॥वाल्मीकिरामायणम् బాలకాండ · 23వ సర్గ

బాలకాండ

సర్గ

కామాశ్రమ దర్శనం

సరయూ గంగల సంగమం, మన్మథ దహనం, అంగదేశ నామ నిర్వచనం, ఆశ్రమంలో రాత్రివాసం

రాత్రి గడిచింది, ప్రభాతమైంది. మహాముని విశ్వామిత్రుడు ఆకుల పరుపుపై పడుకున్న ఆ కాకుత్స్థులిద్దరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ రామా, కౌసల్య సుప్రజ (మంచి సంతానం గలది), ఎందుకంటే నీవు ఆమె కుమారుడవు. తూర్పు సంధ్య ప్రవర్తిస్తోంది; లే, నరశార్దూలా, దైవసంబంధమైన ఆహ్నికం చేయాలి.’ ఈ వాక్యం ఈనాటికీ సుప్రభాతస్తోత్రంగా గానం చేయబడుతోంది; దేవాలయాలలో ప్రభాతవేళ అదే వినిపిస్తుంది. ఇంకా చూడాలి — గురువు శిష్యుని ఆజ్ఞతో మేల్కొలపడు, తల్లి ప్రశంసతో మేల్కొలుపుతాడు; ‘నీవు మంచి కుమారుడవు’ అని గుర్తుచేయడమే లేపడానికి బలం. ఆకుల పరుపుపై పడుకున్న రాజకుమారుడు వనవాసపు మొదటి పాఠాన్ని నేర్చుకుంటున్నాడు.

ఋషి పలికిన ఆ పరమోదారమైన మాట విని ఆ నరోత్తములిద్దరూ స్నానం చేసి, ఉదకక్రియ (తర్పణం) చేసి, పరమమైన జపాన్ని జపించారు. ‘కృతోదకౌ’ అనే పదంతో దేవతల తర్పణం సూచించబడుతుంది, ‘పరమం జపమ్’ అనేది గాయత్రి. ఆహ్నికం ముగించిన మహావీర్యులైన వారు తపోధనుడైన విశ్వామిత్రునికి నమస్కరించి, ఎంతో ఆనందంతో ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యారు. కవి దినచర్య క్రమాన్నే వర్ణిస్తున్నాడు — మొదట స్నానం, తర్వాత తర్పణం, తర్వాత జపం, తర్వాత గురువుకు నమస్కారం, తర్వాత ప్రయాణం. వినయమే మార్గానికి ఆరంభం; అస్త్రవిద్య తర్వాత వస్తుంది.

ప్రయాణిస్తున్న మహావీర్యులైన వారిద్దరూ సరయూ శుభసంగమం దగ్గర దివ్యమైన త్రిపథగానదిని చూశారు. ‘త్రిపథగ’ అనేది గంగ పేరు — స్వర్గంలో, మర్త్యలోకంలో, పాతాళంలో ప్రవహించేది. సరయూ అయోధ్య నది, గంగ సర్వలోకాలనూ పవిత్రం చేసేది; వాటి కలయికే మార్గంలో మొదటి తీర్థం. అక్కడ భావితాత్ములైన ఋషుల పుణ్యమైన ఆశ్రమం ఉండేది, వారు అనేక వేల సంవత్సరాలు పరమమైన తపస్సు చేశారు. కవి మొదట స్థలాన్ని చూపిస్తాడు, తర్వాత దాని కథను చెబుతాడు; స్థలం కథకు స్మారకమవుతుంది అనేది ఈ కావ్యపు రీతి.

ఆ పుణ్యాశ్రమాన్ని చూసి ఎంతో ప్రీతి చెందిన రాఘవులిద్దరూ మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రునితో ఈ మాట అన్నారు — ‘ఈ పుణ్యాశ్రమం ఎవరిది? ఇందులో ఏ పురుషుడు నివసిస్తున్నాడు? భగవాన్, వినాలనుకుంటున్నాము; మాకు ఎంతో కుతూహలంగా ఉంది.’ ఇక్కడ రాముని స్వభావం ప్రకాశిస్తుంది — అతడు కేవలం నడవడమే కాదు, అడుగుతాడు కూడా; జిజ్ఞాసయే శిష్యుని లక్షణం. వారి ఆ మాట విని మునిశ్రేష్ఠుడు నవ్వి ఇలా అన్నాడు — ‘విను రామా; ఈ ఆశ్రమం పూర్వం ఎవరిదో అతని గురించే చెబుతాను.’ ‘ప్రహస్య’ (నవ్వి) అనే పదం మధురమైనది — గురువు శిష్యుని కుతూహలానికి సంతోషిస్తాడు, దానిని తోసిపుచ్చడు. ఇక్కడ సర్గలోని అంతఃకథ ప్రారంభమవుతుంది; సమగ్ర రామాయణంలో కథలోపల కథ అనే రచన ఇదే.

‘కందర్పుడు పూర్వం శరీరం గలవాడు; బుధులు అతనిని కాముడు అంటారు. ఇక్కడే స్థాణువు (శివుడు) నియమంతో సమాహితుడై తపస్సు చేశాడు. వివాహం చేసుకుని మరుద్గణంతో కలిసి వెళ్తున్న ఆ దేవేశుని ఆ దుర్బుద్ధి ధర్షించాడు (పరాభవించడానికి ప్రయత్నించాడు); మహాత్ముడు అతనిని హుంకరించాడు.’ ‘స్థాణువు’ అనేది శివుని పేరు — స్తంభంలా నిశ్చలంగా నిలిచేవాడు. నిశ్చలుని ధర్షించేవాడే చెదిరిపోతాడు. కాముని అపరాధం రాగం కాదు, సమాధిభంగం; ‘దుర్మేధాః’ (దుర్బుద్ధి) అనే పదంతో కవి ఆ దోషాన్నే సూచిస్తున్నాడు.

‘ఓ రఘునందనా, రుద్రుడు తన కన్నుతో చూడగానే అతడు దహించబడ్డాడు; ఆ దుర్బుద్ధి అవయవాలన్నీ అతని శరీరం నుండి రాలిపోయాయి. అక్కడ దహించబడిన ఆ మహాత్ముని శరీరం నశించింది; దేవేశ్వరుడు క్రోధంతో కాముని శరీరం లేనివానిగా చేశాడు. అప్పటినుండి అతడు అనంగుడు అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు, ఓ రాఘవా; అతడు తన అంగాన్ని (శరీరాన్ని) ఎక్కడ విడిచిపెట్టాడో ఆ శ్రీమంతమైన దేశం అంగదేశం అని పిలువబడుతోంది.’ ఇక్కడ కవి రెండు పేర్లకు కథతో నిర్వచనం చెబుతున్నాడు — ‘అనంగుడు’ అనేది కాముని పేరు, ‘అంగ’ అనేది దేశం పేరు; రెండూ ఒకే ప్రసంగం నుండి పుట్టాయి. ఇది రామాయణపు ప్రసిద్ధ ప్రక్రియ — భూమి పేరు అడిగితే సమాధానం కథయే అవుతుంది. శస్త్రంతోనే కాదు, దృష్టితో కూడా దహనం సాధ్యమని ఇక్కడ సూచించబడుతుంది.

‘ఈ పుణ్యాశ్రమం అతనిదే (శివునిదే); ఈ మునులు పూర్వం అతని ధర్మపరులైన శిష్యులు, ఓ వీరుడా; వారికి పాపం లేదు. ఓ శుభదర్శనుడవైన రామా, ఈనాడు ఇక్కడ రాత్రి ఉందాం; రెండు పుణ్యనదుల మధ్య ఉండి రేపు మనం నదిని దాటుదాం. మనమందరం పవిత్రులమై ఈ పుణ్యాశ్రమానికి వెళ్దాం; మనకు ఇక్కడ నివాసం శ్రేష్ఠమైనది, సుఖంగా రాత్రి గడుపుదాం.’ ఈ ఏర్పాటు సాధారణంగా కనిపిస్తుంది, కానీ కథాగతిని సూచిస్తుంది — మార్గం కేవలం దేశాంతరగమనం కాదు, పుణ్యస్థలాల పరంపర. రెండు నదుల మధ్య నివాసమే స్వయంగా మంగళకరం. కాముడు దహించబడిన చోటే సంయమం గల మునులు నివసిస్తున్నారు — స్థలపు స్మృతి దాని ధర్మాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.

‘ఓ నరోత్తమా, స్నానం చేసి, జపం చేసి, హవిస్సులు హోమం చేసినవారమవుతాము.’ అక్కడ మాట్లాడుకుంటున్న వారి మాటను తపస్సుతో దూరం చూడగల కన్నుతో గ్రహించి మునులు పరమప్రీతులై ఆనందించారు. ‘తపోదీర్ఘేణ చక్షుషా’ (తపస్సుతో దూరం చూడగల కన్నుతో) అనే పదం మననీయం — తపస్సుతో దృష్టి దూరం వెళ్తుంది; అతిథి వస్తుండగానే తెలుస్తుంది, ద్వారం చేరిన తర్వాత కాదు. కాబట్టి ఆతిథ్యం ఆకస్మికమైనది కాదు, ముందే సిద్ధం చేయబడినది. వారు కుశికాత్మజునికి అర్ఘ్యం, పాద్యం, ఆతిథ్యం సమర్పించి, తర్వాత రామలక్ష్మణులకు అతిథిసత్కారం చేశారు. గురువు ముందు, శిష్యులు తర్వాత — ఆతిథ్యంలో కూడా క్రమం కాపాడబడుతుంది. దీనితో ఆశ్రమధర్మపు సూక్ష్మత కనిపిస్తుంది; రాజకుమారులు కూడా అక్కడ గురువును అనుసరించేవారే, అత్యంత పూజ్యులు కారు.

వారు సత్కారాన్ని పొంది కథలతో ఆనందించారు; సమాహితులైన ఋషులు తగినవిధంగా సంధ్యాజపం చేశారు. తర్వాత అక్కడ నివసించే సువ్రతులైన మునులతో కలిసి తీసుకువెళ్ళబడిన వారు కామాశ్రమంలో ఎంతో సుఖంగా నివసించారు. ధర్మాత్ముడు, మునిశ్రేష్ఠుడు అయిన కౌశికుడు మనోహరులైన రాజకుమారులను మనోహరమైన కథలతో ఆనందింపజేశాడు. సర్గ కథతో ప్రారంభమై కథతోనే ముగుస్తుంది — ఇక్కడ కథ విశ్రాంతికి సాధనం, విద్యకు వాహనం. రేపు గంగను దాటాలి, ఆ తర్వాత ఘోరారణ్యం; ఈనాడు మాత్రం శాంతి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి