సర్గ
కుశవంశ వర్ణన, నూరుగురు కన్యలు గూనివారవడం
బ్రహ్మపుత్రుడైన కుశుని నలుగురు కుమారులు, వారి నగరాలు, వసుమతి, ఐదు పర్వతాలు, మాగధి నది, కుశనాభుని నూరుగురు కన్యలు, వాయువు ప్రార్థన, కన్యల తిరస్కారం, అవయవభంగం
పూర్వం బ్రహ్మయోని అయిన కుశుడు అనే మహాతపస్వి ఉండేవాడు. ‘బ్రహ్మయోనిః’ అంటే బ్రహ్మయే తన జన్మకు కారణమైనవాడు. అతని వ్రతాలు నిరాటంకమైనవి, అతడు ధర్మజ్ఞుడు, సజ్జనులను పూజించేవాడు. ఆ మహాత్ముడు కులీనురాలు, తగినది అయిన విదర్భ రాజకుమారి భార్యయందు తనకు సమానులైన, మహాబలులైన నలుగురు కుమారులను కన్నాడు. కథ ప్రారంభంలోనే తండ్రి తపస్సు, తల్లి కులం, కుమారుల సామ్యం — మూడూ నిర్దేశించబడ్డాయి; ‘యుక్తాయాం’ అంటే యోగ్యురాలు, గుణాలకు అనురూపమైనది; ‘సదృశాన్’ అంటే తండ్రి తేజస్సుతో సమానులు. దీనితో రాబోయే వంశవృత్తాంతానికి భూమిక రచించబడింది.
వారి పేర్లు — కుశాంబుడు, కుశనాభుడు, అసూర్తరజసుడు, వసువు. అందరూ తేజస్సుతో కూడినవారు, గొప్ప ఉత్సాహం గలవారు. క్షత్రధర్మాన్ని నిర్వర్తించాలనే కోరికతో కుశుడు ధర్మిష్ఠులు, సత్యవాదులు అయిన ఆ కుమారులతో అన్నాడు — ‘కుమారులారా, పాలన చేయండి; దీనితో మీరు సమృద్ధమైన ధర్మాన్ని పొందుతారు.’ ‘పాలనం’ అంటే ప్రజారక్షణ, అదే క్షత్రియుని ముఖ్య కర్మ. తండ్రి కుమారులకు రాజ్యాన్ని పంచడు, కర్తవ్యాన్నే ఉపదేశిస్తాడు; ఫలాన్ని కూడా ధర్మరూపంలోనే చూపుతాడు. ‘ధర్మిష్ఠాన్ సత్యవాదినః’ అనే విశేషణాలతో సూచించబడేదేమిటంటే — ఆజ్ఞ వారి యోగ్యతను చూసే ఇవ్వబడింది, యాదృచ్ఛికంగా కాదు.
కుశుని మాట విని లోకశ్రేష్ఠులైన ఆ నలుగురు నరశ్రేష్ఠులు అప్పుడు నగరాలను నిర్మించారు. ‘నివేశః’ అంటే నగర స్థాపన. మహాతేజస్వి అయిన కుశాంబుడు కౌశాంబీ నగరాన్ని నిర్మించాడు; ధర్మాత్ముడైన కుశనాభుడు మహోదయం అనే నగరాన్ని నిర్మించాడు; మహాబుద్ధిమంతుడైన అసూర్తరజసుడు ధర్మారణ్యం అనే శ్రేష్ఠమైన నగరాన్ని నిర్మించాడు; రాజైన వసువు గిరివ్రజాన్ని నిర్మించాడు. కౌశాంబి యమునా తీరాన ఉంది, మహోదయం కాన్యకుబ్జం అనే మరోపేరుతో ప్రసిద్ధం; ధర్మారణ్యం గయ సమీపంలో ఉంది, గిరివ్రజం మగధుల రాజధాని. ఈ విధంగా తండ్రి ఆజ్ఞ మొదట నగరనిర్మాణంతోనే అమలు చేయబడింది, ఎందుకంటే ప్రజాపాలనకు ఆధారం జనపదమే. ‘నివేశం చక్రిరే’ అనే బహువచనంతో తెలిసేదేమిటంటే — ప్రతి ఒక్కరూ తమ తమ నగరాన్ని స్థాపించారు, అందరూ ఒకేచోట కాదు. నలుగురు కుమారులు, నాలుగు నగరాలు — వంశ విస్తారం ఇక్కడ భూగోళంలోనే ముద్రించబడింది.
‘రామా, ఈ వసుమతి అనే భూమి మహాత్ముడైన ఆ వసువుది; ఈ ఐదు శ్రేష్ఠమైన పర్వతాలు చుట్టూ ప్రకాశిస్తున్నాయి. సుమాగధి అనే రమ్యమైన, ప్రసిద్ధమైన నది మగధదేశాలకు ప్రవహించి వచ్చింది; ఐదు ముఖ్య పర్వతాల మధ్య అది మాలలా శోభిల్లుతోంది. రామా, ఈ మాగధి మహాత్ముడైన వసువు పూర్వం సంచరించిన ప్రదేశం, మంచి పొలాలతో, పంటల వరుసలతో కూడినది.’ రాముని ప్రశ్న ‘ఈ దేశం ఏది?’ అని; విశ్వామిత్రుడు దానికి జవాబును వంశకథతో కలిపి చెబుతున్నాడు. ‘సుమాగధి’ శోణభద్ర నదికి మరోపేరు; దాని తీరాననే ఆ మునులు బస చేశారు, కాబట్టి ప్రత్యక్ష దర్శనంతోనే కథ సాగుతుంది. దేశం పేరు, పర్వతాలు, నది — మూడింటితోనూ స్మృతి మేల్కొంటుంది.
‘రఘునందనా, ధర్మాత్ముడైన రాజర్షి కుశనాభుడు ఘృతాచి అనే అప్సరసయందు సాటిలేని నూరుగురు కన్యలను కన్నాడు. యౌవనంతో శోభిల్లుతున్న, రూపవతులైన, చక్కగా అలంకరించుకొన్న వారు ఉద్యానవనానికి వచ్చి వర్షాకాలపు మెరుపుల వలె ప్రకాశించారు. రాఘవా, పాడుతూ, నాట్యం చేస్తూ, వాద్యాలు వాయిస్తూ శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలతో అలంకరించుకొన్న వారు పరమానందాన్ని పొందారు.’ ‘శతహ్రద’ అనేది మెరుపుకు పేరు; వర్షాకాలంలో కనిపించే మెరుపుల వరుసలా వారు ఉద్యానంలో ప్రకాశిస్తున్నారు. ‘ఘృతాచి’ ప్రసిద్ధమైన అప్సరస; ఆమెకు పుట్టిన కన్యల దివ్యరూపం దీనితో సూచించబడుతోంది. ‘అనుత్తమం’ అంటే దానికంటే ఉత్తమమైనది లేనిది; నూరు అనే సంఖ్య కూడా స్వయంగా మాహాత్మ్యాన్ని సూచిస్తుంది. గానం, నృత్యం, వాదనం — మూడు విధాల కళలు ఇక్కడ ఒకచోట కలిశాయి. కన్యల నిర్దోషమైన క్రీడ మాత్రమే వర్ణించబడింది, ఎందుకంటే దాని వెనుకనే రాబోయే ఉపద్రవాన్ని ఉంచాలి.
తరువాత అన్ని అవయవాలూ అందంగా ఉన్న, భూమిపై రూపంలో సాటిలేని ఆ కన్యలు ఉద్యానవనానికి వచ్చి మేఘాల మధ్య తారలలా శోభిల్లారు. ‘ఘనాంతరే’ అంటే మేఘాల మధ్య ఖాళీలో; కొంత కప్పబడి, కొంత ప్రకాశిస్తూ అని భావం. సర్వగుణసంపన్నులు, రూపయౌవనాలతో కూడినవారు అయిన వారిని చూసి సర్వాత్మకుడైన వాయువు ఈ మాట అన్నాడు. ‘సర్వాత్మకః’ అంటే సమస్త భూతాలకు అంతరాత్మ అయినవాడు, ప్రాణరూపంలో సర్వత్ర ఉన్నవాడు; అతని దృష్టియే అనుచితమైన విషయంలో ప్రవర్తించింది. ఉపమ కూడా సూక్ష్మమైనది — తారలు మేఘాలతో కప్పబడినా నశించవు; అలాగే కన్యల శోభ రాబోయే ఉపద్రవంతో కూడా నశించదు.
వాయువు మాట — ‘నేను మీ అందరినీ కోరుతున్నాను; మీరు నా భార్యలవుతారు. మానుషభావాన్ని విడిచిపెట్టండి; దీర్ఘాయువును పొందుతారు. మనుష్యులలో ముఖ్యంగా యౌవనం ఎల్లప్పుడూ చంచలమైనది; మీరు మాత్రం క్షయం లేని యౌవనాన్ని పొంది అమరులవుతారు.’ ప్రతిపాదన బలంతో మొదలుకాలేదు, ప్రలోభంతో మొదలైంది — అమరత్వమూ, క్షయం లేని యౌవనమూ ఇవ్వజూపబడుతున్నాయి. కానీ ‘మానుషభావాన్ని విడిచిపెట్టండి’ అనేదే దీని మూలదోషం; దానితో పితృవశత్వమూ మర్యాదా ఒక్కసారిగా విడిచిపెట్టవలసి వస్తుంది.
అప్రయాసంగా కర్మలు చేసే వాయువు ఆ మాట విని ఆ నూరుగురు కన్యలు ఆ మాటను పరిహసించి అన్నారు. ‘అపహాస్య’ అంటే అవజ్ఞతో నవ్వి; భయంతో కాదు, కోపంతో కాదు. మొదటి కారణం — ‘సురశ్రేష్ఠా, నీవు సమస్త భూతాలలో లోపల సంచరిస్తావు; మేమందరం నీ ప్రభావం తెలిసినవారం; అలాంటప్పుడు మమ్మల్ని ఎందుకు అవమానిస్తున్నావు?’ అంతర్యామి అయినవానికి మా అభిప్రాయం కూడా తెలుసు; తెలిసి కూడా ప్రార్థించడం అవమానమే. రెండవది — ‘మేమందరం కుశనాభుని కుమార్తెలం; దేవుడవైన నిన్ను కూడా నీ స్థానం నుండి పడగొట్టగల సమర్థులం; అయినా తపస్సును కాపాడుకుంటున్నాం.’ శక్తి ఉంది, కానీ దానిని శాపంలో వ్యయం చేయకూడదు — ఇది తపస్వుల నియమం. ‘రక్షామః’ (కాపాడుకుంటున్నాం) అనే మాటకు రెండు అర్థాలు — తపస్సును కాపాడుకుంటున్నాం, దానితో మమ్మల్ని మేము కూడా; శాపం ఇవ్వడం తపస్సుకు క్షయమే.
మూడవ కారణం — ‘దుర్బుద్ధీ, సత్యవాది అయిన తండ్రిని అవమానించి మా ఇష్టంతో స్వయంవరం చేసుకొనే ఆ కాలం ఎన్నటికీ రాకుండుగాక. తండ్రియే మాకు ప్రభువు; ఆయనే పరమ దైవం. మా తండ్రి మమ్మల్ని ఎవరికి ఇస్తాడో, అతడే మాకు భర్త అవుతాడు.’ జవాబు క్రమం స్పష్టం — మొదట వాయువుకు అతని సర్వజ్ఞత్వాన్ని గుర్తుచేయడం, తరువాత తమ సామర్థ్యాన్ని చెప్పడం, చివరకు ధర్మనిర్ణయం. వారు అశక్తులు కారు, పితృవశలు; తిరస్కారం ద్వేషం వల్ల కాదు, ధర్మం వల్లనే వచ్చింది.
వారి మాట విని భగవంతుడు, ప్రభువు అయిన వాయువు మిక్కిలి కోపించి వారి అవయవాలన్నింటిలోకి ప్రవేశించి వాటిని విరిచివేశాడు. వారు మూర ప్రమాణపు ఆకారం గలవారై, విరిగిన అవయవాలతో, భయంతో బాధపడ్డారు. ‘అరత్ని’ అంటే మోచేతి నుండి పిడికిలి వరకు ఉండే చేతి కొలత; వారి శరీరం అంతమాత్రానికే ముడుచుకుపోయింది. వాయువుచే విరవబడిన ఆ కన్యలు రాజభవనంలోకి ప్రవేశించారు; ప్రవేశించి మిక్కిలి కలవరపడుతూ, సిగ్గుతో, కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో ఉన్నారు. అంతర్యామి అయినవాడే అవయవాలలోకి ప్రవేశించి విరిచాడు — లోపలికి ప్రవేశించే సామర్థ్యం ఇక్కడ హింసలోనే వినియోగించబడింది. తిరస్కారానికి జవాబు మాట కాదు, బలమే అయింది.
ఆ రాజు ప్రియమైన, పరమ సుందరమైన ఆ కన్యలు విరిగిపోయి దీనంగా ఉండడం చూసి కలవరపడుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఇదేమిటి? చెప్పండి, కుమార్తెలారా. ధర్మాన్ని అవమానించినవాడెవడు? మిమ్మల్నందరినీ గూనివారిగా చేసినవాడెవడు? కదులుతున్నారు కానీ మాట్లాడడం లేదేమి?’ ఇలా చెప్పి రాజు నిట్టూర్చి ఏకాగ్రుడయ్యాడు — జవాబు వినడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ప్రశ్న మూడు విధాలు — ఇదేమిటి, ధర్మాన్ని అవమానించినవాడెవడు, ఎవరు చేశారు అని. సర్గ ప్రశ్నతోనే ముగిసింది; జవాబూ, వారి క్షమకు ప్రశంసా ముప్పై మూడవ సర్గలో చెప్పబడతాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥