సర్గ
బలాతిబలా ప్రదానం
దశరథుని అనుమతి, రామలక్ష్మణుల ప్రయాణం, బలా అతిబలా విద్యల ఉపదేశం
వసిష్ఠుడు ఇలా చెప్పగానే రాజు దశరథుని ముఖం ఆనందంతో వికసించింది; అతడు స్వయంగానే లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని పిలిపించాడు. తర్వాత తల్లి కౌసల్య, తండ్రి దశరథుడు, పురోహితుడు వసిష్ఠుడు మంగళమంత్రాలతో అతనికి స్వస్త్యయనం చేశారు; ప్రయాణం కోసం మంత్రాలతో అభిమంత్రించబడిన అతడు తండ్రి దగ్గరకు వచ్చాడు. రాజు కుమారుని శిరస్సును ఆఘ్రాణించి, ఎంతో ప్రీతి చెందిన అంతరాత్మతో అతనిని కుశికపుత్రునికి అప్పగించాడు. ‘స్వయమ్’ (స్వయంగా) అనే పదం మననీయం — పూర్వసర్గలో కుమారుని ఇవ్వడానికి ఇష్టపడనివాడే ఇప్పుడు స్వయంగా పిలుస్తున్నాడు. గురువు మాటే రాజు మనసులోని భారాన్ని తొలగించింది. శిరస్సును ఆఘ్రాణించడం స్నేహానికి ప్రాచీనమైన చిహ్నం; దానితోనే తండ్రి కుమారుని చివరిసారిగా స్పృశించి, ఆ తర్వాత చేతి నుండి విడిచిపెడతాడు. ఏడుస్తూ ఇవ్వడు, ఎంతో ప్రీతి చెందిన మనసుతో ఇస్తాడు — ఇదే దానపు శుద్ధి.
అప్పుడు ధూళి లేని, సుఖస్పర్శ గల వాయువు వీచింది. విశ్వామిత్రుని అనుసరిస్తున్న రాజీవలోచనుడైన రాముని చూసి దేవతలు గొప్ప పుష్పవృష్టి కురిపించారు; దేవదుందుభుల నాదమూ శంఖదుందుభుల ఘోషమూ మారుమోగాయి. ఈ నిమిత్తాలతో కవి ఈ యాత్ర కేవలం ముని కార్యమే కాదని, దేవతలకు కూడా ఇష్టమైనదని సూచిస్తున్నాడు. తండ్రి శోకంతో ఇచ్చినదాన్ని దేవతలు ఆనందంతో స్వీకరిస్తున్నారు. ‘నీరజస్కః’ (ధూళి లేని) అనే పదం కూడా సార్థకమైనది — ధూళి లేని వాయువు శుద్ధికి సూచకం; మార్గం కూడా నిర్విఘ్నమని తెలియజేయబడుతుంది.
ముందు విశ్వామిత్రుడు నడిచాడు, అతనిని మహాయశస్వి అయిన రాముడు అనుసరించాడు, అతనిని సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు. ఇద్దరూ కాకపక్షాలు ధరించినవారు, ధనుర్ధరులు, అమ్ములపొదులు గలవారు; పది దిక్కులనూ శోభింపజేస్తూ వారు మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుని మూడు తలల సర్పాలవలె అనుసరించారు. ఉదాత్తులై, సిరితో ప్రకాశిస్తూ, నిందారహితులైన వారు పితామహుని అనుసరించే అశ్వినీదేవతలవలె విరాజిల్లారు. ‘కాకపక్షధరః’ అనే పదంతో రాముని బాల్యం సూచించబడుతుంది — ఇంకా అతడు కుమారుడే, అయినా ధనుర్ధరుడు. సర్పపు ఉపమానం మనోహరమైనది — ఒక భుజంపై విల్లు, మరొక భుజంపై అమ్ములపొది, మధ్యలో శిరస్సు; ఈ మూడూ మూడు పడగలలా తోస్తాయి. అశ్వినుల ఉపమానంతో వారి సౌందర్యమూ సాహచర్యమూ సూచించబడతాయి.
అప్పుడు విల్లు చేతబట్టి, చక్కగా అలంకరించుకుని, ఉడుము చర్మపు అంగుళిత్రాణాలు కట్టుకుని, ఖడ్గాలు ధరించిన మహాకాంతిమంతులైన వారిద్దరూ కుశికపుత్రుని అనుసరించారు. మనోహరమైన శరీరాలు గల సోదరులు రామలక్ష్మణులు సిరితో ప్రకాశిస్తూ, నిందారహితులై శోభించారు. అచింత్యుడైన స్థాణుదేవుని (శివుని) అనుసరించే పావకుల్లా, అంటే స్కంద విశాఖుల్లా, వారు ఉన్నారు. గోధాంగుళిత్రాణం అంటే ధనుర్ధారుల వేళ్ళను రక్షించే చర్మపు ఆవరణం; అల్లెత్రాడు రాపిడి నుండి దానితో వేళ్ళు రక్షించబడతాయి. ఇలా వెళ్తూ వారు ఒకటిన్నర యోజనాలు ప్రయాణించి సరయూ దక్షిణతీరానికి చేరుకున్నారు. ఇక్కడ కవి మళ్ళీ మళ్ళీ వారిని వర్ణిస్తున్నాడు; దీనితో ఈ ప్రయాణమే సమగ్ర కావ్యానికి ఆరంభమని తెలియజేయబడుతుంది.
అక్కడ విశ్వామిత్రుడు మధురమైన వాక్కుతో ‘రామా’ అని పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘వత్సా, నీళ్ళు తీసుకో (ఆచమనం చేయి), సమయం దాటిపోకూడదు. బలా, అతిబలా అనే మంత్రసమూహాన్ని స్వీకరించు. వీటి ప్రభావంతో నీకు శ్రమ గానీ, జ్వరం గానీ, రూపంలో మార్పు గానీ కలగవు.’ మంత్రగ్రామం అంటే మంత్రసమూహం. ముని మొదట ఆచమనం చేయిస్తాడు — మంత్రగ్రహణం పవిత్రుడై ఉండే చేయాలి కదా. ‘కాలస్య పర్యయః మా భూత్’ (సమయం దాటిపోకూడదు) అనే మాటతో మంత్రోపదేశానికి నియతమైన కాలం ఉందని తెలుస్తుంది; సంధ్యాకాలమే అందుకు తగినది. ఇక్కడే రాముని శిక్షణ ప్రారంభమవుతుంది.
‘నీవు నిద్రపోతున్నా, ఏమరుపాటులో ఉన్నా నైరృతులు నిన్ను ఏమీ చేయలేరు. భూమిపై బాహుబలంలో నీతో సమానుడు ఎవరూ ఉండరు; ఓ నాయనా రాఘవా, బలా అతిబలలను పఠించే నీతో మూడు లోకాలలోనూ సమానుడు ఉండడు.’ నైరృతులు అంటే రాక్షసులు, నిరృతి దేవత సంతానం. చూడాలి — ఈ విద్యలు కేవలం బలాన్ని ఇవ్వడమే కాదు, ఏమరుపాటు సమయంలోనూ నిద్రావస్థలోనూ కూడా రక్షిస్తాయి; మనిషి ప్రయత్నం పనిచేయనిచోట విద్య ప్రభావం పనిచేస్తుంది. రాక్షసులు కపటయుద్ధం చేసేవారని ముందే చెప్పబడింది; అందువల్లనే ఈ రక్షణ అవసరమైంది.
‘ఓ అనఘా, సౌభాగ్యంలో, దాక్షిణ్యంలో, జ్ఞానంలో, బుద్ధినిశ్చయంలో, ప్రతివచనం చెప్పడంలో లోకంలో నీతో సమానుడు ఉండడు. ఈ రెండు విద్యలూ లభించిన తర్వాత నీతో సమానుడు ఎవరూ ఉండరు; బలా అతిబలలు సర్వజ్ఞానానికి తల్లులు.’ ‘మాతరౌ’ (తల్లులు) అనే పదం గంభీరమైనది — ఈ విద్యలు జ్ఞానానికి జననులు, కేవలం జ్ఞానం కాదు. ఇక్కడ విద్యల ఫలం కేవలం యుద్ధంలోనే కాదు, సభలో వాదంలో కూడా కనిపిస్తుంది. దాక్షిణ్యం అంటే ఇతరుల పట్ల అనుకూలత, మృదువైన వ్యవహారం; అది కూడా విద్యాఫలమేనని ముని అభిప్రాయం.
‘ఓ నరోత్తమా, బలా అతిబలలను పఠించే నీకు ఆకలిదప్పులు ఉండవు. కాబట్టి ఓ రఘునందనా, సర్వలోకాల రక్షణ కోసం వీటిని స్వీకరించు. ఈ రెండు విద్యలను అధ్యయనం చేసే నీకు భూమిపై యశస్సు కలుగుతుంది. ఇవి పితామహుడైన బ్రహ్మ కుమార్తెలు, తేజస్సుతో కూడిన విద్యలు.’ ఆకలీ దప్పికా మార్గంలో తపస్సుకు మొదటి విఘ్నాలు; అవే మొదట తొలగించబడతాయి. ‘సర్వలోకస్య గుప్తయే’ (సర్వలోకాల రక్షణ కోసం) అనే పదంతో ఈ బలం స్వార్థం కోసం కాదు, లోకరక్షణ కోసం ఇవ్వబడుతోందని స్పష్టం. బ్రహ్మ కుమార్తెలు అని చెప్పి ముని విద్యల మూలాన్ని చూపిస్తున్నాడు — విద్య సృష్టి ఆదిలోనే పుట్టింది.
‘ఓ కాకుత్స్థా, వీటిని పొందడానికి నీవే తగినవాడవు, ఓ రాజకుమారా. నీలో ఈ గుణాలు అనేకం ఉన్నాయి, ఇందులో సందేహం లేదు; అయినా నా తపస్సుతో పోషించబడిన ఇవి అనేక రూపాలు పొందుతాయి.’ గురువు తన తపస్సును శిష్యునిలో నిక్షిప్తం చేస్తాడు — ఇదే విద్యాసంప్రదాయపు రీతి; మంత్రం కేవలం అక్షరాలతో సిద్ధించదు, ఇచ్చేవాని తపస్సుతో సిద్ధిస్తుంది. ‘బహురూపే’ (అనేక రూపాలు గలవి) — ఒకే విద్య నానాకార్యాలలో నానావిధ ఫలాన్ని ఇస్తుంది. తర్వాత రాముడు నీటిని స్పృశించి (ఆచమనం చేసి) ప్రసన్నమైన ముఖంతో పవిత్రుడయ్యాడు.
అతడు భావితాత్ముడైన ఆ మహర్షి నుండి ఆ విద్యలను స్వీకరించాడు. విద్యలతో కూడిన భయంకర పరాక్రముడైన రాముడు శరత్కాలంలో సహస్రకిరణుడైన భగవాన్ సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. శరత్కాల సూర్యుని ఉపమానం సార్థకమైనది — మేఘాల నుండి విడివడిన సూర్యుడు తన తేజస్సును ఎలా ప్రకాశింపజేస్తాడో, విద్యతో కూడిన రాముడూ అలాగే. తర్వాత అతడు కుశికాత్మజునికి గురుసేవలన్నీ చేసి, ఆ ముగ్గురూ సరయూ తీరంలో ఆ రాత్రిని సుఖంగా గడిపారు. ‘గురుకార్యాణి నియుజ్య’ (గురుసేవలు చేసి) అనే పదాలతో సూచించబడుతుంది — శిష్యత్వం విద్యాగ్రహణంతో మాత్రమే సిద్ధించదు, గురుసేవతో కూడా.
చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది; సర్గాంతంలో వృత్తం మార్చడం వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. తమకు తగని గడ్డిపరుపుపై నిద్రించిన, కుశికసుతుని మాటలతో లాలించబడిన దశరథ మహారాజు శ్రేష్ఠపుత్రులిద్దరికీ ఆ రాత్రి సుఖంగానే గడిచినట్లు తోచింది. రాజకుమారులు గడ్డిపరుపుపై కూడా దుఃఖపడలేదు — గురువు వాత్సల్యమే వారికి నిజమైన పరుపు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥