సర్గ
శోణతరణం, గంగోత్పత్తి కథ
ప్రభాతంలో ప్రయాణం, శోణానదిని దాటడం, జాహ్నవీ తీరాన నివాసం, రాముని ప్రశ్న, హిమవంతుని కుమార్తెలు గంగ, ఉమ, దేవతలకు గంగను ఇవ్వడం
విశ్వామిత్రుడు మహర్షులతో కలిసి శోణ తీరాన రాత్రిలో మిగిలిన భాగాన్ని గడిపి, రాత్రి చక్కగా తెల్లవారగానే రామునితో అన్నాడు — ‘రామా, రాత్రి చక్కగా తెల్లవారింది, ప్రాతఃసంధ్య మొదలవుతోంది; లే, లే, నీకు శుభం, ప్రయాణానికి సిద్ధపడు.’ ‘అభిరోచయ’ అంటే ప్రయాణంపై మనసు పెట్టు, ప్రస్థానానికి సిద్ధమవు అని అర్థం. అతని మాట విని రాముడు పూర్వాహ్ణ కర్మలను ముగించుకొని ప్రయాణానికి సిద్ధపడి, ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — గురువు తొందరపెట్టే మాట విన్నా అతడు మొదట పూర్వాహ్ణ నిత్యకర్మను ముగిస్తాడు, ఆ తరువాతనే ప్రస్థానం; తొందరలో ధర్మక్రమం అతిక్రమించబడదు. ‘ఉపాస్య రాత్రిశేషం’ అనే మాటలతో మునుల జాగరణ కూడా సూచించబడింది — కథాశ్రవణంలో రాత్రి గడిచింది. మునుపటి సర్గలో విశ్వామిత్రుడు తన కులకథను చెప్పి నిద్రకు అనుమతి ఇచ్చాడు; ఈరోజు ప్రభాతం, కాబట్టి ప్రయాణం మళ్ళీ మొదలవుతుంది.
రాముడు అడుగుతున్నాడు — ‘ఈ శోణానది శుభమైన జలాలు గలది, కానీ అగాధమైనది, ఇసుకతిన్నెలతో అలంకరించబడినది; బ్రహ్మన్, ఏ మార్గంలో మనం దాటుదాం?’ ‘అగాధః’ అంటే అడుగు అందనిది; ‘పులినం’ అంటే ఇసుకతిన్నె, నది యొక్క ఇసుకతో కూడిన తీరం. ఇలా అడగబడిన విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు — ‘మహర్షులు వెళ్ళే మార్గం ఇదే, దానినే నేను నిర్దేశిస్తున్నాను.’ గురువు తన అభిప్రాయాన్ని ప్రమాణంగా చూపడు, పూర్వుల మార్గాన్నే చూపుతాడు; ఇది శిష్యునికి శిక్షణ. బుద్ధిమంతుడైన విశ్వామిత్రుడు ఇలా చెప్పగా ఆ మహర్షులు రకరకాల వనాలను చూస్తూ ప్రయాణించారు. ‘పశ్యంతః’ (చూస్తూ) అనే మాటతో కవి సూచించేదేమిటంటే వారికి మార్గం కూడా చూడదగినదే; ప్రయాణం కేవలం క్లేశం కాదు, సౌందర్యానుభవం కూడా. ‘కతరేణ పథా’ (ఏ మార్గంలో) అనే ప్రశ్నలో రాముని వినయం కనిపిస్తుంది — గురువు ఉన్నచోట శిష్యుడు తానే మార్గాన్ని నిర్ణయించడు.
వారు చాలా దూరం ప్రయాణించి, సగం రోజు గడిచేసరికి, నదులలో శ్రేష్ఠమైన, మునులు సేవించే జాహ్నవిని చూశారు. ‘అర్ధదివసే గతే’ అంటే మధ్యాహ్నసమయం; ఉదయం బయలుదేరి మధ్యాహ్నానికి గంగను చేరారని మార్గపు దూరం కూడా సూచించబడింది. పుణ్యజలాలు గల, హంసలూ సారసాలూ సేవించే ఆ నదిని చూసి రాఘవులతో కూడిన మునులందరూ సంతోషించారు. ‘హంససారససేవితాం’ అనే మాటతో నది ప్రశాంతతా రమ్యతా సూచించబడుతున్నాయి — పక్షులు నిర్భయంగా క్రీడించే చోటు స్వభావంగానే పవిత్రమైనది. మునుపటి సర్గలలో అడవులు ఘోరమైనవిగా వర్ణించబడ్డాయి; ఇక్కడ మాత్రం మొదటిసారి దృశ్యం ప్రసన్నంగా ఉంది.
ఆ నది తీరాన అప్పుడు అందరూ బస చేశారు — నివాసం కోసం స్థలాన్ని తీసుకున్నారు. తరువాత యథావిధిగా స్నానం చేసి, పితృదేవతలకూ దేవతలకూ తర్పణం విడిచి, అగ్నిహోత్రాలు చేసి, అమృతం వంటి హవిస్సును భుజించి, శుభులైన వారు సంతోషించిన మనస్సులతో జాహ్నవీ తీరాన కూర్చున్నారు. ‘యథాన్యాయం’ అంటే శాస్త్రం విధించిన క్రమంలో; ‘అమృతవత్’ అంటే హవిస్సు యొక్క రుచి, తృప్తికరత్వం. ఇక్కడ క్రమం మననం చేయదగినది — మొదట స్నానం, తరువాత తర్పణం, తరువాత అగ్నిహోత్రం, చివరకు భోజనం; అతిథిగా ఉన్నా, ప్రయాణంలో ఉన్నా నిత్యకర్మను విడువరు. ఈ విధంగా తీర్థంలో నివాసం కర్మతోనే సార్థకమవుతుంది.
వారు మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుని చుట్టూ చేరి యథోచితంగా కూర్చున్నారు; రాఘవులిద్దరూ కూడా తమ స్థాయికి తగినట్లు కూర్చున్నారు. అప్పుడు ఎంతో సంతోషించిన మనస్సుతో రాముడు విశ్వామిత్రునితో అన్నాడు — ‘భగవాన్, మూడు మార్గాలలో ప్రవహించే గంగానది గురించి వినాలనుకుంటున్నాను; అది ముల్లోకాలనూ ఆక్రమించి నదీనదపతిని ఎలా చేరింది?’ ‘త్రిపథగా’ అంటే మూడు మార్గాలలో — ఆకాశంలో, భూమిపై, రసాతలంలో — ప్రవహించేది. ‘నదనదీపతిః’ అంటే సముద్రుడు. ‘యథార్హతః’ అనే మాటతో ఆసన మర్యాద సూచించబడింది — అందరూ తమ తమ యోగ్యతకు తగిన స్థానంలో కూర్చున్నారు. ఇక్కడ సర్గకు సంధి — ఎదుట ప్రవహించే నది కనిపిస్తుంది, రాముని ప్రశ్నతో అది కథగా మారుతుంది.
రాముని మాటతో ప్రేరేపించబడిన మహాముని విశ్వామిత్రుడు గంగ జన్మనూ వృద్ధినీ చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ‘చోదితః’ అంటే ప్రేరేపించబడినవాడు; శిష్యుని ప్రశ్నయే గురువు కథకు ప్రవర్తకం. ‘రామా, హిమవంతుడు అనే పర్వతరాజు ఉన్నాడు, అతడు ధాతువులకు గొప్ప గని. అతనికి ఇద్దరు కుమార్తెలు ఉన్నారు, వారు రూపంలో భూమిపై సాటిలేనివారు.’ ‘ఆకరః’ అంటే ఉత్పత్తిస్థానం, నిధి. దీనితో గంగ కేవలం నది కాదు, పర్వతరాజు కుమార్తె అనే కులగౌరవం మొదటనే స్థాపించబడుతోంది. భౌగోళికమైనదిగా కనిపించిన ప్రశ్నకు జవాబు వంశకథ రూపంలో ఇవ్వబడుతోంది.
‘మేరువు కుమార్తె, సన్నని నడుము గలది, మేన అనే పేరుగలది, మనోజ్ఞురాలు, హిమవంతుని ప్రియమైన భార్య — ఆమెయే ఆ ఇద్దరు కన్యలకు తల్లి. ఆమెకు పుట్టిన హిమవంతుని పెద్ద కుమార్తెయే ఈ గంగ; అతని రెండవ కుమార్తె ఉమ అనే పేరుగలది.’ ఇక్కడ కవి ఇద్దరు కన్యల సామ్యాన్నీ వైషమ్యాన్నీ ఒకచోట ఉంచుతున్నాడు — ఇద్దరూ పర్వతరాజు కుమార్తెలే, కానీ ఒకరు నదీరూపంలో లోకాన్ని పవిత్రం చేస్తారు, మరొకరు తపస్సుతో శివుని పత్ని అవుతారు. మేరు హిమవంతుల సంబంధంతో పర్వతాల మధ్య పరస్పర వైవాహిక మర్యాద కూడా సూచించబడింది.
‘తరువాత దేవకార్యాన్ని చేయాలనుకొన్న దేవతలందరూ పెద్దదైన, మూడు మార్గాలలో ప్రవహించే గంగానదిని ఇవ్వమని పర్వతరాజును అడిగారు. హిమవంతుడు ముల్లోకాల హితాన్ని కోరి, స్వేచ్ఛగా మార్గాన్ని ఎంచుకొని ప్రవహించే, లోకాన్ని పవిత్రం చేసే తన కుమార్తె గంగను ధర్మబద్ధంగా ఇచ్చాడు.’ ‘స్వచ్ఛందపథగా’ అంటే తన ఇష్టంతో మార్గాన్ని ఎంచుకొని పోయేది; అలాంటిదైనా తండ్రి ఇచ్చాడు అనేది గొప్ప దానం. ‘ధర్మేణ’ అంటే విధిపూర్వకంగా, కన్యాదాన విధితో. ముల్లోకాల కోసం, ముల్లోకాల హితం కోరే దేవతలు ఆమెను స్వీకరించి, గంగను తీసుకొని కృతార్థమైన అంతరాత్మతో వెళ్ళిపోయారు. ‘కృతార్థేనాంతరాత్మనా’ అంటే మనోరథం సిద్ధించినవారై; దేవతలకు కూడా ఇది గొప్ప లాభమని సూచించబడుతోంది. ఇక్కడ కవి కన్యాదానపు లౌకిక విధినే దైవ సందర్భంలో జోడిస్తున్నాడు — దేవతలు అడుగుతారు, తండ్రి ధర్మబద్ధంగా ఇస్తాడు, వరుని పక్షం కృతార్థమై స్వీకరిస్తుంది; దీనితో గంగ దేవనది కావడం ధర్మమూలమైనదని స్థాపించబడుతోంది, బలాత్కారమూలమైనది కాదని.
‘రఘునందనా, పర్వతరాజు రెండవ కుమార్తె ఉగ్రమైన సువ్రతాన్ని ఆశ్రయించి తపస్సు చేసింది; తపస్సే ఆమె ధనం, కాబట్టి ఆమె ‘తపోధన’. ఉగ్రమైన తపస్సుతో కూడిన, లోకం నమస్కరించే ఉమను పర్వతశ్రేష్ఠుడు సాటిలేని రుద్రునికి ఇచ్చాడు.’ ‘అప్రతిరూపాయ’ అంటే తనతో సమానుడు ఎవరూ లేనివానికి. పెద్ద కుమార్తెను దేవతలు యాచించారు, చిన్న కుమార్తె మాత్రం తన తపస్సుతోనే వరుని పొందింది — ఈ భేదం గమనించదగినది. ‘రాఘవా, పర్వతరాజు కుమార్తెలైన వీరిద్దరూ లోకం నమస్కరించేవారు — నదులలో శ్రేష్ఠమైన గంగ, ఉమాదేవి.’ ఇద్దరూ లోకవంద్యులే; ఒకరు జలంతో, మరొకరు తపస్సుతో.
‘గమనశీలురలో శ్రేష్ఠుడవైన నాయనా, మూడు మార్గాలలో ప్రవహించే ఆమె మొదట ఆకాశానికి ఎలా వెళ్ళిందో ఇదంతా నీకు చెప్పాను. రమ్యమైన ఈ దేవనది, పర్వతరాజు కుమార్తె, అప్పుడు పాపరహితమైన జలాలను మోస్తూ దేవలోకాన్ని అధిరోహించింది.’ ‘ఖం గతా’ అంటే ఆకాశమార్గానికి వెళ్ళింది; ‘సురలోకం సమారూఢా’ అంటే దేవలోకంలో ప్రతిష్ఠితమైంది. ‘విపాపా’ అంటే పాపరహితమైనది, పాపాన్ని హరించేది కూడా. ఈ విధంగా గంగ మొదటి గమనం చెప్పబడింది; భూమికి అవతరించిన కథ మాత్రం తరువాతి సర్గలలో చెప్పబడుతుంది. ప్రశ్నలోని ఒక భాగానికే ఇక్కడ జవాబు ఇవ్వబడింది, మిగిలినది శ్రోత కుతూహలాన్ని పెంచుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥