సర్గ
తాటకావన ప్రవేశం
గంగను దాటడం, తుముల ధ్వనికి కారణం, మలద కరూష జనపదాల వృత్తాంతం, తాటక పరిచయం, ఆమె వధకు ఆజ్ఞ
నిర్మలమైన ప్రభాతవేళ శత్రుసంహారకులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు ఆహ్నిక కర్మను ముగించుకొని, విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని నదీతీరానికి చేరారు. ‘ఆహ్నికం’ అంటే ప్రతిదినం చేయవలసిన సంధ్యావందనం, జపం మొదలైన నిత్యకర్మ; ప్రయాణంలో ఉన్నప్పుడు కూడా వారు దానిని విడువలేదని గమనించాలి. ‘విశ్వామిత్రుని ముందుంచుకొని’ అనే మాటలు మునుపటి సర్గతో అనుసంధానం చేస్తాయి — వారు కామాశ్రమంలో నివసించిన దానికి ఇది కొనసాగింపు. అప్పుడు ఆశ్రమవాసులైన మహాత్ములు, కఠిన వ్రతనిష్ఠులైన మునులు అందరూ ఒక శుభమైన నావను తెచ్చి విశ్వామిత్రునితో ఇలా అన్నారు — ‘భగవాన్, రాజకుమారులను ముందుంచుకొని మీరు నావ ఎక్కండి; ఆటంకం లేని, విఘ్నరహితమైన మార్గంలో వెళ్ళండి, కాలం మించిపోకుండా చూడండి.’ ‘కాలస్య పర్యయః’ అంటే కాలాతిక్రమం, ఆలస్యం. మునులే స్వయంగా నావను తెస్తున్నారు; అతిథిసేవ వారి తపస్సులో భాగమే. ‘రాజపుత్రపురస్కృతః’ అనే మాటతో గురుశిష్యుల మర్యాద సూచించబడుతోంది — శిష్యులు ముందు, గురువు వెనుక.
విశ్వామిత్రుడు ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఆ ఋషులను తిరిగి సత్కరించి, ఆ ఇద్దరితో కలిసి సముద్రానికి సాగే ఆ నదిని దాటాడు. ‘సాగరంగమా’ అనేది గంగకు విశేషణం — సముద్రం వైపు పోయేది; దీనితో నది గొప్పదనం సూచించబడుతోంది. నది మధ్యకు చేరగానే రాముడు నీటి అలల తాకిడితో పెరిగిన ఒక శబ్దాన్ని విన్నాడు. ‘తోయసంరంభం’ అంటే నీటి ప్రవాహాలు ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొనడం; దానివల్ల పెరిగిన శబ్దం అది. మహాతేజస్వి అయిన రాముడు తమ్మునితో కలిసి ఆ శబ్దం యొక్క నిశ్చయాన్ని తెలుసుకోవాలనుకొని, నదీమధ్యంలోనే మునిశ్రేష్ఠుని అడిగాడు. ‘నిశ్చయం’ అంటే ఇక్కడ కారణం గురించి స్పష్టమైన జ్ఞానం, సంకల్పం కాదు. ఈ సందర్భం రాముని స్వభావాన్ని చూపుతుంది — వినని, చూడని దేనిమీదనైనా అతనికి వెంటనే జిజ్ఞాస కలుగుతుంది; ఆ జిజ్ఞాసయే ఆచార్యుని ఉపదేశానికి ద్వారం అవుతుంది. రాముడు బాలునిలా అడుగుతాడు, విశ్వామిత్రుడు తండ్రిలా చెబుతాడు.
‘విరిగిపడుతున్న నీటి ఈ తుముల ధ్వని ఎక్కడినుండి వస్తోంది?’ అని రాముని ప్రశ్న. కుతూహలంతో నిండిన రాఘవుని మాటలు విని ధర్మాత్ముడైన విశ్వామిత్రుడు ఆ శబ్దానికి గల కారణాన్ని చెప్పాడు — ‘రామా, కైలాస పర్వతంపై బ్రహ్మ తన మనస్సుతో ఒక ఉత్తమమైన సరస్సును నిర్మించాడు; మనస్సుతో నిర్మించబడినందువల్లనే దానిని ‘మానసం’ అంటారు. నరశార్దూలా, ఆ సరస్సు నుండి ఒక నది ప్రవహించింది, అది అయోధ్యను కౌగిలించుకొని సాగుతుంది.’ ‘ఉపగూహతే’ అంటే కౌగిలించుకొంటుంది, అంటే దగ్గరగా ప్రవహిస్తుంది అని అర్థం; నగరం పట్ల నదికి ఉన్న ప్రేమలా వర్ణించబడింది. కథా క్రమం మననం చేయదగినది — శబ్దానికి కారణం చెప్పడానికి కవి ముందుగా నది పుట్టుక కథను మొదలుపెడతాడు. దీనితో అయోధ్యకు చెందిన సరయూ బ్రహ్మ సరస్సు నుండి వెలువడిందనే వంశగౌరవాన్ని కూడా రామునికి గుర్తుచేశాడు. నీటి ధ్వని గురించిన ప్రశ్నకు జవాబు తీర్థమాహాత్మ్య రూపంలో ఇవ్వబడుతోంది.
సరస్సు నుండి బయలుదేరి, బ్రహ్మసరస్సు నుండి జారిన ఆ పుణ్యనది ‘సరయూ’ అని ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ సాటిలేని శబ్దం దానిదే, ఎందుకంటే అది జాహ్నవిని ఎదుర్కొంటుంది — గంగలో కలుస్తుంది. ఈ శబ్దం నీటి కల్లోలం నుండి పుట్టింది; కాబట్టి రామా, నియమంతో ఈ సంగమానికి ప్రణామం చేయి. ‘నియతః’ అంటే సంయమిత చిత్తంతో, నియమంలో నిలిచి. అతి ధార్మికులైన ఆ సోదరులిద్దరూ ఆ రెండు నదులకు ప్రణామం చేసి, దక్షిణ తీరాన్ని చేరి చురుకైన అడుగులతో సాగిపోయారు. ‘లఘువిక్రమౌ’ అంటే వేగంగా అడుగులు వేసేవారు, అలసట లేని నడక గలవారు. అప్పుడు ఆ నరశ్రేష్ఠుని కుమారుడు భయంకరంగా కనిపించే ఒక అడవిని చూసి మునిశ్రేష్ఠుని అడిగాడు. ఇక్కడ కథ మలుపు తిరుగుతుంది — పుణ్యసంగమానికి ప్రణామం చేసిన వెంటనే ఒక ఘోరమైన అడవి కనబడుతుంది. తీర్థంలోని శాంతి, అరణ్యంలోని భీషణత — రెండూ ఒకే అధ్యాయంలో ఉంచబడ్డాయి; దీనితో కవి రాబోయే కార్యానికి భూమికను సిద్ధం చేస్తున్నాడు.
ఆ అడవి ‘అవిప్రహతం’ — మనుష్యుల రాకపోకలు లేనిది. రాముడు అంటున్నాడు — ‘అహో, ఈ అడవి దుర్గమమైనది, కీచురాళ్ళ గుంపులతో నిండినది, భయంకరమైన క్రూరమృగాలతో వ్యాపించినది, కఠోరంగా అరిచే పక్షులతో నిండినది. రకరకాల పక్షులు భయంకరమైన స్వరాలతో అరుస్తున్నాయి. సింహాలు, పులులు, వరాహాలు, ఏనుగులతో శోభిల్లుతోంది; ధవ, అశ్వకర్ణ, కకుభ వృక్షాలతో, మారేడు, తుమికి, పాటల చెట్లతో, రేగు చెట్లతో దట్టంగా ఉంది — ఈ దారుణమైన అడవి ఏమిటి?’ ఇక్కడ వృక్షాల పేర్లు లెక్కించబడ్డాయి — ధవం, అశ్వకర్ణం, కకుభం (అంటే అర్జున వృక్షం), బిల్వం, తిందుకం, పాటల, బదరి. కవి అడవి భీషణతను కేవలం క్రూరమృగాలతోనే కాక, కఠినమైన, ముళ్ళుగల వృక్షాలతో కూడా చూపుతున్నాడు. ‘శోభితం’ అనే మాట విరోధాభాసంతో కూడినది — సింహాలు, పులులతో శోభ ఎలా? ఇది అరణ్యపు శోభయే, జనపదపు శోభ కాదు. వినికిడి, చూపు రెండింటి ద్వారానూ అడవి భయంకరమైనదని వర్ణించడంలో నైపుణ్యం ఉంది. ‘ఝిల్లిక’ అంటే ఎడతెగకుండా గీపెట్టే ఒక చిన్న కీటకజాతి; దాని గుంపే ఇక్కడ అడవి నిశ్శబ్దాన్ని భంగపరచి భయాన్ని పెంచుతుంది. రాముని ప్రశ్న చతురమైనది — అతడు కేవలం అడవి పేరును అడగడం లేదు, ‘ఇది ఎవరిది’ అని దాని యజమానినే తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు; దానితోనే జవాబులో కథ మొదలవుతుంది.
మహాతేజస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు అతనితో అన్నాడు — ‘నాయనా కాకుత్స్థా, ఈ దారుణమైన అడవి ఎవరిదో విను. నరోత్తమా, పూర్వం ఇక్కడ రెండు సమృద్ధమైన జనపదాలు ఉండేవి — మలదాలు, కరూషాలు; అవి దేవతలచే నిర్మించబడినవి. పూర్వం వృత్రవధ సమయంలో వేయి కన్నుల ఇంద్రుడు మలినంతో నిండిపోయాడు, ఆకలి అతనిని బాధించింది; బ్రహ్మహత్య కూడా అతనిని ఆవరించింది.’ బ్రహ్మహత్య అంటే వృత్రుడు బ్రాహ్మణుడైనందువల్ల కలిగిన పాపం; వృత్రుడు త్వష్ట కుమారుడు, బ్రాహ్మణుడు. దీనివల్ల తెలిసేదేమిటంటే — దేశం పేరులోనే దాని చరిత్ర దాగి ఉంది; విశ్వామిత్రుడు భూగోళాన్ని కాదు, స్మృతిని వివరిస్తున్నాడు. ప్రశ్న ‘ఈ అడవి ఏమిటి?’ అని; జవాబు మాత్రం ‘ఇది పూర్వం అడవి కాదు’ అని. ఈనాడు శూన్యంగా ఉన్నది ఒకప్పుడు సమృద్ధంగా ఉండేది — ఇదే ఈ సర్గకు మూలమైన వేదన.
దేవతలు, తపోధనులైన ఋషులు మలినుడైన ఆ ఇంద్రునికి కలశాలతో స్నానం చేయించి, అతని మలినాన్ని విడిపించారు. మహేంద్రుని శరీరం నుండి పుట్టిన మలాన్నీ, కారూషాన్నీ ఈ భూమిపైనే విడిచి వారు సంతోషించారు. ఇంద్రుడు మలరహితుడై, కరూషరహితుడై, శుద్ధుడైనప్పుడు, ఎంతో ప్రీతి చెంది ఈ దేశానికి సాటిలేని వరాన్ని ఇచ్చాడు — ‘సమృద్ధమైన ఈ రెండు జనపదాలు లోకంలో ఖ్యాతి పొందుతాయి.’ ‘కరూషం’ అంటే ఆకలి వల్ల కలిగిన దోషం; అది తొలగిపోయినందువల్ల ఇంద్రుడు ‘నిష్కరూషుడు’ అయ్యాడు. ఇక్కడ గమనించవలసింది — దేవతల మలాన్ని కూడా భూమి మోస్తుంది; భూమి సహనమే దాని గొప్పదనం. మలాన్ని విడవడం శాపంలా కనిపిస్తుంది, కానీ ఇంద్రుడు దానినే వరంగా మార్చుతాడు — కళంకానికి కారణమైనదే కీర్తికి కారణంగా చేయబడింది. ఇచ్చిన దానికి ప్రతిఫలం ఇవ్వడమనే నీతి దేవతలలో కూడా ఉంది.
‘మలదాలు, కరూషాలు అని ప్రసిద్ధి పొందే ఈ రెండు జనపదాలు నా శరీర మలాన్ని ధరిస్తాయి’ అని ఇంద్రుని మాట; శరీర మలాన్ని ధరించడమే వాటి పేర్లకు కారణం. బుద్ధిమంతుడైన శక్రుడు దేశానికి చేసిన ఆ సత్కారాన్ని చూసి దేవతలు ‘బాగుంది, బాగుంది’ అని పాకశాసనుని ప్రశంసించారు. ‘పాకశాసనుడు’ అనేది ఇంద్రునికి ప్రసిద్ధమైన పేరు — పాకుడనే అసురుని శిక్షించినందువల్ల. అరిందమా, సమృద్ధమైన ఈ రెండు జనపదాలు చాలా కాలం ధనధాన్యాలతో సంతోషంగా ఉన్నాయి. కానీ కొంత కాలం గడిచిన తరువాత, కోరిన రూపం ధరించగల ఒక యక్షిణి అక్కడికి వచ్చింది; ఆమె వేయి ఏనుగుల బలం కలిగి ఉంది. ‘కస్యచిత్త్వథ కాలస్య’ (కొంత కాలం తరువాత) అనే మాటలతో కవి సుఖానికి ఆకస్మికంగా వచ్చిన ముగింపును సూచిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా చిరకాలం సంపాదించిన సమృద్ధి ఒక్క దుష్టుని వల్ల నశిస్తుంది; ఎవరో ఒక వీరుడు లేచి నిలబడే వరకు దేవతల వరం కూడా దుష్టుని పరాక్రమాన్ని అడ్డుకోదు.
‘నీకు శుభం కలుగుగాక — ఆమె పేరు తాటక; ఆమె బుద్ధిమంతుడైన సుందుని భార్య. ఆమె కుమారుడు మారీచుడనే రాక్షసుడు, ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు, గుండ్రని బాహువులు, పెద్ద తల, విశాలమైన ముఖం, భారీ శరీరం గలవాడు. భయంకరమైన ఆకారం గల ఆ రాక్షసుడు నిత్యం ప్రజలను భయపెడుతుంటాడు.’ ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభం) అనే ఆశీర్వాదం మధ్యలోనే ప్రయోగించబడింది — భయంకరమైన వృత్తాంతాన్ని చెబుతూ గురువు శిష్యునికి ధైర్యం చెబుతున్నాడు. ఇక్కడ కవి తాటక వంశాన్ని విస్తరంగా చెబుతున్నాడు, ఎందుకంటే ముందు రామునికి సందేహం కలుగుతుంది — స్త్రీవధ ఎలా తగినది అని; దానికి జవాబు ఇరవై ఐదవ సర్గలో ఇవ్వబడుతుంది. ‘రాఘవా, దుష్టమైన నడవడిక గల ఆ తాటక మలదాలు, కరూషాలు అనే ఈ రెండు జనపదాలను నిత్యం నాశనం చేస్తోంది.’ మారీచుని పేరు ఇక్కడ మొదటిసారి వచ్చింది; అతడే ముందు రాముని చేతిలో ఓడిపోతాడు, చివరకు సీతాపహరణంలో సహాయకుడవుతాడు. ఒక్క పేరు, దూరం వరకు సాగే పరిణామం.
‘ఆమె దారిని అడ్డగించి ఒకటిన్నర యోజనాల దూరంలో నివసిస్తోంది; కాబట్టి తాటక వనం ఎక్కడ ఉందో అక్కడికే మనం వెళ్ళాలి. నీ బాహుబలాన్ని ఆశ్రయించి దుష్టమైన నడవడిక గల ఈమెను చంపు. నా ఆజ్ఞతో ఈ దేశాన్ని మళ్ళీ ముళ్ళులేనిదిగా చేయి; ఇటువంటి ఈ దేశానికి ఎవరూ రాలేకపోతున్నారు.’ ‘అత్యర్ధయోజనం’ అంటే అర్ధం అధికంగా ఉన్న యోజనం, సుమారు ఆరు క్రోశాలు. ‘మన్నియోగాత్’ (నా ఆజ్ఞతో) అనే మాట ముఖ్యమైనది — రాముడు తన ఇచ్ఛతో కొట్టడు, గురువు ఆజ్ఞతోనే; దానివల్ల ఆ వధ దండరూపమైనది, ధర్మసమ్మతమైనది అవుతుంది. ‘స్వబాహుబలమాశ్రిత్య’ అనేది కూడా సూక్ష్మమైనది — అస్త్రబలం కాదు, మంత్రబలం కాదు, బాహుబలమే కావాలి; దీనితో రాముని మొదటి పరీక్ష కేవలం శౌర్యపరీక్ష అవుతుంది. ‘నిష్కంటకం చేయి’ అనేది రాజధర్మపు ఆదేశమే — ముళ్ళను తొలగించడం రాజు ముఖ్య కర్తవ్యం.
‘ఘోరమైన, సహింపరాని ఆ యక్షిణి వల్ల ఈ దేశం నాశనమైంది. ఈ అడవి ఎలా దారుణంగా మారిందో ఇదంతా నేను నీకు చెప్పాను. ఆ యక్షిణి అంతటినీ నాశనం చేసింది, ఈనాటికీ ఆమె ఆ క్రూర కర్మ నుండి విరమించడం లేదు.’ ‘ఈనాటికీ విరమించడం లేదు’ అనే ఈ చివరి మాటయే తరువాతి సర్గలో వధకు కారణం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥