సర్గ
విశ్వామిత్రుని కోపం, వసిష్ఠుని వచనం
విశ్వామిత్రుని రోషవాక్యం, భూకంపం, వసిష్ఠుని అనునయం, కృశాశ్వపుత్రులైన అస్త్రాల మాహాత్మ్యం
దశరథుని మాట స్నేహంతో కలవరపడినది; దానిలోని ప్రతి అక్షరమూ పుత్రవాత్సల్యంతో తడిసినది. అది విని కౌశికుడు క్రోధంతో రాజుకు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘ముందు కార్యాన్ని నెరవేరుస్తానని మాట ఇచ్చి ఇప్పుడు ప్రతిజ్ఞను విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నావు. ఇది రాఘవులకు తగదు; ఈ కులానికి ఇది విపర్యయం.’ ‘విపర్యయః’ అనే పదం తీక్షణమైనది — వంశం తన స్వభావానికే విరుద్ధంగా వెళ్తోందని అర్థం. తర్వాత ముని ఉపహాసంతో ఇలా అంటాడు — ‘ఇది నీకు సరైనదనిపిస్తే, వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోతాను; మిథ్యాప్రతిజ్ఞుడవై మిత్రులతో చుట్టుముట్టబడి సుఖంగా ఉండు, కాకుత్స్థా.’ ఇక్కడ ఆశీర్వాదరూపంలోనే తిరస్కారం ఉంది. ముని శపించడు; అతని వెనుదిరగడమే శాపం కంటే ఎక్కువ.
రోషంతో నిండిన, బుద్ధిమంతుడైన ఆ విశ్వామిత్రుని కోపమాత్రం చేతనే సమస్త భూమీ కంపించింది, దేవతలకు గొప్ప భయం కలిగింది. ఇక్కడ చూడాలి — ముని ఏమీ చేయలేదు, కేవలం కోపించాడు; అంతమాత్రానికే భూమి కంపిస్తుంది. తపస్సు బలం ఇదే. అప్పుడు లోకమంతా భయపడిందని గ్రహించి సువ్రతుడు, ధీరుడు, మహర్షి అయిన వసిష్ఠుడు రాజుతో ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ కవి మూడవ స్వరాన్ని ప్రవేశపెడుతున్నాడు — ఒక ఋషి కోపిస్తాడు, మరొక ఋషి శమింపజేస్తాడు, రాజు మాత్రం మౌనంగా ఉంటాడు. వసిష్ఠుడు కులగురువు; కాబట్టి రాజు మాటకు బదులు అతని మాటే తగినది.
వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు ఇక్ష్వాకుల వంశంలో పుట్టావు, సాక్షాత్తు మరొక ధర్మంలా ఉన్నావు. ధైర్యవంతుడవు, సువ్రతుడవు, శ్రీమంతుడవు; కాబట్టి ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టకూడదు. మూడు లోకాలలోనూ రాఘవుడు ధర్మాత్ముడని ప్రసిద్ధుడు; నీ స్వధర్మాన్ని ఆచరించు, అధర్మాన్ని మోయకూడదు.’ వసిష్ఠుడు ఆజ్ఞాపించడు, మందలించడు; రాజు కీర్తినే అతనికి గుర్తుచేస్తాడు. లోకంలో ధర్మాత్ముడని ప్రసిద్ధుడైనవాని ప్రతిజ్ఞాభంగం బయటి దండనకు ముందే తన పేరుకు హాని. ‘వోఢుమ్’ (మోయడానికి) అనే పదంతో అధర్మం భారంగా చూపబడింది — మోసేవాడే క్లేశపడతాడు.
‘చేస్తానని మాట ఇచ్చి, చెప్పిన మాటను నెరవేర్చనివాని ఇష్టాపూర్తాలు నశిస్తాయి; కాబట్టి రాముని పంపు.’ ఇష్టం అంటే యజ్ఞహోమాది శ్రౌతకర్మ, పూర్తం అంటే బావులు, నూతులు, చెరువులు, ఉద్యానవనాలు మొదలైనవాటి నిర్మాణం; రెండిటి పుణ్యమూ మాట తప్పడంతో నశిస్తుంది. ఇది వసిష్ఠుని మొదటి యుక్తి — ధర్మభయం. తర్వాత అతడు రాజు పుత్రభయాన్ని తొలగిస్తాడు — ‘అస్త్రాలు నేర్చినా నేర్వకపోయినా రాక్షసులు ఇతనిని ఏమీ చేయలేరు; అగ్నిచేత రక్షించబడిన అమృతంలా ఇతడు కుశికపుత్రునిచేత రక్షించబడతాడు.’ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — అమృతం స్వయంగానే మరణం లేనిది, అయినా అగ్నితో చుట్టుముట్టబడి ఉంది; రాముడు కూడా అలాగే.
‘ఇతడు మూర్తీభవించిన ధర్మం, ఇతడు వీర్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడు, ఇతడు లోకంలో విద్యలో అధికుడు, తపస్సుకు పరమాశ్రయం. చరాచరాలతో కూడిన మూడు లోకాలలో ఎన్ని రకాల అస్త్రాలు ఉన్నాయో అవన్నీ ఇతనికి తెలుసు. మరే పురుషునికీ తెలియదు, ఇకముందు కూడా ఎవరికీ తెలియదు.’ ఈ మాట గొప్పది — భూతకాలంలోనూ భవిష్యత్తులోనూ ఇతనితో సమానుడు ఎవరూ లేరని చెప్పబడింది. ‘దేవతలూ కాదు, ఋషులూ కాదు, అమరులూ కాదు, రాక్షసులూ కాదు, గంధర్వయక్షశ్రేష్ఠులూ కాదు, కిన్నరమహోరగులూ కాదు’ — వీరిలో ఎవరూ ఆ జ్ఞానాన్ని పొందలేరు. వసిష్ఠుడు దశరథుని భయాన్ని శస్త్రంతో కాక, జ్ఞానపు గౌరవంతో నివారిస్తున్నాడు.
‘అస్త్రాలన్నీ పరమధార్మికులైన కృశాశ్వుని పుత్రులే; అవి పూర్వం కౌశికుడు రాజ్యం పాలిస్తున్నప్పుడు అతనికి ఇవ్వబడ్డాయి.’ ఇక్కడ అస్త్రాలు పురుషరూపంలో చెప్పబడ్డాయి — వైదిక భావనలో అస్త్రం ఒక దేవతయే, కేవలం లోహం కాదు; మంత్రంతో ఆవాహన, మంత్రంతోనే ఉపసంహారం. ‘కృశాశ్వుని ఆ పుత్రులు ప్రజాపతి కుమార్తెల కుమారులు, అనేక రూపాలు గలవారు, మహావీర్యులు, కాంతిమంతులు, జయాన్ని తెచ్చేవారు.’ విశ్వామిత్రుడు రాజుగా ఉన్నప్పుడే వాటిని పొందాడని చెప్పబడింది; దీనివల్ల అతని ప్రభావం బ్రహ్మర్షిత్వానికి ముందు కూడా అసాధారణమైనదని తెలుస్తుంది.
‘జయ, సుప్రభ అనే సుందరమైన నడుము గల ఇద్దరు దక్షకన్యలు. వారు పరమ ప్రకాశవంతమైన వంద అస్త్రశస్త్రాలను కన్నారు. వారిలో జయ వరం పొంది యాభై మంది శ్రేష్ఠులైన కుమారులను పొందింది, వారు అప్రమేయులు, రూపం లేనివారు, అసురసైన్యాల వధ కోసం ప్రాదుర్భవించినవారు.’ ‘అరూపిణః’ (రూపం లేనివారు) అనే పదం మననీయం — అస్త్రాలకు నియతమైన రూపం లేదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా దీనిని ‘రూపరహిత’ అని వివరిస్తుంది. ‘సుప్రభ కూడా మళ్ళీ యాభై మంది పుత్రులను కన్నది — సంహారాలు అనే పేరు గలవారు, దుర్ధర్షులు, ఎదుర్కోలేనివారు, మిక్కిలి బలవంతులు.’ ఇలా ప్రయోగ సంహార భేదంతో వంద అస్త్రాలు పూర్తయ్యాయి; ఒక తల్లి సృష్టి కోసం, మరొకామె ఉపసంహారం కోసం.
‘ఆ అస్త్రాలన్నిటినీ కుశికాత్మజుడు యథావిధిగా ఎరుగును; అపూర్వమైన అస్త్రాలను కూడా సృష్టించగల సమర్థుడు, ధర్మవిదుడు.’ కేవలం ఎరిగినవాడే కాక సృష్టించగలవాడు కూడా అయినవాని మాహాత్మ్యం గురించి ఇంకేం చెప్పాలి? ‘కాబట్టి ఓ రాఘవా, ధర్మజ్ఞుడు, మహాత్ముడు అయిన ఈ మునిముఖ్యునికి భూతంలోనూ భవిష్యత్తులోనూ తెలియనిది ఏదీ లేదు.’ ఇక్కడ వసిష్ఠుడు విశ్వామిత్రుని త్రికాలజ్ఞునిగా చెబుతున్నాడు. ఈ యుక్తి రాజు శోకాన్ని మూలం నుండి ఛేదిస్తుంది — భవిష్యత్తు ఎరిగినవానికి రాముని క్షేమం కూడా తెలుసు; కాబట్టి అతని యాచన గుడ్డిది కాదు.
‘విశ్వామిత్రుడు ఇంతటి వీర్యం గలవాడు, మహాతేజస్వి, మహాయశస్వి; కాబట్టి రాజా, రాముని ప్రయాణం విషయంలో సందేహించకూడదు.’ తర్వాత వసిష్ఠుడు చివరి రహస్యాన్ని బయటపెడతాడు — ‘ఆ రాక్షసులను నిగ్రహించడానికి కుశికాత్మజుడు స్వయంగా కూడా సమర్థుడే; అయినా నీ కుమారుని హితం కోసమే అతడు నీ దగ్గరకు వచ్చి యాచిస్తున్నాడు.’ ఈ మాటే సర్గకు హృదయం. ముని యాచన తన కార్యసిద్ధి కోసం కాదు, రాముని ఉత్కర్షం కోసమే. స్వయంగా సమర్థుడైనా యాచించేవాని యాచనలో గూఢమైన ప్రయోజనం ఉంది — ఇక్కడ పరీక్షించబడవలసినది బాలుడే, రాక్షసులు కాదు.
ముని ఈ మాటతో ప్రసిద్ధయశస్వి, రఘుశ్రేష్ఠుడు, రాజాగ్రగణ్యుడు అయిన దశరథుడు ప్రసన్నచిత్తుడై ఆనందించాడు; బుద్ధితో ఆలోచించి కుశికాత్మజునితో రాఘవుని ప్రయాణానికి అంగీకరించాడు. ‘బుద్ధ్యా’ (బుద్ధితో) అనే పదం గంభీరమైనది — రాజు స్నేహంతో కాదు, భయంతో కాదు, వివేకంతో అనుమతిస్తున్నాడు; కాబట్టి అతని అనుమతి స్థిరమైనది. ఈ శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది; సర్గాంతంలో వృత్తం మార్చడం వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. ఇలా సర్గ కోపంతో ప్రారంభమై ప్రసాదంతో ముగుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥