సర్గ
మిథిలాప్రస్థానం
జనకుని యజ్ఞానికి ఆహ్వానం, శైవధనుస్సు మాహాత్మ్యం, సిద్ధాశ్రమం నుండి ప్రయాణం, శోణానది తీరాన నివాసం, ఆ ప్రదేశం గురించి రాముని ప్రశ్న
కృతార్థులైన రామలక్ష్మణులు ఆ యజ్ఞశాలలోనే ఆ రాత్రి గడిపారు; సంతోషించిన అంతరాత్మతో ఆనందంగా ఆ వీరులు సుఖంగా నివసించారు. ‘కృతార్థౌ’ అనే మాట మునుపటి సర్గతో అనుసంధానం చేస్తుంది — యజ్ఞరక్షణ ముగిసింది, గురువు మాట సఫలమైంది, కాబట్టి మనస్సు నిశ్చింతగా ఉంది. కవి బాహ్యసుఖాన్ని వర్ణించడం లేదు, ‘అంతరాత్మనా’ అనే మాటతో ఆంతరిక సంతోషాన్నే చూపుతున్నాడు. రాత్రి తెల్లవారగానే వారిద్దరూ పూర్వాహ్ణ కర్మలను ముగించుకొని కలిసి విశ్వామిత్రుని వద్దకూ, ఇతర ఋషుల వద్దకూ వెళ్ళారు. రాత్రి విజయం, ప్రభాతంలో నిత్యకర్మ — క్రమం తప్పదు, సంతోషంలో కూడా నియమం మరవబడదు. అగ్నిలా జ్వలిస్తున్న మునిశ్రేష్ఠునికి అభివాదం చేసి, మధురంగా మాట్లాడే వారిద్దరూ పరమ ఉదారమైన మాట పలికారు. ‘మధురభాషిణౌ’ అనే విశేషణం వీరుల వినయాన్ని సూచిస్తుంది — పరాక్రమం చూపారు, అయినా వాణి మృదువుగానే ఉంది.
‘మునిశార్దూలా, ఈ ఇద్దరు సేవకులు మీ వద్దకు వచ్చారు; మునిశ్రేష్ఠా, ఆజ్ఞాపించండి, మేము ఏమి చేయాలి?’ అని వారి విన్నపం. ‘కింకరౌ’ (సేవకులు) అనే మాట మననం చేయదగినది — రాజకుమారులు తామే దాసభావాన్ని అంగీకరిస్తున్నారు; గురుశుశ్రూష క్షత్రియునికి కూడా మొదటి శిక్షణ; ఆజ్ఞ లేకుండా స్వేచ్ఛగా ఏదీ చేయకూడదనే మర్యాద. వారు ఇలా పలకగానే మహర్షులందరూ విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని రామునితో అన్నారు — ‘నరశ్రేష్ఠా, మిథిలాధిపతి జనకుని పరమ ధర్మిష్ఠమైన యజ్ఞం జరగబోతోంది; మేము అక్కడికి వెళ్తాము.’ ఇక్కడ గమనించాలి — ఋషులు విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొనే మాట్లాడతారు, రాముని నేరుగా ఆహ్వానిస్తారు. దీనితో కథలో కొత్త అధ్యాయం మొదలవుతుంది — సిద్ధాశ్రమం నుండి మిథిలకు ప్రయాణం, అది చివరకు సీతాపరిణయంతో ముగుస్తుంది.
‘నరశార్దూలా, నీవు కూడా మాతో వస్తావు; అక్కడ అద్భుతమైన ధనూరత్నాన్ని నీవు చూడాలి. ఆ ధనుస్సు మనుష్యులు చేసినది కాదు — పూర్వం యజ్ఞసభలో దేవతలే దానిని ఇచ్చారు — అది అప్రమేయమైన బలం గలది, ఘోరమైనది, పరమ ప్రకాశవంతమైనది. దానికి అల్లెత్రాడు ఎక్కించడానికి దేవతలూ, గంధర్వులూ, అసురులూ, రాక్షసులూ ఎవరూ సమర్థులు కారు; మనుష్యులైతే ఏ విధంగానూ కారు.’ ఇక్కడ కవి ధనుస్సు మాహాత్మ్యాన్ని క్రమంగా పెంచుతున్నాడు — మొదట దేవతలు ఇచ్చినదని, తరువాత అప్రమేయ బలం గలదని, చివరకు అందరూ విఫలమయ్యారని. ‘మనుష్యులు ఏ విధంగానూ కారు’ అనే మాట ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినది — మనుష్యుడైనవాడే ముందు ఆ ధనుస్సును విరుస్తాడు. ఈ వర్ణన రాబోయే ధనుర్భంగానికి భూమికను రచిస్తుంది.
‘ఆ ధనుస్సు వీర్యాన్ని తెలుసుకోవాలనుకొన్న రాజులూ, మహాబలులైన రాజకుమారులూ దానికి అల్లెత్రాడు ఎక్కించలేకపోయారు.’ ‘జిజ్ఞాసంతః’ (తెలుసుకోవాలనుకొని) అనే మాటతో వారి కుతూహలం సూచించబడుతోంది, ‘న శేకుః’ (చేయలేకపోయారు) అనే మాటతో వారి పరాభవం. ‘కాకుత్స్థా, మహాత్ముడైన మిథిలాధిపతి యొక్క ఆ ధనుస్సును, పరమాద్భుతమైన యజ్ఞాన్నీ నీవు అక్కడ చూస్తావు.’ ఋషులు రాముని ప్రేరేపించడం లేదు, కేవలం చూడమనే చెబుతున్నారు; కానీ వినేవాని మనస్సులో పోటీభావం దానంతటదే పుడుతుంది. ఇది కవి సూక్ష్మ పద్ధతి — ఆహ్వానం చూడడానికి, పరిణామం మాత్రం పరీక్షారూపంలో.
‘నరశార్దూలా, శ్రేష్ఠమైన, అందమైన పిడి గల ఆ ధనుస్సును మిథిలాధిపతి యజ్ఞఫలంగా దేవతలందరినీ యాచించి పొందాడు.’ ‘సునాభం’ అంటే పిడికిలి ఉంచే ధనుస్సు మధ్యభాగం అందమైనదని అర్థం. ‘రాఘవా, ఆ రాజు భవనంలో అది పూజాస్థానంలా నిలిచి, రకరకాల గంధాలతో, అగరు సువాసన గల ధూపాలతో అర్చించబడుతోంది.’ ‘ఆయాగభూతం’ అంటే పూజాస్థానం వంటిది, దేవతలా మాన్యమైనది. ఈ విధంగా ఆ ధనుస్సు కేవలం ఆయుధం కాదు, కులదైవంలా రాజగృహంలో నిత్యం పూజించబడుతుంది. మిథిల వైభవమూ ధర్మనిష్ఠా ఈ ఒక్క వర్ణనతోనే సూచించబడ్డాయి.
ఇలా చెప్పి ఋషిసంఘంతో, కాకుత్స్థులతో కలిసి ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు వనదేవతల వద్ద సెలవు తీసుకొని అప్పుడు ప్రయాణమయ్యాడు. ‘ఆమంత్ర్య’ అంటే వీడ్కోలు చెప్పి, అనుమతి తీసుకొని; వనంలో నివసించే దేవతలను కూడా ముని స్మరించవలసినదే — చిరకాలం నివసించిన చోటి దేవతలు కూడా ఉపకారులని భావించి పూజింపదగినవారు. ‘మీకు శుభం కలుగుగాక; నేను సిద్ధుడనై సిద్ధాశ్రమం నుండి జాహ్నవికి ఉత్తర తీరాన ఉన్న హిమవత్పర్వతం వైపు వెళ్తాను’ అని అతని వీడ్కోలు మాట. ‘సిద్ధః’ అనే మాటతో ఆశ్రమపు పేరు సార్థకమైంది — సిద్ధాశ్రమంలో ముని కూడా సిద్ధుడయ్యాడు. ఇలా చెప్పి తపోధనుడు, మునిశార్దూలుడు అయిన కౌశికుడు ఉత్తర దిక్కు వైపు ప్రయాణం మొదలుపెట్టాడు. గమ్యం మిథిల, మార్గం మాత్రం ఉత్తర దిక్కున జాహ్నవీ తీరం వెంట; కథ గమనం కూడా దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వైపు మారుతోంది.
వెళ్తున్న ఆ మునిశ్రేష్ఠుని వెంట అతనిని అనుసరించే బ్రహ్మవాదుల నూరు బండ్లు ప్రయాణంలో సాగాయి. ‘శకటీశతమాత్రం’ అంటే నూరు బండ్లు — ఋషుల యజ్ఞోపకరణాలను మోసే బండ్లు, వాటిలో అగ్నిహోత్ర సామగ్రి, వేదగ్రంథాలు; దీనితో ప్రయాణపు విస్తారం సూచించబడుతోంది, కేవలం ముగ్గురే వెళ్ళలేదని తెలుస్తుంది. సిద్ధాశ్రమంలో నివసించే మృగపక్షిగణాలు కూడా మహాత్ముడు, తపోధనుడు అయిన విశ్వామిత్రుని వెంట వెళ్ళాయి. అప్పుడు ఋషిసంఘంతో కూడిన అతడు ఆ పక్షులను వెనక్కి మళ్ళించాడు — ప్రేమ మధురమైనదే అయినా, తిర్యగ్జీవులకు అడవే క్షేమమని ముని వివేకం. తిర్యగ్జీవులు కూడా తపస్విని ప్రేమతో అనుసరిస్తాయనేది ఆశ్రమ మాహాత్మ్యం; అహింసకు ఇదే ప్రత్యక్ష ఫలం, అడవి మౌనం కూడా గురువుకు నమస్కరిస్తుంది. వారు చాలా దూరం ప్రయాణించి, సూర్యుడు పశ్చిమానికి వాలుతుండగా —
— ఏకాగ్రచిత్తులైన మునిగణాలు శోణానది తీరాన బస చేశారు. ‘శోణ’ మగధదేశంలో ప్రసిద్ధమైన నది; దాని తీరాన సాయంకాలం నివాసం చేశారు. సూర్యుడు అస్తమించగానే వారు స్నానం చేసి, అగ్నిహోత్రం చేసి, విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని అమితమైన ఓజస్సు గల ఆ మునులు కూర్చున్నారు. ‘హుతహుతాశనాః’ అంటే అగ్నిలో హోమం చేసినవారు — సాయంకాల అగ్నిహోత్రాన్ని నిర్వర్తించినవారని అర్థం. ప్రయాణంలో కూడా నిత్యకర్మ విడువబడదని ఇక్కడ కూడా సూచించబడుతోంది; దారిలో కూడా యజ్ఞం ఆగదు. రాముడు కూడా సౌమిత్రితో కలిసి ఆ మునులను పూజించి —
— బుద్ధిమంతుడైన విశ్వామిత్రుని ఎదుట కూర్చున్నాడు. ‘అగ్రతః నిషసాద’ (ఎదుట కూర్చున్నాడు) అనేది శిష్యుని స్థానం — గురువు సమ్ముఖంలో, వినడానికి సిద్ధంగా. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రాముడు తపోధనుడు, మునిశార్దూలుడు అయిన విశ్వామిత్రుని కుతూహలంతో అడిగాడు — ‘భగవాన్, సమృద్ధమైన వనాలతో శోభిల్లుతున్న ఈ దేశం ఏది?’ సంధ్యాకర్మ తరువాత కథాశ్రవణం — ఇదే ప్రాచీన పద్ధతి; ఈ విధంగా మార్గం కూడా పాఠశాల అవుతుంది, ప్రశ్న విద్యకు ద్వారం అవుతుంది. రాముని జిజ్ఞాసయే కథను ముందుకు నడిపిస్తుంది — ఈ పద్ధతి ఇరవై నాలుగవ సర్గలో కూడా కనిపించింది.
‘యథార్థంగా వినాలనుకుంటున్నాను; మీకు శుభం, చెప్పండి.’ రాముని మాటతో ప్రేరేపించబడిన సువ్రతుడు, మహాతపస్వి అయిన ముని ఋషుల మధ్య ఆ దేశపు వృత్తాంతాన్నంతటినీ చెప్పాడు. సర్గ ఇక్కడ ముగుస్తుంది, కథ మాత్రం కాదు — తరువాతి సర్గలో కుశవంశపు ఆఖ్యానం మొదలవుతుంది, అందులో విశ్వామిత్రుడు తన పూర్వీకులనే వర్ణిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥