సర్గ
గంగలో కుమారసంభవం
సేనాపతి కోసం దేవతల ప్రార్థన, బ్రహ్మ వచనం, అగ్ని గంగలో తేజస్సును నిక్షేపించడం, శ్వేతపర్వతంపై కుమారుని జన్మ, కృత్తికలు పాలివ్వడం, స్కందుడు కార్తికేయుడు అనే పేర్ల వ్యుత్పత్తి, దేవసేనాపతిగా అభిషేకం
మునుపటి సర్గలో ఉమ శాపం చెప్పబడింది; ఇప్పుడు దాని ఫలం వర్ణించబడుతోంది — కథ గమనం ఇదే. మహాదేవుడు ఉమతో కలిసి తపస్సు చేస్తున్నప్పుడు, అగ్ని ముందుండగా ఇంద్రునితో సహా దేవతలందరూ సేనాపతిని కోరుతూ పితామహుడైన బ్రహ్మ వద్దకు వెళ్ళారు. అసురులచే పీడించబడిన దేవసేన నాయకుడు లేక నిష్ఫలమైంది; కాబట్టి వారందరూ భగవంతుడైన పితామహునికి ప్రణమిల్లి ఈ మాట అన్నారు. విశ్వామిత్రుడు రాముని ‘సురారామా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — తానే దేవతలకు ఆనందస్థానమైనవానికే దేవతల ఆర్తి చెప్పబడుతోంది.
దేవతలు అంటున్నారు — భగవాన్, పూర్వం మాకు సేనాపతిని ఇచ్చిన మహేశ్వరుడే ఇప్పుడు పరమ తపస్సును ఆశ్రయించి ఉమతో కలిసి తపిస్తున్నాడు. అతడు ఆ తపస్సులో నిమగ్నుడై ఉన్నప్పుడు తేజస్సు బయటకు రావడం సాధ్యం కాదు; కాబట్టి దేవకార్యం స్తంభించిపోయింది. విధానం తెలిసినవాడా, కాబట్టి ఇకపై లోకహితం కోరి చేయవలసినదానిని నీవే ఏర్పాటు చేయి; నీవే మాకు పరమ గతి. ఇక్కడ గమనించాలి — దేవతలు మళ్ళీ శివుని ప్రార్థించడం లేదు, విధాత విధానాన్నే యాచిస్తున్నారు.
దేవతల మాట విని సర్వలోక పితామహుడు మధురమైన మాటలతో దేవతలను ఓదారుస్తూ ఇలా అన్నాడు — పర్వతపుత్రిక ఉమ చెప్పినదానిని మార్చడం సాధ్యం కాదు; మీ భార్యలయందు మీకు సంతానం కలగదు. ఆమె మాట నిరాటంకంగా సత్యమే అవుతుంది, ఇందులో సందేహం లేదు. ఇక్కడ మననం చేయదగినది — బ్రహ్మ శాపాన్ని నివారించడు, తేలికపరచడూ లేదు; శాపాన్ని యథాతథంగా అంగీకరించే మరో మార్గాన్ని చూపుతాడు. ఇదే విధాత ప్రజ్ఞ — నియమాన్ని భంగపరచకుండా కార్యసిద్ధి.
బ్రహ్మ అంటున్నాడు — ఈ ఆకాశగంగ ఉంది, ఆమెయందు అగ్ని దేవతలకు సేనాపతి అయిన, శత్రుసంహారకుడైన పుత్రుని కంటాడు. గంగ పర్వతరాజు హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తె, ఉమకు సోదరి; కాబట్టి ఆమె ఆ కుమారుని తన పుత్రునిలా ఆదరిస్తుంది, అది ఉమకు కూడా ఎంతో సమ్మతమవుతుంది; ఇందులో సందేహం లేదు. ఈ విధంగా శాపం అతిక్రమించబడకుండానే నిలుస్తుంది — ఎందుకంటే గంగ దేవపత్ని కాదు, సోదరి; పుత్రుడు ఉమ కులంలోనే పుట్టినట్లు లెక్కించబడతాడు. గంగ తేజస్సుకు పాత్రురాలు కాగలదు, ఎందుకంటే ఆమె స్వయంగా శుద్ధమైనది, ప్రవాహరూపమైనది; స్థిరమైన పాత్ర అంతటి తేజస్సును సహించలేదు. ఆ మాట విని కృతార్థులైన దేవతలందరూ ప్రణమిల్లి పితామహుని పూజించారు. ‘కృతార్థాః’ అనే మాటతో కవి సూచించేదేమిటంటే కార్యం ఇంకా జరగలేదు, అయినా ఉపాయం కనబడడంతోనే దేవతలు నిశ్చింతులయ్యారు.
తరువాత దేవతలందరూ ధాతువులతో అలంకరించబడిన శ్రేష్ఠమైన కైలాసానికి వెళ్ళి పుత్రుని కోసం అగ్నిని నియోగించారు. ఇలా అన్నారు — దేవా, హుతాశనా, ఈ దేవకార్యాన్ని నీవు నెరవేర్చు; పర్వతపుత్రిక గంగయందు రుద్రుని ఆ గొప్ప తేజస్సును విడువు. అగ్ని దేవతలకు వాగ్దానం చేసి గంగ వద్దకు వెళ్ళి అన్నాడు — దేవీ, ఈ గర్భాన్ని ధరించు; ఇది దేవతలకు ప్రియమైనది. ఇక్కడ అగ్ని దూతలా, వాహకునిలా కనిపిస్తాడు — ఇతరుల తేజస్సును ధరించడంలో అతడే సమర్థుడు, ఎందుకంటే అతడు స్వయంగా తేజోమయుడు; అందుకే దేవతలు అతనినే నియోగించారు. కైలాసం ఇక్కడ కేవలం శివనివాసం మాత్రమే కాదు, ధాతువులతో అలంకరించబడిన పర్వతం అని విశేషించబడింది — తరువాతి ప్రసంగంలో భూగర్భ ధాతువుల ఉత్పత్తి వర్ణించబడుతుంది, కాబట్టి ముందుగానే ‘ధాతు’ శబ్దం శ్రోత మనస్సులో ఉంచబడుతుంది.
ఆ మాట విని గంగ దివ్యరూపాన్ని ధరించింది; ఆమె మహిమను చూసి అగ్ని అన్నివైపులా చెదిరిపోయాడు. మొదట ఆమె తనను తాను తగిన పాత్రగా చేసుకుంటుంది; అయినా తేజస్సు పరిమాణం ఆమె సామర్థ్యాన్ని కూడా మించిపోతుంది. అగ్ని చెదిరిపోవడం కూడా గమనించదగినది — స్వయంగా తేజోమయుడైనవాడు కూడా ఆమె మహిమతో చెల్లాచెదురయ్యాడు; ఈ విధంగా ఇద్దరి మాహాత్మ్యమూ ఏకకాలంలో వర్ణించబడింది. తరువాత అగ్ని ఆ దేవిని అన్నివైపులా అభిషేకించాడు, గంగ ప్రవాహాలన్నీ నిండిపోయాయి. ‘సర్వస్రోతాంసి’ (ప్రవాహాలన్నీ) అనే మాటతో నది సమగ్రత సూచించబడింది — ఒకచోట కాదు, అంతటా ఆ తేజస్సు వ్యాపించింది. అప్పుడు గంగ దేవతలందరిలో ముందుండే ఆ అగ్నితో అన్నది — దేవా, నీవు పైకి తెచ్చిన తేజస్సును ధరించడంలో నేను అశక్తురాలిని; ఆ అగ్నితో దహించబడుతూ మనస్సులో తీవ్రంగా వ్యథ చెందుతున్నాను. దేవతలు కూడా సహించలేని తేజస్సును మహానది కూడా ఎలా ధరించగలదు? ఇక్కడ కవి తేజస్సు పరిమాణాన్ని వర్ణించడు, ధరించేవారి వ్యథతోనే దానిని సూచిస్తాడు.
అప్పుడు దేవతలందరికీ హవిస్సు అందించే అగ్ని గంగతో ఇలా అన్నాడు — ఈ హిమవంతుని పార్శ్వంలో ఈ గర్భాన్ని ఉంచు. అగ్ని మాట విని మహాతేజస్విని అయిన గంగ అతి ప్రకాశవంతమైన ఆ గర్భాన్ని తన ప్రవాహాల నుండి విడిచింది. అనఘా, ఆమె నుండి వెలువడినది కాచిన జాంబూనదం వంటి కాంతి గల బంగారమై భూమిని చేరింది; సాటిలేని కాంతి గల హిరణ్యమైంది. ఆ తేజస్సు యొక్క తీక్ష్ణత్వం వల్లనే రాగీ, నల్లని ఇనుమూ పుట్టాయి. ఇక్కడ క్రమం గమనించదగినది — బంగారమూ హిరణ్యమూ తేజస్సు కాంతికి ఫలం, రాగీ ఇనుమూ దాని తీక్ష్ణత్వానికి ఫలం; ఈ విధంగా గుణాల తారతమ్యం కూడా సూచించబడింది. ‘అనఘా’ అనే సంబోధనతో కవి శ్రోత అయిన రాముని నిర్మలత్వాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తున్నాడు. ఈ విధంగా దేవి ధరించలేనిదానిని భూమి ధరించింది; గర్భపు తేజస్సు భూమిలో ధాతురూపంలో పరిణమించింది — ఇది పురాణాలు భూగర్భాన్ని వర్ణించే పద్ధతి.
ఆ గర్భంలోని మాలిన్యం అక్కడ తగరమూ సీసమూ అయింది; ఇదంతా భూమిని చేరి రకరకాల ధాతువుల రూపంలో వృద్ధి చెందింది. మాలిన్యం నుండి కూడా ఉపయోగపడేది ఏదో పుడుతుంది; ఈ విధంగా ఆ తేజస్సులో ఏదీ నిష్ఫలం కాలేదు. గర్భం ఉంచబడిన మాత్రాననే, తేజస్సులతో రంజించబడి, పర్వతానికి అల్లుకొని ఉన్న వనమంతా బంగారుమయమైంది. రాఘవా, అప్పటి నుండి అగ్నితో సమానమైన కాంతి గల బంగారం ‘జాతరూపం’ అని ప్రసిద్ధి చెందింది — ఎందుకంటే ఆ సమయంలో జన్మించిన కుమారుని రూపాన్నే అది ధరిస్తుంది. పురుషవ్యాఘ్రా, అక్కడ గడ్డి, చెట్లు, తీగలు, పొదలు అన్నీ బంగారుమయమవుతాయి. పర్వతానికి అల్లుకొన్న వనం బంగారుమయమైందని దృశ్యాన్ని వర్ణిస్తూ కవి శబ్దంతోనే బంగారు కాంతిని శ్రోత మనస్సులో నిలుపుతున్నాడు. ఈ విధంగా లోకప్రసిద్ధమైన పేరుకు మూలం కథలోనే చూపబడింది.
అప్పుడు పుట్టిన ఆ కుమారునికి పాలు అందించడం కోసం ఇంద్రునితో, మరుద్గణాలతో కూడిన దేవతలు అతనిని కృత్తికలతో జోడించారు. ఆ కృత్తికలు ఉత్తమమైన ఒప్పందం చేసుకొని — ‘ఇతడు మా అందరికీ పుత్రుడు’ అని నిశ్చయించుకొని — అప్పుడే పుట్టిన అతనికి పాలిచ్చారు. ‘సమయః’ అంటే పరస్పర అంగీకారం; ఏ ఒక్కరూ మాతృత్వాన్ని తానొక్కరే తీసుకోరు, అందరూ సమానంగా తీసుకుంటారు. కృత్తికలు ఆరుగురు నక్షత్ర దేవతలు; వారు ఆకాశంలో ఉన్నా భూమిపై బాలుని పోషిస్తారు — ఈ విధంగా ఆకాశమూ భూమీ కథలో ఒకచోట కలుస్తాయి. పాలు ఇవ్వడం కేవలం ఆహారం ఇవ్వడం కాదు, మాతృత్వాన్ని స్వీకరించడం. అప్పుడు దేవతలందరూ అన్నారు — ఇతడు కృత్తికల పుత్రుడు, కాబట్టి ‘కార్తికేయుడు’ అనే పేరుతో ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడవుతాడు; ఇందులో సందేహం లేదు. తల్లుల ద్వారానే పేరు ఇవ్వబడింది అనేది విశేషం.
వారి ఆ మాట విని కృత్తికలు గర్భస్రావంలో జారిపడిన, గొప్ప శోభతో అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్న ఆ బాలునికి స్నానం చేయించారు. గర్భస్రావకాలంలో అతడు ‘స్కన్నః’ — జారిపడినవాడు — కాబట్టి దేవతలు అగ్నితో సమానుడు, మహాబాహువు అయిన ఆ కార్తికేయుని ‘స్కందుడు’ అని పిలిచారు. ‘స్కంద్’ అనే ధాతువుకు గమనం, స్రవించడం, జారడం అని అర్థం; దాని నుండే ఈ పేరు ఏర్పడింది. తరువాత కృత్తికలకు సాటిలేని పాలు పుట్టాయి; అతడు ఆరుగురి స్తన్యాన్ని ఒకేసారి తాగడానికి ఆరు ముఖాలు గలవాడై స్తన్యపు పాలను గ్రహించాడు — అందుకే అతడు షణ్ముఖుడని ప్రసిద్ధుడు. ఆరు ముఖాలు ఉండడం కూడా వికారం కాదు, తల్లులకు సమాదరం — ఏ ఒక్కరూ ఉపేక్షించబడలేదు. ఈ సర్గలోనే బాలునికి మూడు పేర్లు ఇవ్వబడ్డాయి — కుమారుడు, కార్తికేయుడు, స్కందుడు; ప్రతిదాని వ్యుత్పత్తీ కథలోనే నిక్షిప్తమై ఉంది.
ఒక్క రోజులోనే పాలు తాగి, సుకుమారమైన శరీరం గల ఆ ప్రభువు తన పరాక్రమంతోనే దైత్యసైన్య సమూహాలను జయించాడు. తరువాత అగ్ని ముందుండగా దేవతలందరూ కలిసి మహాతేజస్వి అయిన అతనిని దేవసేనా గణాలకు అధిపతిగా అభిషేకించారు. ఈ విధంగా దేవతలు ఏ ప్రయోజనం కోసం పితామహుని వద్దకు వెళ్ళారో అది సిద్ధించింది; శాపం కూడా అతిక్రమించబడకుండానే నిలిచి ఉంది. గమనించవలసినది — అభిషేకానికి ముందే అతడు జయించాడు; పదవి పరాక్రమాన్ని అనుసరించేదే, దానికి కారణం కాదు. ఒక్క రోజులో జన్మ, ఒక్క రోజులోనే విజయం — దేవకార్యపు త్వర ఈ విధంగా సూచించబడింది.
విశ్వామిత్రుడు ముగిస్తున్నాడు — రామా, ధన్యమైనదీ పుణ్యమైనదీ అయిన గంగ వృత్తాంతాన్నీ, కుమారసంభవాన్నీ నేను నీకు విస్తారంగా చెప్పాను. కాకుత్స్థా, భూమిపై కార్తికేయుని భక్తుడైన మానవుడు దీర్ఘాయుష్మంతుడై, పుత్రపౌత్రులతో కూడినవాడై, స్కందుని సాలోక్యాన్ని పొందుతాడు. ఈ విధంగా కథ చివరలో ఫలశ్రుతి చెప్పబడింది; కథ కేవలం వృత్తాంతం మాత్రమే కాదు, శ్రోతకు కల్యాణసాధనం కూడా. దీనితో గంగోపాఖ్యానం ముగిసింది; ముందు విశ్వామిత్రుడు సగరుని వంశాన్ని చెబుతాడు. ఈ విధంగా కథ ప్రారంభమూ ముగింపూ రెండూ రాముని జిజ్ఞాసచేతనే నియంత్రించబడ్డాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥