌరవించబడతాడు. ఈ అంశుమంతుడే ముందు తాత యజ్ఞాన్నీ, పినతండ్రుల గతినీ రక్షిస్తాడు. ‘ప్రియంవదః’ అనే మాట తండ్రి క్రూరహాసాన్ని విరుద్ధంగా గుర్తుచేస్తుంది; ఈ విధంగా వంశంలో గుణం మళ్ళీ తిరిగి వస్తుంది.
తరువాత చాలా కాలానికి సగరునికి ‘యజ్ఞం చేస్తాను’ అనే నిశ్చితమైన ఆలోచన కలిగింది. వేదజ్ఞుడైన ఆ రాజు నిశ్చయించుకొని ఉపాధ్యాయగణంతో కలిసి యజ్ఞకర్మలో యజించడానికి ఉపక్రమించాడు. ఈ అశ్వమేధమే ముందు కథాజాలమంతటికీ కారణం — గుర్రాన్ని అపహరించడం, పుత్రులు భూమిని తవ్వడం, కపిలుని దర్శనంతో భస్మమవడం, చివరకు భగీరథుడు గంగను భూతలానికి తీసుకురావడం. కాబట్టి ఈ సర్గ గంగావతరణ కథకు మొదటి మెట్టు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥